Кіріспе
Екі тауарлы экономика үшін барлық мүмкін өнім нұсқаларын визуализациялау. Микроэкономикада өндіріс мүмкіндіктері шекарасы (PPF), өндіріс мүмкіндіктері қисығы (PPC) немесе өндіріс мүмкіндіктерінің шегі (PPB) – бұл уақыт бірлігінде берілген ресурстар толық және тиімді пайдаланылатын, барлық өндіріс факторларын қолдана отырып, екі тауарды өндірудің барлық мүмкін нұсқаларын көрсететін графикалық бейнелеу. PPF бірнеше экономикалық ұғымдарды көрсетеді, мысалы, тиімді бөлу, масштаб эффектісі, мүмкіндік құны (немесе трансформацияның шекті шамасы), өндірістік тиімділік және ресурстардың шектеулігі (барлық қоғамдар кездесетін негізгі экономикалық проблема). Бұл таңдау әдетте экономика үшін қарастырылады, бірақ әрбір жеке адамға, үй шаруашылығына және экономикалық ұйымға да қатысты. Бір тауарды өндіру үшін басқа тауарлардан ресурстарды ауыстыру қажет, соның салдарынан олардың өндірісі азаяды. Белгілі бір кіріс көлемі үшін өндіріс жиынтығын графикалық түрде шектейтін PPF қисығы, қазіргі технология деңгейін ескере отырып, бір тауардың екінші тауардың кез келген өндіріс деңгейіне сәйкес ең жоғары мүмкін өндіріс деңгейін көрсетеді. Осылайша, ол өндірістік тиімділікті осы өндіріс жиынтығы шеңберінде анықтайды: қисық бойындағы нүкте қол жетімді кірістерді тиімді пайдалануды көрсетеді (мысалы, графиктегі B, D және C нүктелері), қисықтан төменгі нүкте (мысалы, A) тиімсіздікті көрсетеді, ал қисықтан тыс нүкте (мысалы, X) мүмкін емес екенін көрсетеді. PPF әдетте шығу тегінен жоғары немесе сыртқа қарай иіліп (шығу тегінен қарағанда "қисайған") бейнеленеді, бірақ оны төмен қарай (ішке қарай) немесе түзу сызық түрінде де көрсетуге болады, бұл бірқатар болжамдарға байланысты. PPC-ның сыртқа қарай жылжуы физикалық капитал немесе еңбек сияқты кіріс ресурстарының көбеюінен немесе кірістерді өнімге айналдыру туралы білімдегі технологиялық прогрестен туындайды. Мұндай жылжу, мысалы, экономиканың толық өнімділікпен жұмыс істеп тұрғандағы (PPF бойынша) экономикалық өсуін көрсетеді, яғни екі өнімнің көбісін белгіленген мерзімде өнімнің бірін құрбан етпей-ақ өндіруге болады. Керісінше, егер жұмыс күші азаятын болса, шикізат қоры таусылатын болса немесе табиғи апат физикалық капиталдың қорын азайтатын болса, PPF ішке қарай жылжиды. Дегенмен, экономикалық құлдырау көбінесе өндіріс көлемінің азаюымен емес, экономиканың шекараның төменгі жағынан жұмыс істей бастауымен байланысты, өйткені әдетте еңбек және физикалық капитал толыққанды жұмыс істемейді, бос тұрады. Микроэкономикада PPF жеке адамға, үй шаруашылығына немесе фирмаға екі тауарлы әлемде ашық мүмкіндіктерді көрсетеді. Анықтама бойынша, қисық бойындағы әрбір нүкте өндірістік тиімді, бірақ нарықтық сұраныстың сипатына байланысты кейбір нүктелер басқаларына қарағанда тиімдірек болады. Фирма үшін тепе-теңдік – бұл PPF-тағы ең тиімді өнімдердің комбинациясы. Макроэкономикалық тұрғыдан алғанда, PPF белгілі бір кезеңде елге немесе экономикаға қол жетімді өндіріс мүмкіндіктерін көрсетеді. Бұл дәстүрлі түрде барлық қаражатты y осінде тұтынуға, ал x осінде инвестицияға жұмсау арасындағы қозғалысты көрсету үшін қолданылады. Алайда, экономика нарықтық тиімділіксіз болса да өндірістік тиімділікке қол жеткізе алады. Нарықтың жетіспеушілігі (көпшілік бәсекелестік немесе сыртқы факторлар) және әлеуметтік шешім қабылдаудың кейбір институттары (үкімет және дәстүр сияқты) тауарлардың дұрыс емес комбинациясын өндіруге (осыдан екі тауарды өндіру арасында ресурстардың дұрыс емес бөлінуіне) әкелуі мүмкін, бұл тұтынушылардың қалағандарынан және PPF-та мүмкін болатын нәрседен өзгеше болады.
