Кіріспе

Құлдық – адамдардың жеке бостандықтарынан айырылып, ешқандай төлемақысыз еңбек етуге немесе қызмет көрсетуге мәжбүр болатын әлеуметтік-экономикалық жүйе. Осындай адамдар құлдар немесе құлға алынған адамдар деп аталады. Төменде өмірінің бір кезеңінде құлдықта болған тарихи тұлғалардың тізімі алфавит бойынша берілген. Бірнеше есім соңғы атының әрпімен көрсетілген.

А

Абдул Рахман Ибрагима Сори (1762–1829), Батыс Африкадан шыққан ханзада, 40 жыл АҚШ-та құлдықта болған, президент Джон Куинси Адамс оны босатқан. Абрахам, черроки тайпасымен соғыс кезінде шекара және Чарльз Таун арасында хабар жеткізген, содан кейін босатылған қара нәсілді құл. Абрам Петрович Ганнибал (1696–1781), Ресей патшасы Ұлы Петрдің асырап алған ұлы, Таллинн (Ревал) қаласының губернаторы (1742–1752), теңіз бекіністері мен каналдар салу үшін бас инженер (1759–1762); Александр Пушкиннің арғы атасы. Портреттер үшін «Еуропалық өнердегі құлдар» еңбегін қараңыз. Абессалом Джонс (1746–1818), бұрын құлдықта болған, азаттығын сатып алған, құлдықты жоюшы және дін қызметкері, Епископальдық шіркеудің алғашқы қара нәсілді діни қызметкері. Әбу Лулуа Фируз (644 ж. қайтыс болды), парсы қолөнерші және тұтқын, екінші ислам халифасы Омар ибн әл-Хаттабты өлтірген. Аддас (عَدَّاس), Мұхаммед заманында Тайф қаласында тұрған құлдыққа түскен христиан баласы, ислам дінін қабылдаған Таиф провинциясының батыс бөлігінен шыққан алғашқы адам болған. Адриаан де Брюин (шамамен 1700–1766), бұрын Табо Янс деп аталған, Голландия Республикасындағы құл, кейіннен Солтүстік Голландияның Хорн қаласында азат болған. Оны Николаас Верколье бейнелеген. Клаудия Акт, рим императоры Неронның сүйіктісі. Адам Бжезинский (1797 жылдан кейін қайтыс болды), поляк крепостной және Корольдік балет бишісі, Польша патшасына өсиет арқылы сыйға берілген. Аелфсиге, Англо-саксон Англиясындағы ер аспаз, Уинфлейдтің меншігі, оны өсиетімен немересі Эадгифуға қалдырған. Аэлус Персей, Рим империясының азат болған азаматы, Т. Аэлий Дионисий оның, оның әйелі, олардың азат болған азаматы және олардан кейінгілер туралы стелаға есімін жазған. Аэльстан, Англо-саксон Англиясында құлдықта болған, Геатфлед әйелімен және барлық балаларымен (туылған және туылмаған) «Құдайға деген сүйіспеншілігі мен жанының игілігі үшін» босатылған. Эзоп (б.з.д. 620–564), грек ақыны және Эзоп аңыздарының авторы немесе транскрипторы. Афак (12-ғасыр), Дарбанд билеушісі Фахр әл-Дин Бахрамшах персиялық ақын Низами Гянджевиге (1141–1209) сыйлаған құл қыпшақ қызы. Ол Гянджевидің әйелі және жалғыз ұлы Мұхаммедтің анасы болған. Ол өлеңдері арқылы анасының ерте қайтысына қайғырып жатқанын білдірген. «Афак» (көрініс немесе Ақ қар) оның туған аты ма, әлде лақап аты ма, бұл даулы. Афанасий Григорьев (1782–1868), орыс крепостной және неоклассикалық сәулетші. Афросиня (1699/1700–1748), орыс крепостной, мүмкін фин тұтқыны, Ресей патшасы Алексей Петровичтің құл сүйіктісі. Агатоклия (шамамен 230 ж. қайтыс болды), Испанияның Мекиненза қаласының шейіті және қамқоршысы. Нг Акеу (1880 ж. қайтыс болды), әйгілі қытай бизнесмені және контрабандист, бастапқыда құл болған. Алам әл-Малика (1130 ж. қайтыс болды), құлдықта болған әнші, қазіргі Йемендегі Зубайд княздығының де-факто премьер-министрі, кеңесшісі және билеушісі болған. Жехан Алард (1580 ж. шамасында), француз гугеноты, Италияда галерея құлы болып қызмет еткен, Инквизиция соттаған. Алексина Моррисон, Луизианадағы құлдықтан қашып шыққан, өзін ұрланған ақ қыз деп мәлімдеген және осы негізде өзінің қожайынына бостандық алу үшін сотқа жүгінген, оған қарсы халық сезімін оятқан, сондықтан да көпшілік оны линчпен қорқытқан. Альфред «Тин» Блэкберн (1842–1951), АҚШ-тағы құлдықтың соңғы тірі қалғандарының бірі, оны анық еске түсірген. Альфред Фрэнсис Рассел (1817–1884), Либерияның 10-шы президенті. Элис Клифтон (шамамен 1772–белгісіз), жасөсперім кезінде 1787 жылы бала өлтіру ісінде сотталған. Алик, Джон Кэлхунның құлы, АҚШ вице-президенті және құлдықты қатты қолдаған. 