Кіріспе
Үндістан мен Пәкістан арасындағы соғыстар мен қақтығыстар шолуы. 1947 жылы Британдық Үндістанның бөлінуі және Үндістан мен Пәкістан доминиондарының құрылуынан бері екі ел бірнеше соғыстарға, қақтығыстарға және әскери тұрғысынан қиын жағдайларға қатысты. Кашмир дауы мен шекара маңындағы терроризм екі мемлекет арасындағы қақтығыстардың басты себебі болды, бірақ 1971 жылғы Үнді-Пәкістан соғысы бұрынғы Шығыс Пәкістан (қазіргі Бангладеш) азаттық соғысынан туындаған жағдайдың тікелей салдары болды.
Since the Partition of British India in 1947 and subsequent creation of the dominions of India and Pakistan, the two countries have been involved in a number of wars, conflicts, and military standoffs. A long running dispute over Kashmir and cross border terrorism have been the predominant cause of conflict between the two states, with the exception of the Indo Pakistani War of 1971, which occurred as a direct result of hostilities stemming from the Bangladesh Liberation War in erstwhile East Pakistan (now Bangladesh).
Өмірбаян
1947 жылы тәуелсіздік күрт берілгеннен кейін Үндістанды бөлу орын алды. Мұсылман мемлекетін құруды көздегендердің ниеті, тәуелсіздік алған соң, тәуелсіз және тең "Пакистан" мен "Хиндустан" арасында нақты бөлінуді жасау еді. Үндістанның мұсылман халқының шамамен үштен бірі жаңа Үндістанда қалды. Индустар, сикхтер және мұсылмандар арасындағы қақтығыстар нәтижесінде 200 мыңнан 2 миллионға дейін адам қаза тауып, 14 миллион адам қоныс аударды. Үндістандағы князьдік мемлекеттерге Үндістанға немесе Пәкістанға қосылу туралы құжаттар ұсынылды.
1947 жылғы Үнді-Пакистан соғысы
Бірінші Кашмир соғысы деп те аталатын соғыс 1947 жылдың қазан айында Пакистан, Кашмир мен Джамму князьдігінің Махаражасы Үндістанға қосылуы мүмкін деп қорқып, басталды. Бөліністен кейін князьдік мемлекеттерге Үндістанға немесе Пәкістанға қосылуды, немесе тәуелсіздікті таңдау мүмкіндігі берілді. Джамму мен Кашмир, ең ірі князьдік мемлекет, көбінесе мұсылман халқымен және қатты индуист халқымен биленді, олардың барлығы индуист Махаражасы Хари Сингх басқаратын. Пәкістан армиясының қолдауымен, тайпалық ислами күштер князьдік мемлекеттің бөліктеріне шабуыл жасап, басып алды, бұл Махаражаны князьдік мемлекеттің Үндістан Доминионына қосылу туралы құжатқа қол қоюға мәжбүр етті, Үндістан әскери көмегін алу үшін. БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесі 1948 жылдың 22 сәуірінде 47-ші қаулыны қабылдады. Содан кейін, майдандық шекаралар біртіндеп нығайып, Бақылау жолағы деп белгілі болды. 1949 жылдың 1 қаңтарына қараған түні сағат 23:59-да ресми атысты тоқтату жарияланды. Үндістан мемлекеттің үштен екі бөлігін (Кашмир аңғары, Джамму және Ладак) бақылауына алды, ал Пәкістан Кашмирдің үштен бір бөлігін (Азад Кашмир және Гилгит-Балтистан) иеленді. Пәкістан бақылауындағы аумақтар жиынтығы Пәкістан басқаруындағы Кашмир деп аталады.
1965 жылғы Үнді-Пакистан соғысы
Бұл соғыс Пәкістанның «Гибралтар» операциясынан кейін басталды, ол Джамму және Кашмирге күштерді сіңіріп, Үндістан үкіметіне қарсы көтеріліс тудыруға бағытталған. Үндістан Батыс Пәкістанға толыққанды әскери шабуыл жасау арқылы жауап берді. Он жеті күндік соғыс екі тараптан да мыңдаған адамның қаза табуына әкеп соқты және Екінші дүниежүзілік соғыстан бері ең ірі бронетехникалық құралдарды қолдану мен ең үлкен танк шайқасы болды. Кеңес Одағы мен АҚШ-тың дипломатиялық араласуы және одан кейін Ташкент декларациясы жарияланғаннан кейін екі ел арасындағы жауынгерлік әрекеттер атысты тоқтату арқылы аяқталды. Атысты тоқтату кезінде Үндістан Пәкістаннан басымдық танытты.