In microeconomics, a production–possibility frontier (PPF), production possibility curve (PPC), or production possibility boundary (PPB) is a graphical representation showing all the possible options of output for two goods that can be produced using all factors of production, where the given resources are fully and efficiently utilized per unit time. A PPF illustrates several economic concepts, such as allocative efficiency, economies of scale, opportunity cost (or marginal rate of transformation), productive efficiency, and scarcity of resources (the fundamental economic problem that all societies face). This tradeoff is usually considered for an economy, but also applies to each individual, household, and economic organization. One good can only be produced by diverting resources from other goods, and so by producing less of them. Graphically bounding the production set for fixed input quantities, the PPF curve shows the maximum possible production level of one commodity for any given production level of the other, given the existing state of technology. By doing so, it defines productive efficiency in the context of that production set: a point on the frontier indicates efficient use of the available inputs (such as points B, D and C in the graph), a point beneath the curve (such as A) indicates inefficiency, and a point beyond the curve (such as X) indicates impossibility. PPFs are normally drawn as bulging upwards or outwards from the origin ("concave" when viewed from the origin), but they can be represented as bulging downward (inwards) or linear (straight), depending on a number of assumptions. An outward shift of the PPC results from growth of the availability of inputs, such as physical capital or labour, or from technological progress in knowledge of how to transform inputs into outputs. Such a shift reflects, for instance, economic growth of an economy already operating at its full productivity (on the PPF), which means that more of both outputs can now be produced during the specified period of time without sacrificing the output of either good. Conversely, the PPF will shift inward if the labour force shrinks, the supply of raw materials is depleted, or a natural disaster decreases the stock of physical capital. However, most economic contractions reflect not that less can be produced but that the economy has started operating below the frontier, as typically, both labour and physical capital are underemployed, remaining therefore idle. In microeconomics, the PPF shows the options open to an individual, household, or firm in a two good world. By definition, each point on the curve is productively efficient, but, given the nature of market demand, some points will be more profitable than others. Equilibrium for a firm will be the combination of outputs on the PPF that is most profitable. From a macroeconomic perspective, the PPF illustrates the production possibilities available to a nation or economy during a given period of time for broad categories of output. It is traditionally used to show the movement between committing all funds to consumption on the y axis versus investment on the x axis. However, an economy may achieve productive efficiency without necessarily being allocatively efficient. Market failure (such as imperfect competition or externalities) and some institutions of social decision making (such as government and tradition) may lead to the wrong combination of goods being produced (hence the wrong mix of resources being allocated between producing the two goods) compared to what consumers would prefer, given what is feasible on the PPF.
Орны
Кез келген уақытта өндіріс мүмкіндігі шекарасының (ПМШ) орналасуын анықтайтын екі негізгі фактор – технологияның деңгейі және басқару саладағы біліктілік (бұл қолжетімді өндірістік функцияларда көрініс табады) және өндіріс факторларының (материалдар, тікелей еңбек және фабрикалық шығындар) қолжетімді көлемі болып табылады. Қысқа мерзімде ПМШ-та немесе оның ішінде орналасқан нүктелерге ғана қол жеткізу мүмкін. Ұзақ мерзімде, егер технология жақсарса немесе өндіріс факторларының ұсынысы артатын болса, экономиканың екі тауарды да өндіруге қабілеті артады; егер бұл әлеует іске асырылса, экономикалық өсім орын алады. Бұл өсім өндіріс мүмкіндігі шекарасының оңға қарай жылжуымен көрінеді. Керісінше, табиғи, әскери немесе экологиялық апат экономиканың өндірістік мүмкіндіктерін төмендетуге байланысты ПМШ-ты солға қарай жылжытуы мүмкін. Осылайша, қисық сызықтағы немесе оның ішінде орналасқан барлық нүктелер өндіріс жиынтығының бөлігі болып табылады: экономиканың потенциалды түрде өндіре алатын тауарлардың комбинациясы. Егер көрсетілген екі өндірістік тауар капиталға инвестиция (болашақтағы өндіріс мүмкіндіктерін арттыру үшін) және ағымдағы тұтыну тауарлары болса, осы жылы инвестициялар неғұрлым жоғары болса, келесі жылдары ПМШ соғұрлым кеңейеді. Қисықтың жылжуы технологиялық прогресс, бір тауардың (мысалы, қару-жарақ) өндіріс мүмкіндіктерін екіншісіне қарағанда артық көтеретінін көрсетеді, бұл ПМШ-ты сол тауардың осі бойымен сыртқа қарай жылжытып, өндіріс мүмкіндіктерін сол бағытта "безеуге" мүмкіндік береді. Сол сияқты, егер бір тауар капиталды көбірек пайдаланса және капитал басқа факторларға қарағанда жылдам өссе, өсу мүмкіндіктері капиталды көп қажет ететін тауарға қатысты жағымды болуы мүмкін. Сондай-ақ, ПМШ-тың жылжуы технологияның жақсарғанын немесе капиталдық тауарларды тиімді пайдалануды көрсетеді.