1831 жылы Аликке қатты қамшылаумен қорқытқанда, ол қашып кетеді. Калхун өзінің екінші туысы мен қайын ағасына Аликті күзетуді, егер ұсталса, оны «қатаң жазалап», қайтарып жіберуді сұрайды. Аликті тұтқындағаннан кейін Калхун оны тұтқынға алған адамға былай деп жазады: «Аликті тұтқындағаныңызға қуаныштымын және оны тұтқындаудың шығынын төлегеніңіз үшін сізге өте ризамын. Ол басқа себеппен емес, кейбір теріс қылық үшін жазадан қашу үшін қашып кетті, және мен қайталануын болдырмау үшін, оны бір аптаға түрмеде ұстап, нан мен сумен тамақтандырып, мен үшін біреуді жалдап, оған 30 қамшы соққысын беруді қалаймын. Қиындықты кешіресіздер деп үміттенемін. Мен оны тек қана, өйткені мен біздің тиісті қауіпсіздік үшін қашу әдеті қалыптастыруды болдырмау үшін қажет деп санаймын, және мен оны үйге оралғанға дейін жазалауды кейіннен емес, жақсы деп ойлаймын». Алик ісі айтарлықтай көпшілік назарына түсті, құлдыққа қарсы адамдар оны Калхунның құлдық «қажетті жамандық емес, керісінше, жақсылық» деген мәлімдемесіне және құлдар өз қожайындарынан «мейірімді күтімді» алады деген сөзіне қарсы дәлел ретінде қарады. Álvar Núñez Cabeza de Vaca (шамамен 1490–шамамен 1558), испан саяхатшысы, 1527 жылы Нарваэс экспедициясы құлағаннан кейін қазіргі АҚШ-тың шығыс жағалауындағы жергілікті тайпалар тарапынан құлдыққа түскен. Ал Хайзуран бинт Атта (789 ж. қайтыс болды), Йеменнен шыққан құл қыз, Аббасид халифасы Аль-Махдидің әйелі және Аль-Хади мен Харун әл-Рашид халифаларының анасы болған, Аббасидтердің ең танымал өкілі. Алп Тегин (963 ж. қайтыс болды), Орталық Азия далаларының көшпелі түркілерінің мүшесі, бала кезінде Саманид сарайына құл ретінде әкелінген, кейіннен Хорасан облысындағы Саманид әскерінің қолбасшысы болған. Кейіннен оның күйеуі Сабуктигин Газнавид империясын құрған. Аманда Америка Диксон (1849–1893), ақ грузин шаруасы Дэвид Диксон мен Джулия Фрэнсис Льюис қызы, Диксонның анасы құлдықта ұстаған. АҚШ Азамат соғысынан кейін азат болғанмен, Аманда Диксон әкесінің сүйіктісі ретінде өсірілген және 1885 жылы оның қайтысынан кейін 500 000 долларлық мүлігін мұраға алған. Аммар ибн Ясир (570–657), ислам пайғамбары Мұхаммедтің сахабаларының ең танымал өкілдерінің бірі, Әбу Бакр босатқан. Амос Фортун (1710–1801), Африкадан шыққан ханзада, өмірінің көп бөлігін АҚШ-та құлдықта өткізген. Оның туралы балалар кітабы «Амос Фортун, азат адам» 1951 жылы Ньюбери медалін жеңіп алған. Ана Веласкес, Мартин де Поррес анасы. Anarcha Westcott (шамамен 1828–белгісіз), АҚШ-та құлдықта болған қара нәсілді әйел, J. Marion Sims оған және басқа бірнеше құл әйелдерге тәжірибе жасаған. Андрей Воронихин (1759–1814), орыс крепостной, сәулетші және суретші. Андреа Агуяр (1849 ж. қайтыс болды), Уругвайдан шыққан бұрынғы құл, 1840 жылдардағы Уругвай азамат соғысында Джузеппе Гарибальдиге қосылған және 1849 жылғы Рим Республикасын қорғау кезінде қаза тапқан. Энн Калхун, Джон К. Калхунның ақ қызы, 4 жасынан 7 жасқа дейін чероки тайпасы құлдықта ұстаған. Анна Уильямс, Вашингтондағы құлдықта болған әйел, DC округының апелляциялық сотына бостандық алу үшін сәтті сотқа жүгінген. Анна Дж. Купер (1858–1964), жазушы, педагог, спикер және көрнекті афроамерикалық ғалым. Эннис (1828 ж. қайтыс болды), бес баланың қанына қан жұқтығы үшін жазаланған. Анника Сван (1714 ж. шамасында), Ұлы Солтүстік соғысы кезінде орыстар тарапынан ұрланған фин әйелі. Йоутсено шлюптерінің пасторының қызы, Финляндиядағы орыс оккупациясы кезінде азаматтарға келтірілген зорлық-зомбылықтың ең танымал құрбаны болған. Antarah ibn Shaddad (525–608), исламға дейінгі араб, құлдыққа түскен әйелден туған, әкесі шайқас алдында босатып жіберген, сонымен қатар ақын. Anteia, б.з.д. 340 ж. шамасында Никореттың меншігінде болған ежегі грек әйелі, ол оны жыныстық қызметке мәжбүрлеген. Энтони Бернс (1834–1862), баптист дини қызметкері, Бостонға құлдықтан қашып шыққан, бірақ 1850 жылғы қашқын құлдар заңына сәйкес қайта ұсталған, содан кейін оны ұстауға қарсы шыққандар оның бостандығын сатып алған. Альфред «Тин» Блэкберн (1842–1951), АҚШ-тағы құлдықтың соңғы тірі қалғандарының бірі, оны жақсы есте сақтаған. Альфред Фрэнсис Рассел (1817–1884), Либерияның 10-шы президенті. Элис Клифтон (шамамен 1772–белгісіз), жасөсперім кезінде 1787 жылы бала өлтіру ісінде айыпталушы болған. Алик, Джон К. Калхунның құлы, АҚШ вице-президенті және құлдықты қатты қолдаған. 