1971 жылғы Үнді-Пакистан соғысы
Бұл соғыс ерекшелігі Кашмир мәселесін қамтымауы болды, керісінше, бұрынғы Шығыс Пәкістан (қазіргі Бангладеш) көшбасшысы Шейх Мүжибур Рахман мен Батыс Пәкістан көшбасшылары Яхья Хан және Зұлфиқар Әли Бхутто арасындағы саяси күрестен туындаған дағдарысқа байланысты болды. Бұл Бангладештің Пәкістан мемлекеттік жүйесінен тәуелсіздік жариялауымен аяқталды. "Searchlight" операциясы мен 1971 жылғы Бангладештің қасіреттерінен кейін, Шығыс Пәкістандағы шамамен 10 миллион бенгалдық көршілес Үндістанға қашқан. Үндістан Бангладеш азаттық қозғалысына араласты. Пәкістанның ірі алдын ала соққысынан кейін екі ел арасында толыққанды әскери қақтығыс басталды. Пәкістан Үндістанның Пәкістанмен шектесетін батыс жағындағы бірнеше жерде шабуыл жасады, бірақ Үндістан армиясы өз позицияларын сәтті ұстап тұрды. Үндістан армиясы Пәкістан армиясының батыстағы қимылдарына жылдам жауап берді және бастапқы табыстарға қол жеткізді, соның ішінде Пәкістан аумағының шамамен 5795 шаршы милі (15,009 км²) басып алды (Индияның Пәкістан Кашмирінде, Пәкістанның Пенджаб және Синд секторларында алған жері, бірақ оны 1972 жылғы Симла келісімінде жақсы ниет белгісі ретінде Пәкістанға қайтарды). Қатаң шайқастардың екі аптасынан кейін, Шығыс Пәкістандағы пакистандық күштері Үндістан және Бангладеш күштерінің бірлескен қолбасшылығына бас берді, содан кейін Бангладеш Халық Республикасы құрылды. Соғыс нәтижесінде 90 000-нан астам Пәкістан әскері тұтқынға алынды. Бір пакистандық автордың сөзімен айтқанда, "Пәкістан теңіз күшінің жартысын, әуе күшінің төрттен бірін және әскерінің үштен бірін жоғалтты".
1999 жылғы Үнді-Пакистан соғысы
Каргил соғысы деп белгілі болған екі ел арасындағы осы қақтығыс көбінесе шектеулі сипатта болды. 1999 жылдың басында Пәкістан әскерлері Бақылау сызығын (БС) кесіп өтіп, Каргил ауданындағы Үндістан аумағын басып алды. Үндістан Пәкістандық шабуылшыларды ығыстыру үшін ауқымды әскери және дипломатиялық операция жүргізді. Қақтығыс басталғалы екі ай өткен соң, үнді әскерлері шабуылшылар басып алған көптеген биік жерлерді қайтарып алды. Ресми деректерге сәйкес, басып алынған аумақтың шамамен 75-80 пайызы және барлық маңызды биіктіктер Үндістанның бақылауына қайта келді. Әскери қақтығыстың кең ауқымға таралуынан қауіптенген халықаралық қауымдастық, АҚШ-тың бастауымен, Пәкістанға қалған Үндістан аумағынан күштерін шығару үшін дипломатиялық қысымды арттырды. Халықаралық оқшаулану қаупіне тап болған Пәкістанның бұрыннан әлсіз экономикасы одан әрі нашарлады. Күштерін кері тартып алғаннан кейін Пәкістан әскерлерінің рухы төмендеді, себебі Солтүстік Жеңіл жаяу әскерінің көптеген бөлімшелері ауыр шығынға ұшырады. Үкімет көптеген офицерлердің мәйіттерін қабылдаудан бас тартты, бұл Солтүстік аймақтарда наразылық пен ашу-ыза тудырды. Пәкістан бастапқыда көптеген қаза тапқан әскерлерін мойындаған жоқ, бірақ Наваз Шариф кейіннен операция кезінде 4 мыңнан астам Пәкістандық әскердің қаза болғанын және Пәкістанның осы қақтығыста жеңілгенін мәлімдеді. 1999 жылдың шілде айының соңында Каргил ауданындағы ұйымдастырылған әскери қақтығыстар тоқтатылды.