Тиімділік
Өндірістік мүмкіндіктер шегі экономиканың белгілі ресурстарды (өндіріс факторларын) және технологиялық прогрестің тоқтаусыз дамуын ескере отырып, қол жеткізе алатын ең жоғары көлемдегі өнімдерді (тауарлар/қызметтерді) көрсетеді. Өндірістік мүмкіндіктер шегінде немесе одан төмен орналасқан нүктелер қолжетімді: ағымдағы ресурстар мен технологияны пайдалана отырып, оларды өндіруге болады. Өндірістік мүмкіндіктер шегінен жоғары орналасқан нүктелер қолжетімсіз, себебі ағымдағы ресурстар мен технологияны қолдана отырып, оларды өндіру мүмкін емес. Шегіден төмен орналасқан нүктелер тиімсіз, өйткені экономика қолда бар ресурстар мен технологияны пайдалана отырып, басқа тауарлардың өндірісін құрбан етпей, кем дегенде бір тауарды көбірек өндіре алады. Шегінде орналасқан нүктелер тиімді. Қолжеткізе алмайтын нүктелерге сыртқы сауда және экономикалық өсім арқылы қол жеткізуге болады, мысалы, ресурстар мен технологияны импорттау немесе тауарлар мен қызметтер өндірісін арттыру. Нақтырақ айтқанда, шегіндегі барлық нүктелерде экономика өндірістік тиімділікке жетеді: берілген ресурстардан басқа өнім алу үшін, қандай да бір өнімнен бас тарту қажет емес. Кейбір өндірістік тиімді нүктелер Парето тиімді: ешбір тұтынушының жағдайын нашарлатпайтын сауда табу мүмкін емес. Парето тиімділігіне қол жеткізу үшін трансформацияның шекті деңгейі (шектің еңісі/тауарлардың альтернативті құны) барлық тұтынушылардың шекті алмастыру деңгейіне тең болуы керек. Дегенмен, шегіндегі барлық Парето тиімді нүктелер Allocative тиімді емес. Allocative тиімділікке тек экономика қоғамдық қажеттіліктерге сәйкес келетін көлемде өнім өндіргенде қол жеткізіледі. Әдетте, өндірістік мүмкіндіктер шегі жоғарыда көрсетілген қисық түрінде болады. Өндірістік мүмкіндіктер шегінде жұмыс істейтін экономика тиімді деп есептеледі, яғни бір тауарды көбірек өндіру үшін екінші тауардың өндірісін азайту қажет емес. Керісінше, егер экономика қисықтан төмен жұмыс істейтін болса, онда тиімсіз жұмыс істейді, себебі ресурстарды қайта бөлу арқылы екі тауардың көбірек мөлшерін өндіруге болады, немесе еңбек немесе капитал сияқты ресурстар бос жатыр және екі тауардың көбірек мөлшерін өндіру үшін толыққанды пайдаланылуы мүмкін. Мысалы, егер экономикадағы өндіріс факторларының қолжетімді мөлшері өзгермейді және технологиялық прогресс болмайды деп есептесек, экономика өндірістік мүмкіндіктер шегінде жұмыс істейтін болса, сары май өндірісін арттыру үшін қару өндірісінен бас тарту керек болады. Алайда, қисықтың барлық нүктелері Парето тиімді емес; тек трансформацияның шекті деңгейі барлық тұтынушылардың шекті алмастыру деңгейіне тең болған және бағалардың қатынасына тең болған жағдайда, ешбір тұтынушының жағдайын нашарлатпайтын сауда табу мүмкін емес. Өндірістік мүмкіндіктер қисығында немесе оның сол жағында орналасқан кез келген нүкте қолжетімді нүкте деп есептеледі: оны ағымдағы ресурстармен өндіруге болады. Өндірістік мүмкіндіктер қисығының оң жағында орналасқан нүктелер қолжетімсіз, себебі оларды ағымдағы ресурстарды пайдалана отырып өндіру мүмкін емес. Қисықтың сол жағында орналасқан нүктелер тиімсіз, себебі қолда бар ресурстар басқа тауарлардың өндірісін құрбан етпей, кем дегенде бір тауардың көбірек мөлшерін өндіруге мүмкіндік береді. Тиімді нүкте – өндірістік мүмкіндіктер қисығында орналасқан нүкте. Мұндай нүктеде бір тауардың көбірек мөлшерін өндіру үшін екінші тауардың өндірісін азайту қажет. Тиімділік өлшемдерінің әртүрлі түрлерін (Фаррелл, гиперболалық, бағыттық, шығын, кіріс, пайда, қосымша және т.б.) және олардың арақатынастарын кеңінен талқылау үшін Sickles and Zelenyuk (2019, 3-тарау) еңбегіне жүгінуге болады.