1831 жылы Аликке қатты қамшылаумен қорқытқанда, ол қашып кетеді. Калхун өзінің екінші туысы мен қайын ағасына Аликті күзетуді, егер ұсталса, оны «қатаң жазалап», қайтарып жіберуді сұрайды. Аликті тұтқындағаннан кейін Калхун оны тұтқынға алған адамға былай деп жазады: «Аликті тұтқындағаныңызға қуаныштымын және оны тұтқындаудың шығынын төлегеніңіз үшін сізге өте ризамын. Ол басқа себеппен емес, кейбір теріс қылық үшін жазадан қашу үшін қашып кетті, және мен қайталануын болдырмау үшін, оны бір аптаға түрмеде ұстап, нан мен сумен тамақтандырып, мен үшін біреуді жалдап, оған 30 қамшы соққысын беруді қалаймын. Қиындықты кешіресіздер деп үміттенемін. Мен оны тек қана, өйткені мен біздің тиісті қауіпсіздік үшін қашу әдеті қалыптастыруды болдырмау үшін қажет деп санаймын, және мен оны үйге оралғанға дейін жазалауды кейіннен емес, жақсы деп ойлаймын». Алик ісі айтарлықтай көпшілік назарына түсті, құлдыққа қарсы адамдар оны Калхунның құлдық «қажетті жамандық емес, керісінше, жақсылық» деген мәлімдемесіне және құлдар өз қожайындарынан «мейірімді күтімді» алады деген сөзіне қарсы дәлел ретінде қарады. Álvar Núñez Cabeza de Vaca (шамамен 1490–шамамен 1558), испан саяхатшысы, 1527 жылы Нарваэс экспедициясы құлағаннан кейін қазіргі АҚШ-тың шығыс жағалауындағы жергілікті тайпалар тарапынан құлдыққа түскен. Ал Хайзуран бинт Атта (789 ж. қайтыс болды), Йеменнен шыққан құл қыз, Аббасид халифасы Аль-Махдидің әйелі және Аль-Хади мен Харун әл-Рашид халифаларының анасы болған, Аббасидтердің ең танымал өкілі. Алп Тегин (963 ж. қайтыс болды), Орталық Азия далаларының көшпелі түркілерінің мүшесі, бала кезінде Саманид сарайына құл ретінде әкелінген, кейіннен Хорасан облысындағы Саманид әскерінің қолбасшысы болған. Кейіннен оның күйеуі Сабуктигин Газнавид империясын құрған. Аманда Америка Диксон (1849–1893), ақ грузин шаруасы Дэвид Диксон мен Джулия Фрэнсис Льюис қызы, Диксонның анасы құлдықта ұстаған. АҚШ Азамат соғысынан кейін азат болғанмен, Аманда Диксон әкесінің сүйіктісі ретінде өсірілген және 1885 жылы оның қайтысынан кейін 500 000 долларлық мүлігін мұраға алған. Аммар ибн Ясир (570–657), ислам пайғамбары Мұхаммедтің сахабаларының ең танымал өкілдерінің бірі, Әбу Бакр босатқан. Амос Фортун (1710–1801), Африкадан шыққан ханзада, өмірінің көп бөлігін АҚШ-та құлдықта өткізген. Оның туралы балалар кітабы «Амос Фортун, азат адам» 1951 жылы Ньюбери медалін жеңіп алған. Ана Веласкес, Мартин де Поррес анасы. Anarcha Westcott (шамамен 1828–белгісіз), АҚШ-та құлдықта болған қара нәсілді әйел, J. Marion Sims оған және басқа бірнеше құл әйелдерге тәжірибе жасаған. Андрей Воронихин (1759–1814), орыс крепостной, сәулетші және суретші. Андреа Агуяр (1849 ж. қайтыс болды), Уругвайдан шыққан бұрынғы құл, 1840 жылдардағы Уругвай азамат соғысында Джузеппе Гарибальдиге қосылған және 1849 жылғы Рим Республикасын қорғау кезінде қаза тапқан. Энн Калхун, Джон К. Калхунның ақ қызы, 4 жасынан 7 жасқа дейін чероки тайпасы құлдықта ұстаған. Анна Уильямс, Вашингтондағы құлдықта болған әйел, DC округының апелляциялық сотына бостандық алу үшін сәтті сотқа жүгінген. Анна Дж. Купер (1858–1964), жазушы, педагог, спикер және көрнекті афроамерикалық ғалым. Эннис (1828 ж. қайтыс болды), бес баланың қанына қан жұқтығы үшін жазаланған. Анника Сван (1714 ж. шамасында), Ұлы Солтүстік соғысы кезінде орыстар тарапынан ұрланған фин әйелі. Йоутсено шлюптерінің пасторының қызы, Финляндиядағы орыс оккупациясы кезінде азаматтарға келтірілген зорлық-зомбылықтың ең танымал құрбаны болған. Antarah ibn Shaddad (525–608), исламға дейінгі араб, құлдыққа түскен әйелден туған, әкесі шайқас алдында босатып жіберген, сонымен қатар ақын. Anteia, б.з.д. 340 ж. шамасында Никореттың меншігінде болған ежегі грек әйелі, ол оны жыныстық қызметке мәжбүрлеген. Энтони Бернс (1834–1862), баптист дини қызметкері, Бостонға құлдықтан қашып шыққан, бірақ 1850 жылғы қашқын құлдар заңына сәйкес қайта ұсталған, содан кейін оны ұстауға қарсы шыққандар оның бостандығын сатып алған.