Басқа да қарулы қақтығыстар
Жоғарыда айтылған соғыстардан өзге, екі ұлттың арасында уақыт-уақыт шайқастар болып тұрды. Кейбіреулері толыққанды соғысқа жақын болса, енді біреулері шектеулі ауқымда өтті. Екі тараптың да соғысқа дайын тұрған әрекеттерінен кейін 1955 жылы соғыс басталуы мүмкін деп күтілді, бірақ кең ауқымды соғыс болған жоқ.
Өкілетті тұлғалар
Белуджистандағы көтеріліс (1948 жылдан қазіргі уақытқа дейін): Пәкістанның Белуджистан провинциясындағы көтеріліс жақында шиеленісті күшейтті. Пәкістан Үндістанды қуылған белуджи көшбасшыларының, соғысшыл топтардың және Белуджистан Азаттық Армиясы сияқты террористік ұйымдардың көмегімен осы көтеріліске ықпал еткені үшін айыптады. Пәкістандық шенеуніктердің мәлімдемесіне сәйкес, бұл соғысшылар көршілес Ауғанстанда оқытылған. 2016 жылы Пәкістан Үндістанның тыңшысы Күлбхушан Джадхавты Белуджистандағы қарсы барлау операциясы кезінде пәкістандық күштер ұстағанын мәлімдеді. Ауғанстандағы қақтығыс (1978 жылдан қазіргі уақытқа дейін): Үндістан мен Пәкістан Ауғанстан соғыстары кезінде, оның ішінде Кеңес-Ауған соғысы мен 1989-2001 жылдар аралығындағы азаматтық соғыстарда қарсы тараптарды ұзақ жылдар бойы қолдады. 2006 жылы Үндістан Пәкістанды Ауғанстандағы терроризмге қатысқандығы үшін айыптады. 2020 жылы Пәкістан Үндістанды Ауғанстандағы соғысты (2001-2021) аяқтау мақсатындағы бейбіт келіссөздерді қиындатуға тырысқандығы үшін айыптады.
Өткен кездегі жанжалдар мен тосқауылдар
Operation Desert Hawk: Пәкістан Қарулы Күштері тарапынан сол кездегі даулы Ранн-де орындалған әскери операция. "Брасстакс" операциясы: Оңтүстік Азиядағы ең ірі операция, оны Үндістан 1986 жылдың қарашасы мен 1987 жылдың наурызы аралығында жүргізді. Пәкістанның бұған жауап ретіндегі әрекеттері екі көрші ел арасында тағы бір соғысқа әкелуі мүмкін деген қауіп-қатер мен шиеленісті тудырды. 2001–2002 жылдарғы Үндістан–Пәкістан қақтығысы: 2001 жылдың 13 желтоқсанында Үндістан Парламентіне жасалған террористік шабуылға, оны Үндістан Пәкістанның Лашкар-е Тайба және Джайш-е Мохаммед террористік ұйымдарына кінәлады, нәтижесінде 2001–2002 жылдарғы Үндістан–Пәкістан қақтығысы туды және екі жақ та соғысқа жақындады. 2008 жылғы Үнді-Пәкістан қақтығысы: 2008 жылғы Мумбайдағы шабуылдан кейін дипломатиялық күш-жігермен шешілген қақтығыс. Үндістанның ең ірі қаласы Мумбайдағы он синхронды атыс және бомбалау шабуылдарынан кейін екі ел арасындағы шиеленіс күшейді, себебі Үндістан тергеу нәтижелерін жариялады, онда Пәкістанның ISI ұйымы шабуыл жасаушыларды қолдағандығы айтылды, ал Пәкістан шабуылға қатысы бар екенін жоққа шығарды. Пәкістан әуе күштерін дайындыққа келтіріп, әскерлерін Үндістан шекарасына жақын орналастырды, Үндістан армиясының белсенді қимылдары және Үндістан үкіметінің Пәкістан аумағына шабуыл жасау жоспарлары туралы алаңдаушылық білдірді. Шиеленіс тез арада басылып, Пәкістан шекарадан әскерлерін шығарды. 