Өңдеудің шекті жылдамдығы
Өндіріс-мүмкіндік шекарасының (PPF) кез келген нүктедегі еңістігі шекті түрлендіру жылдамдығы (MRT) деп аталады. Бұл еңіс өндірістік ресурстарды қайта бөлу арқылы бір тауардың өндірісін екінші тауардың өндірісіне қайта бағыттаудың қарқынын анықтайды. Ол сондай-ақ тауардың (шекті) "мүмкіндік құны" деп те аталады, яғни X тауарының Y тауарына шаққандағы шекті мүмкіндік құны. Бұл X тауарының бір бірлігі үшін Y тауарының қанша мөлшерінен бас тартылатынын немесе керісінше өлшейді. PPF пішіні көбінесе тауардың өндірісі артқан сайын мүмкіндік құнының артуын көрсету үшін шығу тегіне қарай ойыс түрінде бейнеленеді. Сондықтан, PPF-тің жоғарғы сол жағынан төменгі оң жағына қарай жылғанда MRT абсолюттік шамасы артады. Шекті түрлендіру жылдамдығы екі тауардың бірін-бірімен салыстыру арқылы көрсетіледі. Майға шаққандағы қарудың шекті мүмкіндік құны, қаруға шаққандағы майдың шекті мүмкіндік құнының кері шамасына тең. Мысалы, егер диаграммадағы BB нүктесіндегі (абсолюттік) еңіс 2-ге тең болса, бір пакет май өндіру үшін 2 қарудан бас тарту керек. Егер AA нүктесінде майдың қаруға шаққандағы шекті мүмкіндік құны 0,25-ке тең болса, бір қарудан бас тарту арқылы төрт пакет май өндіруге болады, ал қарудың майға шаққандағы мүмкіндік құны 4-ке тең болады.
Пішіні
Өндірістік мүмкіндік шекарасын факторлық интенсивтіліктің Эджворт өндіріс қорабы диаграммасындағы келісім шарты қисығынан құрастыруға болады. Жоғарыда келтірілген мысал (мүмкіндік шығындары артуын, түптегіге қарай ойыс қисық түрінде көрсетеді) – ППФ-тың ең көп таралған түрі. Ол екі өндіріс секторының факторлық интенсивтілігі мен технологияларындағы айырмашылықты көрсетеді. Яғни, экономика белгілі бір өнімге мамандану деңгейі артқан сайын (мысалы, В нүктесінен D нүктесіне өту), сол өнімді өндірудің мүмкіндік құны артады, себебі біз оны өндіруде тиімділігі төмен ресурстарды көбірек қолданамыз. Май өндірісі көлемдері артқан сайын, қару-жарақ өндірісінен жұмысшылар осы салаға ауысады. Алдымен, ең біліктілігі төмен (немесе жалпы мамандыққа ие) қару-жарақ жұмысшылары май өндіруге ауыстырылады, және осы жұмысшыларды ауыстыру май өндірісін арттырудың мүмкіндік шығындарына аз әсер етеді: қару-жарақ өндірісіндегі шығын аз болады. Дегенмен, май өндірісіне маманданған ресурстар май өндірісіне ауысқан сайын, майдың келесі бірліктерін өндірудің құны арта түседі. Бұл жағдай ресурстар арнайы емес және қосымша шығынсыз бір-бірін алмастыра алатын жағдайды көрсетеді. Бір-біріне ұқсас ресурстарды қажет ететін өнімдер (мысалы, нан мен кондитерлік өнімдер) дерлік түзу ППФ-қа және де дерлік тұрақты мүмкіндік шығындарына ие болады. Масштаб экономиясы болған жағдайда, ППФ ішкі қарай қисық болады, бір тауардың өндіріс көлемі артқан сайын оның мүмкіндік құны төмендейді. Тауардың кезекті бірліктерін өндіруге мамандану оның мүмкіндік құнын анықтайды (мысалы, жаппай өндіріс әдістерінен немесе еңбектің мамандануынан).