Б

Бейбарс (1223–1277), сондай-ақ Әбу әл-Футух деп те аталады, қыпшақ түрікі, Египет және Сирияның мамлюк сұлтаны болған. Флоренс Бейкер (1841 жылғы 6 тамыз – 1916 жылғы 11 наурыз), венгр-британдық саяхатшы, Осман империясында құлдыққа сатылып, кейіннен оған үйленген Сэмюэл Бейкер құтқарып алған. Харриет Балфур (шамамен 1818–1858), Суринамде туған құл әйел, 1841 жылы босатылып, Шотландияға көшіп келген. Балтильд (шамамен 626–680), элиталық англосаксон әйелі, жас кезінде құлдыққа сатылып, Неустрия сарайының мэрі Эрхиноалдтың үйінде қызмет еткен. Кейін ол Кловис II-ге үйленіп, патшайым болды, содан кейін ұлы Клотер кішкентай болғанда регенттік жасады. Ол христиан құлдарын сатуды тоқтатты және құлдыққа сатылған балалардың бостандығын қамтамасыз етуге тырысты. Шамамен 200 жыл өткен соң Рим папасы Николай I оны қасиетті деп жариялады. Басс Ривз (1838–1910), Миссисипи өзенінің батысындағы алғашқы қара нәсілді АҚШ маршалдарының бірі, 3000-нан астам қылмыскерді тұтқындап, өзін-өзі қорғау үшін он төрт заңсыз адамды атып өлтірген. Сара Бассет (1730 жылы қайтыс болды), Бермудада құлдықта ұсталды; 1730 жылы үш адамды улағандығы үшін жазаланды. Батеас, шоктау басшысы Франсимастабе Бенджамин Джеймске сатқан, кейін Роберт Уэлш ұрлаған қара құл. Эндрю Джексон Беард (1849–1921), өнертапқыш, 15 жасында Азат ету жариялануымен босатылды. Белинда Саттон (1713–179?), Ганада туған, құл иесінен көмек сұрап өтініш білдірген, ертеректе өтемақы туралы іс ретінде қарастырылған және болашақ белсенділікке ықпал еткен. Бенкос Биохо, Биссагос аралдарының патша отбасында туған, ұрланып құлдыққа әкетілген. Оңтүстік Америкадағы испандық Жаңа Гранадаға жеткізілгеннен кейін ол қашып құтылуға қол жеткізді, көптеген басқа құлдардың қашуына көмектесті және Сан-Базилио-де-Паленке марондық қауымын құрды. 1621 жылы Картахена губернаторы Диего Пачеко Тельез Жирон Гомес де Сандовалға сатқындық жасалып, оны асып тастады, бірақ ол құрған қауым еркіндікте өмір сүрді және қазірге дейін бар. Бетти Хемингс (шамамен 1735–1807), колониялық Вирджинияда құл болған аралас нәсілді әйел, 1761 жылы қожайыны, плантатор Джон Уэйлстің жыныстық құлы болды және 12 жыл ішінде онымен алты аралас нәсілді бала туды, оның ішінде Салли Хемингс және Джеймс Хемингс. Беверли Хемингс, Салли Хемингс пен Томас Джефферсонның ұлы. Генри Бибб (1815–1854), американдық жазушы және құл болып туған азаттық қорғаушы. Құлдықтан британдық Үстіңгі Канадаға қашып шыққаннан кейін, ол "Қашқандардың дауысы" атты азаттық қорғаушы газетін құрды. Кейін ол АҚШ-қа оралып, құлдыққа қарсы лекция оқыды. Үлкен Көз, Техас халқы құлға айналдырған Уичита әйелін конкистадор Хуан де Зальдивар тұтқынға алып, құлға айналдырғанға дейін. Билихильд (610 жылы қайтыс болды), Теодеберт II-ге үйленген Аустразия патшайымы. Билал ибн Риба (580–640), 6 ғасырда босатылды. Ол ислам дінін қабылдап, Мұхаммедтің муэдзині болды. Америкада туған Билл Ричмонд (1763–1829) босатылып, Англияның ең танымал боксшыларының біріне айналды. Билли, 1788 жылы