2016–2018 жылдарғы Үндістан–Пәкістан шекаралық қақтығыстары: 2016 жылдың 29 қыркүйегінде Үндістанның Пәкістан басқаратын Кашмирдегі бақылау сызығының ар жағындағы лаңгерлерге жасаған "хирургиялық шабуылдары" туралы хабарлардан кейін Үндістан мен Пәкістан арасында шекаралық қақтығыстар басталды, нәтижесінде "көптеген террористер жойылды". Пәкістан шабуыл болғанын жоққа шығарды, Үндістан әскерлері бақылау сызығын кесіп өтпегенін, тек шекарада Пәкістан әскерлерімен ұрысқанын, нәтижесінде екі Пәкістан сарбазы қаза тауып, тоғыз адам жараланғанын мәлімдеді. Пәкістан Үндістанның басқа да құрбандар туралы мәлімдемесін жоққа шығарды. Пәкістандық дереккөздерге сәйкес, шайқаста кем дегенде сегіз үнді сарбазы қаза тауып, біреуі тұтқынға алынған. Үндістан өзінің бір сарбазының Пәкістанның күзетінде екенін растады, бірақ ол оқиғаға қатысы бар екенін немесе сарбаздарының бірінің қаза тапқанын жоққа шығарды. Үндістанның бұл әрекеті 18 қыркүйекте Үндістанның басқаруындағы Джамму және Кашмир штатындағы Уриде болған шабуылға жауап ретінде жасалды, нәтижесінде 19 сарбаз қаза тапты. Келесі күндер мен айларда Үндістан мен Пәкістан Кашмир шекарасында атыс жүргізе берді, нәтижесінде екі тараптан да ондаған әскери және азаматтық адамдар қаза тапты. 2019 жылғы Үндістан–Пәкістан шекаралық қақтығыстары: 2019 жылдың 14 ақпанында Үндістанның CRPF конвойына жасалған жанкешті шабуылда кем дегенде 40 сарбаз қаза тапты. Шабуылға жауапкершілікті Пәкістандық "Джейш-е Мохаммед" (ДЖМ) ұйымы өз мойнына алды. 12 күннен кейін 2019 жылдың ақпан айында Үндістанның әуе күштері халықаралық шекараны кесіп, Пәкістанның Хайбер-Пактунхва провинциясындағы ЖЕМ лагеріне әуе шабуылын жасады. Үндістан ДЖМ ұйымына қатысты көптеген жауынгерлерді өлтіргенін мәлімдеді. Пәкістан ешқандай шығынға ұшырамағанын жоққа шығарды. Дереккөздер мен спутниктік суреттерге сәйкес, Үндістанның әуе күштері ғимараттарға аз ғана зиян келтірген сияқты, бірақ Пәкістан бұқаралық ақпарат құралдарына жариялау алдында бір жарым ай немесе 43 күн бойы нысанды жапты. Бұл оқиғалар Үндістан мен Пәкістан арасындағы шиеленісті күшейтті. Келесі күні Үндістан мен Пәкістанның әуе күштері әуе шайқасына қатысты. Пәкістан екі үнді ұшағын атып түсіргенін және бір ұшқыш Әбхинандан Вартаманды тұтқындағанын мәлімдеді. Пәкістандық әскери шенеуніктер бір үнді ұшағының қалдықтары Пәкістан басқаратын Кашмирде құлағанын, ал екіншісі Үндістан басқаратын Кашмирде құлағанын, ол Сухой Су-30МКИ болуы мүмкін екенін мәлімдеді. Ал үнді тарапы МиГ-21 ұшағын жоғалтқанын және Пәкістанның F-16 ұшағын атып түсіргенін айтты. IAF сонымен қатар AIM 120 AMRAAM зымыранының қалдықтарын көрсетті, олар тек F-16 әуе ұшақтарынан атыла алатынын мәлімдеді. Зымыралар Су-30 ұшағына қарсы атылып, бұғауланған деп хабарланды. Пәкістан Үндістанның F-16 ұшағы атып түсірілгенін жоққа шығарды. Бастапқыда ол МиГ-21 Бисонның барлық төрт зымырасын шығарды, зымырандардың ешқайсысы атылмағанын және R-73 зымырасының ортаңғы бөлігінің жойылғанын мәлімдеді. Толыққанды соғысқа қауіп төнгеннен кейін Әбхинандан екі күн ішінде босатылды. "Foreign Policy" журналының Пентагон тілшісі Пәкістан оқиғадан кейін АҚШ-ты F-16 ұшақтарын санауға шақырғанын мәлімдеді. АҚШ-тың екі жоғары лауазымды әскери шенеунігі "Foreign