Криктің шабуылымен тұтқындалған 7 жасар қара бала; ол Гавана, испан Кубасында аукционға сатылмас бұрын бірнеше қолын ауыстырды. Билли (шамамен 1754 жылы туған), Джон Тайло II плантациясынан қашып шыққан адам және американдық революциялық соғыс кезінде Вирджинияға қарсы опасыздық жасады. Ол құл болғандықтан, азамат емес екенін және сол себепті өзіне бағынышты емес үкіметке қарсы сатқындық жасай алмайтынын дәлелдегеннен кейін кешірілді. Бисула (шамамен 368 жылы), құл болған алемандық әйел, римдік ақын Аусонийдің музасы. Блесс және Блезия, олардың соңғы республикалық Римдегі қабір жазуында оларды Каидың босатылған адамы және Аулдың босатылған әйелдері деп аталады. Бландина (шамамен 162–177), Рим Галлиясындағы құл және христиан шейіті. Бога, Англиядағы англосаксондық құлдықта болған адам, бүкіл отбасымен бірге иесі Этельгифудың өсиеті бойынша босатылды. 9-10 ғасырларда Бодминде (Корнуоллдың сол кездегі басты қаласы) босатылған құлдардың есімдері мен деректері сақталған. Букер Т. Вашингтон (1856–1915), құлдықта туған, Азамат соғысынан кейін американдық педагог, автор және афроамерикандық қауымның көшбасшысы болды. Натаниел Бут (1826–1901), Вирджиниядағы құлдықтан қашып, Массачусетс штатының Лоуэлл қаласында қоныстанды. 1851 жылы Лоуэлл тұрғындары оның бостандығын құл аулаушылардан сатып алды. Джон Бостон (шамамен 1832–1880 жылдан кейін), бұрынғы құл болған адам, ол Реконструкция дәуірінде Оңтүстік Каролинаның өкілдер палатасында Дарлингтон округіне өкілдік етті. Ол қоғамдық істерге қатысты және 1865 жылы Ламар түсті мәсіхші шіркеуін құрды. 1880 жылға қарай ол фермер болды. Әйіргі Святая Бригида Килдарская, ірі ирланд қасиеттісі. Дәстүр бойынша, Бригида 451 жылы Дундалк қаласының солтүстігіндегі Фаухартта туған. Оның анасы Брокка, христиан пикт құлы, қасиетті Патрикпен крещение алған. Олар оның әкесі Дубтах, Лейнстер басшысы деп атады. Дубтахтың әйелі оның жүкті болған кезде Бригиданың анасын друидке сатуға мәжбүрледі. Бригиданың өзі құлдықта туды. Бала Бригида кереметтер жасаған, оның ішінде жазылған және кедейлерді тамақтандырған. Шамамен он жасқа келгенде, ол әкесіне үй шаруасының қызметшісі ретінде қайтарылды, онда оның қайырымдылығы оны сұраған әркімге оның мүлкін сыйлауға әкелді. Екі өмірбаянында Дубтах оған соншалықты ашуланғандықтан, оны Лейнстер короліне сату үшін көлікке отырғызды. Дубтах корольмен сөйлескен кезде Бригида оның зергерлік қылышын отбасысын тамақтандыру үшін саудалауға берді. Король оның қасиеттілігін танып, Дубтахты қызына бостандық беруге көндірді, содан кейін ол белгілі монах ретінде мансабын бастады. Бригитта Шерценфельдт (1698–1733), шведтік мемуаршы және тоқыма өнер шебері, Ұлы Солтүстік соғысы кезінде тұтқынға алынып, Орталық Азиядағы Қалмық патшалығында құл ретінде өмір сүрген. Бусса, Батыс Африкада туған, мүмкін Игбо тегінен шыққан еркін адам, Африкалық құл саудагерлерімен тұтқынға алынып, британдықтарға сатылып, 18 ғасырдың соңында Барбадосқа (құлдық 1661 жылдан бері заңды болған) тасымалданған.

D

Дабитум, ежелгі Вавилониядағы құл, түсік туралы жазған хатымен танымал. Дана, "Капитоның жаңа қызметшісі", Республикалық Римнен алынған қарғыс тақташасында есімдері тізілген, мақсаты – Дананы жою. Дэниел Белл (шамамен 1802–1877) өзінің, әйелінің және балаларының тұрақты бостандығын демеу үшін ондаған жылдар бойы күш сарпты. Ол 1848 жылы Вашингтон қаласындағы "Америкалық құлдардың ең ірі қашу әрекеті" деп аталған Пёрл оқиғасын ұйымдастыруға көмектесті. Дада Масити (шамамен 1810–15 шілде 1919) – ақын, мистик және ислам ғалымы. Дейв Дрейк (шамамен 1801–1876), сондай-ақ Дейв-төгіш деп те аталады. Дэвид Джордж, Вирджиниядағы қатыгез қожайынынан қашқан, Крик тайпасы тарапынан тұтқындалып, Басшы Көк Тұзға құл болған қара нәсілді адам. Дебора Скуаш күйеуі Харвимен бірге Джордж Вашингтонның Вернон тауынан қашып, Америка Тәуелсіздік соғысы кезінде Нью-Йорктегі британдықтарға қосылды және 1783 жылы босатылғандар ретінде эвакуацияланды. Денмарк Весей (шамамен 1767–1822) – құл болған африкалық америкалық және кейіннен босатылған адам, жоспарлары жарияланбағанда АҚШ-тағы ең ірі құл көтерілістерінің біріне айналатын көтеріліс жоспарлаған. Дидо Элизабет Белл (1761–1804), Батыс Үндістандағы құл Мария Беллдің және Корольдік теңіз күштерінің офицері сэр Джон Линдсейдің заңды емес қызы ретінде дүниеге келген. Линдсей 1765 жылы Англияға оралғанда Беллді өзімен бірге алып, оның тәрбиесін өзінің ағасы Уильям Мюррейге, Мэнсфилд графына және оның әйелі Елизавета Мюррейге, Мэнсфилд графинясына тапсырды. Мюррейлер Беллге білім берді, оны Кенвуд үйінде немере қызы леди Элизабет Мюрреймен бірге еркін әйел ретінде тәрбиеледі. Белл онда 30 жыл өмір сүрді. 1793 жылғы өсиетімен лорд Мэнсфилд оның бостандығын растады және оған толық сома мен жылдық төлем жасады, оны мұрагер етті. Диего – бұрынғы құл, азат болған адам, ол Елизавета дәуіріндегі ағылшын теңізшісі Фрэнсис Дрейкпен тығыз байланыста болды. 1573 жылдың наурыз айында Дрейк Дариенге (қазіргі Панама) шабуыл жасады, оған испандық құл иелерінен қашқан африкалықтар үлкен көмек көрсетті. Олардың бірі Диего болды, ол шебер кеме жасаушы екенін дәлелдеді және Дрейкті Англияға алып оралды. 1577 жылы Елизавета I Дрейкті Американың Тынық мұхиты жағалауында испандықтарға қарсы экспедицияны бастауға жіберді, ол ақырында Дрейктің әлемді айналып өтуіне әкелді. Диего тағы да Дрейктің қызметінде болды; испан және ағылшын тілдерін білуі оны испандықтар немесе испан тілінде сөйлейтін португалдар тұтқындалғанда пайдалы аудармашы етеді. Ол Дрейктің қызметшісі болып жұмыс істеді және экипаж сияқты жалақы алды. Диего Дрейктің кемесі Тынық мұхитын кезіп өткен кезде, саяхаттың басында алған жарақаттарынан қайтыс болды. Дрейк оның өліміне қайғырды, Диего жақын дос болды. Синопалық Диоген (б.з.д. 412–323) – грек философы, қарақшылармен ұрланып, Коринфте сатылды. Динка, жартылай рома, 19 ғасырдағы Дунай княздықтарында (қазіргі Румыния) Кантакузино боярдың құлы болған әкесінің құлы. Ол жақсы білім алған, аспазшы болып жұмыс істеген, бірақ француз әуесқойға үйленуге және бостандыққа шығуға рұқсат етілмеген, бұл оны сүйіктісін өлтіруге және өзін-өзі өлтіруге итермелеген. Бұл оқиға қоғамдық пікірді дүр сілкіндірді және Румыниядағы құлдықты жоюға ықпал еткен факторлардың бірі болды. Диоклетиан (244–312) – Рим императоры, кейбір деректерге сәйкес сенатор Ануллиннің құлы ретінде дүниеге келген. Басқа деректерге қарағанда, Диоклетианның әкесі (аты белгісіз) құл болған және болашақ императордың әкесі туылмай тұрып босатылған. Дионисий I (?–1492) – Константинопольдің Экуменикалық Патриархы, 1453 жылы Константинополь құлағаннан кейін Османдықтар тарапынан құлға алынған. Долли Джонсон (1820 жылдардың соңында туылған, 1887 жылдан кейін қайтыс болған) – Теннесси штатынан шыққан афроамерикалық әйел, президент Эндрю Джонсонның құлы, кейін шағын бизнес иесі болды. Дорота Ситанская (1797 жылдан кейін қайтыс болған) – поляк крепостной және Корольдік балет бишісі, Польша патшасына өсиет арқылы сыйға берілді. Драгут (1485–1565) – Османдық қолбасшы, итальяндық тұтқында болған кезде галль құлы. Дред Скотт (шамамен 1799–1858) – Миссуридегі құл болған африкалық америкалық, ол 1857 жылы АҚШ Жоғарғы Сотына жеткен, бүкіл елге танымал болған сот процесінде, Скотт пен Сэндфордтың арасында өз бостандығы үшін сотқа жүгінді. Ескі Даф – Англиядағы англосаксондық құлдықта босатылған адам, оның қожайыны Этельгифудың өсиетімен азат етілді.