Policy"-ге АҚШ қызметкерлері жақында Пәкістанның F-16 ұшақтарын санап, жоғалғандар жоқ екенін анықтағанын айтты. Пентагон өкілі ешқандай санау жүргізілмегенін білмейтінін айтты, бірақ Пентагон бұл мәселе бойынша ресми мәлімдеме жасамады. Алайда, "Foreign Policy" есебін жоққа шығаратын ақпараттар жоқ. Үндістан әуе шайқасының электрондық жазбаларын жариялап, өзінің талаптарын қайта растады. Пәкістандық шенеуніктер Үндістан жариялаған радиолокациялық суреттерді жоққа шығарды. Шейкестік бақылау сызығының бойында үзіліспен атыс жүргізілді. Бірнеше айдан кейін, 8 қазан күні Үндістан Әуе күштері күнінде Пәкістанның 27 ақпандағы әуе шайқасында атып түсіргеніне сенетін Су-30МКИ "Avenger 1" ұшағымен көрсетілді. 2020–2021 жылдарғы Үндістан–Пәкістан шекаралық қақтығыстары: 2020 жылдың қараша айында Үндістан мен Пәкістан әскерлері арасындағы атыс пен артиллериялық оқтардың күшті алмасуы қақтығысты күшейтті, нәтижесінде кем дегенде 22 адам қаза тауып, оның ішінде 11 азаматтық адам болды. Пәкістан Сыртқы істер министрлігі Үндістанның 2020 жылы кем дегенде 2729 рет атысты тоқтату келісімін бұзғанын, нәтижесінде 21 Пәкістан азаматы қаза тауып, 206 адам ауыр жарақат алғанын мәлімдеді. 2021 жылдың ақпанында Үндістан мен Пәкістан бірлескен мәлімдеме жариялады, онда белгілі желілер арқылы жүргізілген талқылардан кейін екі тарап 2021 жылдың 25 ақпанының орта түнінен бастап барлық бейбітшілік және атысты тоқтату келісімдерін қатаң сақтауға келісті. Екі тарап болашақтағы түсініспеушіліктерді шешу үшін қолданыстағы желілік байланыс формаларын және шекаралық кездесулерді пайдалануға келісті.
Оқиғалар
Атлантик оқиғасы: Пәкістан Әскери-теңіз күштерінің 16 адам тасыған «Бреге Атлантик» патрульдік ұшағы, әуе кеңістігін бұзды деген айыппен Үндістан Әскери-әуе күштері тарапынан атып түсірілді. Бұл оқиға 1999 жылдың 10 тамызында, Каргил соғысынан кейін бір ай өткенде, Үндістан мен Пәкістан арасындағы жағдайды шиеленістірді. Шетелдік дипломаттар ұшақтың Пәкістан аумағына құлағанын, бірақ оның шекараны кесіп өткен болуы мүмкін екенін атап өтті. Бірақ олар Үндістанның реакциясы негірсіз болды деп санайды. Кейін Пәкістан Халықаралық сотқа өтемалдау талабымен жүгінді, оқиғаға Үндістанды кінәлады, бірақ сот бөлінген дауыспен істі қарауға құзыреті жоқ деп шешті. 2011 жылғы Үндістан-Пәкістан шекарасындағы атыс оқиғасы 2011 жылдың 30 тамызы мен 1 қыркүйегі аралығында Купвара ауданы/Нилам аңғарындағы бақылау сызығы бойында болды, нәтижесінде бес үндістандық және үш пәкістандық әскер қаза тапты. Екі ел де оқиға туралы әртүрлі мәлімдеме жасады, әрқайсысы бірін-бірін жаулықты бастады деп айыптады. 2013 жылғы Үндістан-Пәкістан шекарасындағы оқиға, Джамму және Кашмирдің Мендхар секторында, үндістандық әскердің басын кесу салдарынан болды. Барлығы 22 әскер (12 үндістандық және 10 пәкістандық) қаза тапты. 2014-2015 жылдардағы Үндістан-Пәкістан шекарасындағы қақтығыстар: Жамму-Кашмирдің Арния секторында, Пәкістан Рейнджерлерінің шабуылынан шекара күзеті күштерінің бір әскері қаза тауып, 3 әскер және 4 азамат алған жарақаттардан басталды.