F

Фабия Арете, ежелгі римдік актриса және бостандық алған әйел, ол элиталық актриса немесе архимима деп есептеледі, өте сәтті мансапқа ие болды және сөйлейтін рөлдерді орындайтын әйел актерлердің азаздығына жатуы мүмкін. Фелицита (203 жылы қайтыс болды), христиан шейіті және әулие. Фидди, Баб 7 жасқа толмаған кезде құлға айналдырылған, Бабтың әйелі Хадиджа Багумға қызмет еткен. Фидди өзінің иесімен бірге қайтыс болды. Флоренс Джонсон Смит, президент Эндрю Джонсонның құлында болған, аралас нәсілді американдық әйел, Долли Джонсонның қызы. С. Фурий Кресмиус, ежелгі римдік. Бостандық алғаннан кейін, ол кішкентай шаруашылығынан соншалықты көп өнім алды, басқалардың егінін құртып жіберді деген айып тағылды, бірақ сотқа шаруашылық құралдарын көрсеткенде ақталды. Плиний Егде осы оқиғаны еңбек егіншіліктің негізгі факторы екенін дәлелдеу үшін келтіреді. Федор Славянский (1817–1876), орыс серф суретшісі.

H

Хабаба, халифа Язид II-нің кәнизағы. Ажар, Сараға тиесілі Киелі кітап кейіпкері. Ханна, Вирджиниядағы құл әйел және Жэки Райттың әжесі, ол өзінің бостандығы үшін Hudgins v. Wright (1806) ісі бойынша соттасты. Вирджиния Жоғарғы соты Джордж Уайттың төменгі сот шешімін бекітті, себебі Жэки мен Ханнаның сыртқы түрі аралас үнді және еуропалық болғандықтан, олардың үнді құлдығының шектеулілігін ескере отырып, бостандыққа құқығы бар еді. Джордж Таккер мен Спенсер Роанның айтуынша, көптеген африкалықтар құл ретінде әкелінген және қара нәсілділер құл аналардан тарағандықтан, қара нәсілді адам бостандыққа ие болуға мүмкіндік алмайды. Ханна Бонд (1830 жылдары туған), Ханна Крафтс псевдонімімен, бостандыққа шыққаннан кейін "Құл әйелдің баяны" романын жазды. Бұл, мүмкін, африкалық-американдық әйелдің алғашқы романы және құлдықтан қашқан әйелдің жазылған жалғыз романы. Харк Олуфс (1708–1754), даниялық теңізші, алжирлік қарақшыларға түсті. Константин бегіне сатылып, ол бектің ат әскерінің бас қолбасшысы болды. 1735 жылы босатылды. Харриет Хемингс (1801–1822 жылдан кейін), Салли Хемингс пен Томас Джефферсонның қызы. Харриет Джейкобс (1813–1897), "Құл қыздың өмірінен" атты кітаптың авторы. Харриет Пауэрс (1837–1910), американдық халық суретшісі және тігінші. Харриет Табман (шамамен 1822–1913), "Моисей" лақап атымен белгілі, өйткені ол басқа американдық құлдарға Жер асты жолы арқылы қашуға көмектесті. Гарри, 1818 жылғы Гарри v. Decker & Hopkins ісінде Миссисипи Жоғарғы сотының (АҚШ оңтүстік штаттарындағы алғашқы) шешімімен ерікті аумақта бұрын тұрғандықтары үшін құлдықтан босатылды. Гарри Вашингтон (1800 жылы қайтыс болды), сондай-ақ Генри Вашингтон деп те аталды, Джордж Вашингтонның құлы болды. Америкаға құл ретінде әкелінген ол 1763 жылы Вашингтонға Ұлы Батпақты кептіру жобасында жұмыс істеу үшін сатып алынды. Хафса Сұлтан (наурыз 1534 жылы қайтыс болды), Селим I-нің әйелі және Сүлеймен Шаңқалының анасы болған Осман империясының алғашқы заңды сұлтаны. Оның тегі даулы, бірақ кейбір тарихшылар оның құл болғанын айтады. Хелен Глоаг (1750–1790), Шотландияның Пертшир округіндегі Мутхиллде туған, Марокко сұлтанының гарем құлы ретінде Марокконың императрицасы болды. Генри Хайленд Гарнет (1815–1882), Мэриленд штатында африкалық-американдық құл болып туған, 1824 жылы құлдықтан қашып, құлдықты жоюшы және педагог болды. Геркулес (шамамен 1755 жылы туған), Джордж Вашингтонның бас аспазы, Джордж Вашингтонның Маунт-Вернон плантациясының құлы. 1797 жылы қашып, бостандыққа шықты, бірақ оның әйелі Элис және үш баласы құлдықта қалды. Хелвий Саксесс, бостандыққа шыққан құл және Рим императоры Пертинакс әкесі. Гермас, "Хермас пастыры" мәтінінің авторы және Папа Пий I-нің інісі. Картахенада туған Эрнандо де Эскаланте Фонтанеда, Испанияға білім алу үшін бара жатқан кеме Флорида жағасында батқанда 13 жасында құлдыққа түсті. Калуза басшысы оны құл етіп, 30 жасқа дейін аудармашы ретінде пайдаланды, содан кейін ол құтырылды. Хорас Кинг (1807–1885), американдық сәулетші, инженер және көпір салушы, Оңтүстік Каролинадағы плантацияда құлдықта дүниеге келді. Хумашах Сұлтан (1647–1672 жылдары өмір сүрген), Осман империясының сұлтан Ибрагимнің әйелі. Хюррем Сұлтан (шамамен 1504–15 сәуір 1558), сондай-ақ Рокселана деп аталды, Шығыс Еуропалық қыз, құл саудагерлеріне түсіп, Император гареміне сатылды, Осман сұлтаны Сүлеймен Шаңқалының басты жұбайы және заңды әйелі болды. Халиме Сұлтан (шамамен 1570–1639 жылдан кейін), Осман империясының Валиде сұлтаны және де-факто тең билеушісі. Хандан Сұлтан (шамамен 1568–9 қараша 1605), Осман империясының Валиде сұлтаны және де-факто регенті.

К

Опобо патшасы Джаха (1821–1891), шамамен 12 жасында қазіргі Нигериядағы Бонни патшалығында құлдыққа сатылған. Ол ерте жасынан-ақ саудаға қабілетті екенін көрсетті, тек құлдықтан азат болып қана қоймай, бай және қуатты саудагер ханзадасы болып, Опобо қала-мемлекетінің негізін қалады. Оның мансабы британдық отарлаушыларға қарсы тұруға тырысуымен аяқталды. Анна Кингсли (1793–1870), құл әйел, кейін плантатор және құл иесі. Кунта Кинте (шамамен 1750–1822), 1976 жылғы «Тамырлар: Америкалық отбасының сағасы» романының кейіпкері, авторы Алекс Хейли оның нақты ата-бабаларының біріне негізделген. Кинте – қазіргі Гамбиядағы Джуффуре деген шағын ауылда өскен Мандинка халқының өкілі, Вирджинияда тұтқындалып, құлдыққа түскенге дейін мұсылман дінінде тәрбиеленген. Хейлидің әңгімесінің тарихи дұрыстығы күмәнді. Кизи Кинте, Кунта Кинтедің қызы. Әкесі сияқты, тарихи Кизи Кинте болғандығы даулы. Джон Нокс (шамамен 1514 – 24 қараша 1572), шотланд министрі, 1547–1549 жылдары француздық галераларда галереялық құл. Коджо (шамамен 1803–1833), 1832 жылы Парамарибода, Голланд Суринемінде өрт шығарғаны үшін тірідей өртелген суринамдық құл, бұл қарсылық актісі болуы мүмкін. Кесем Сұлтан (1589–1651), Османдық құл, кейіннен әйел ретінде өте қуатты, содан кейін анасы және кейіннен 130 жыл бойы Әйелдер Сұлтанаты деп белгілі болған Осман сұлтанының әжесі.