Ядролық қару
Екі ел арасындағы ядролық қақтығыс пассивті стратегиялық сипатта, Пәкістанның ядролық доктринасы бірінші соққы саясатын көздейді, бірақ соққы тек қана Пәкістан Қарулы Күштері басып кіруді тоқтата алмаған жағдайда (мысалы, 1971 жылғы соғыс сияқты) немесе Пәкістанға қарсы ядролық соққы жасалса ғана қолданылады. Ал Үндістанның бірінші болып қолдануды жоққа шығаратын саясаты бар. Nature Food журналында 2022 жылдың тамызында жарияланған сарапшылар қараған зерттеуге сәйкес, Үндістан мен Пәкістан арасындағы ядролық соғыс ядролық қыс кезінде 2 миллиардтан астам адамды аштықтан тікелей өлтіруі мүмкін. Покран I (Бұлшықтайған Будда): 1974 жылдың 18 мамырында Үндістан Покран сынақ алаңында 8 килотонналық ядролық құрылғыны сынап, Біріккен Ұлттар Ұйымының Қауіпсіздік Кеңесінің бейкүнә мүшелері емес, ядролық қабілетке ие болған алғашқы ел атанды, сонымен қатар Пәкістанды да ядролық қарулану жарысына тартты. Пәкістанның премьер-министрі Зұлфиқар Әли Бхутто 1965 жылы "егер Үндістан бомба жасаса, біз шөп жейміз немесе жапырақтарды, тіпті аш боламыз, бірақ өзімізге де сондай бомба аламыз" деп уәде берген еді. Үндістанның Покран I сынағы Пәкістанның ядролық қарулар бағдарламасын одан да күштірек күшпен жұмыс істеуге итермеледі. Пәкістан Атом Энергия Комиссиясы (ПАЭК) төрағасы Мунир Ахмед Хан бұл сынақ Пәкістанды өз ядролық бомбасын сынауға мәжбүр ететінін айтты. Кирана I: 1980 жылдары ПАЭК төрағасы Мунир Ахмад Хан басқаруымен 24 түрлі суық сынақтар жүргізілді. Саргодхадағы Кирана төбелеріндегі туннельдер Шағай ядролық сынақ алаңдарынан кейін қазылған деп хабарланады. Көпшілік пікір бойынша, туннельдер 1979-1983 жылдар аралығында салынған. Шағайдағыдай, Кирана төбелеріндегі туннельдер де қазылып, содан кейін жабылып, бұл жұмысты ПАЭК-тің ТҚКК-сі атқарды. Покран II (Шакти операциясы): 1998 жылдың 11 мамырында Үндістан Покран сынақ алаңында тағы бес ядролық құрылғыны сынады. Бұл сынаққа үндістандық қоғамның қуанышпен және үлкен қолдауымен бірге халықаралық санкциялар салынды, ең қатал наразылық Пәкістаннан келді. Пәкістан ашуланып, Үндістан аймақта ядролық қарулану жарысын қоздырып отыр деп қатаң мәлімдеме жасады. Пәкістан Үндістанның ядролық қабілетіне теңесуге уәде берді, мысалы: "Біз субконтинентте қарулану жарысына түстік". Шағай I: (Юм е Такбир) Покран II-ден жарты ай өткен соң, 1998 жылдың 28 мамырында Пәкістан ядролық қарулану жарысында Үндістанға жауап ретінде бес ядролық құрылғыны сынады. Пәкістандықтар да, үндістер де Үндістанға қарсылық көрсетіп, қуанышпен және ұлтшылдық сезімдері артып, жалғыз мұсылман ядролық державасы болғандары үшін мақтан тұтты. Кейін бұл күн "Йұм е Такбир" деп аталып, одан әрі жарияланды. Шағай II: Екі күннен кейін, 1998 жылдың 30 мамырында Пәкістан алтыншы ядролық құрылғыны сынап, жер астындағы сынақтарды аяқтады. Бұл екі елдің осы күнге дейін жүргізген соңғы сынағы болды.
Танымал мәдениетте
Бұл соғыстар үнді және пәкістан фильмдері мен телесериалдарының сценаристтеріне материалдық база болды, олар соғыс оқиғаларын драмалық қойылымдар үшін және елдерінің көрермендерін баулу мақсатында бейімдеп алды.