О

Оеномаус, галлик гладиатор және Үшінші құл соғысы кезінде көтерілісшіл құлдардың басшыларының бірі. Олауда Эквиано (1745–1797 жж.), сондай-ақ Густав Васса деп танылған, көрнекті африкалық британдық автор және аболиционист қозғалысының қайраткері, оның туған жері күдіс тудырады. Омар ибн Саид (1770–1864), 1807 жылы құлдыққа түсіріліп, АҚШ-қа жеткізілген, қалған өмірін құлдықта өткізген Сенегалдық жазушы және ислам ғалымы. Онесимус, Колоссадағы Филемонның құлы, қашып кетіп, апостол Пауылмен кездескеннен кейін оның ықпалымен христиан дініне келді. Пауыл оны христиан Филемонға хатпен қайтарды, ол – Филемонға жолданған хат. Антиохиялық Игнатий 2 ғасырдың басында Онесимусты Эфес епископы ретінде атады, бірақ бұл екі адамның бір екеніне нақтылық жоқ. Онесимус, колониялық Бостонда құл болған және шешекке қарсы егу туралы білімді таратуға үлкен үлес қосқан адам. Онесимос Несиб (шамамен 1856 – 21 маусым 1931), бала кезінде швед миссионерлері құлдықтан босатып алған эфиопиялық. Ол бұрынғы құл Астер Ганномен бірге Киелі кітапты оромо тіліне аудару жұмысын жүргізді. Они Джудж (1773–1848), Марта Вашингтонның отбасы және кейіннен өзінің жеке құлы болған, Маунт-Вернонда және басқа жерлерде Марта Вашингтонға жеке қызметкер болып жұмыс істеді, 1796 жылы Портсмут, Нью-Гэмпширге қашып кетті. Оттоба Кугоано, сондай-ақ Джон Стюарт (шамамен 1757 – 1791 жылдан кейін), Батыс Африкадан шыққан, Ұлыбританияда белсенді болған аболиционист, саяси белсенді және табиғи құқықтар философы. Оуэн Фицпен, 1620 жылы берберлік қарақшылар тарапынан тұтқынға алынып, кейіннен қашып кеткен ағылшын саудагері. Оуэн Бридлав, Си Джей Уокердің әкесі.

Q

Куамина Гладстон, Джек Гладстонның әкесі және 1823 жылғы Демерара көтерілісіне қатысы бар. Квасси ван Тимотебо немесе Квасимукамба (1692–1787) Нидерланд Суринамдағы құл, бостандыққа шыққан адам және марундарды іздеуші. Оның есімі Quassia туысына берілген. Квок Уокер, сондай-ақ Куку немесе Квок Уокер деп те аталады, 1781 жылы жаңа Массачусетс конституциясында (1780) барлық адамдар бостандықпен және теңдікпен туылады деп жарияланған қағиданы негізге алған сот ісінде бостандығын талап етіп, жеңіске жетті. Құтбұддин Айбақ (1150–1210), бұрын құл болған түрік, Дели сұлтандарының біріншісі, Үндістанның "құлдар әулетінің" негізін қалаушы әскер болды.

Т

Тарас Шевченко (1814–1861): Украинаның ең көрнекті ақыны, суретшісі және иллюстраторы крепостной шаруа отбасында дүниеге келген. 1838 жылы оның суретші достары оның бостандығын сатып алды. Татьяна Шлыкова (1773–1863), орыс крепостной балеринасы және опера әншісі. Танадельтур (шамамен 1697–1717), Хадсон шығанағы компаниясы үшін нұсқаушы және аудармашы болған Чипевиан Денесулин тайпасының әйел адамы. Томас Фуллер, Вирджинияда құл болған афроамерикалық, математикалық қабілеттерімен танымал. Томас Пелоу (1704–1745), Барбариялық қарақшылар құлдыратып, Мароккоға алып кетіп, Исмаил Ибн Шариф таңдап алып, азаптады. 23 жылдан кейін қашып, Корнуоллға оралды. Томас Петерс (1738–1792), туған аты Томас Поттерс, Сьерра-Леоне мемлекетін құрушылардың бірі. Бұрын құл болған ол Америка Тәуелсіздік соғысы кезінде Солтүстік Каролинадан қашып кеткен. Петерс британдық қара түсті пионерлер жасағының лоялист мүшесі болды, сержант атағын алды, Нова Шотландияда қоныстанды және үйленді. Ол Сьерра-Леонеге қоныс аудару үшін Нова Шотландиядағы африкалықтарды тартты және кейіннен Фритаунның көшбасшысы болды. Томас Симс (1834 жылы туған), Джорджиядағы құлдықтан Бостон, Массачусетс қаласына қашып келген, бірақ 1850 жылғы қашқан құлдар туралы заң бойынша қайтадан ұсталды және тағы да Бостонға қашып кеткен афроамерикалық құл. Томас Александр Дюма (1762–1806), француз генералы және Александр Дюманың әкесі. Тумал, он сегізінші Аббасид халифасы әл-Муқтадирдің әділеттік әкімшісі. Т. Элий Дионисий, соңғы Рим империясының бостандыққа шығарылған азаматы, өзі, әйелі және оның бостандыққа шығарылған әріптесі Элий Персей және олардың ізбасарлары үшін стела жасады. Т. Клавдий Дионисий, бостандыққа шығарылған ер адам, оның бостандыққа шығарылған әйелі Клаудия Препонтис оған қорымдық ескерткіш орнатты. Олардың қолдарының бейнеленуі олардың некесінің заңдылығын көрсетеді, бұл тек бостандыққа шыққаннан кейін ғана мүмкін болды. Томас Ортега, Мексикадағы құл, басқа қожайынның құлы болған Леонор де Мендосаға үйленуге тырысты. Сол адам Томасты түрмеге қамағанда, Леонор шіркеу сотына көмек сұрап жүгінді, және ол Томасты босатпаса, ол экскоммуникациямен қорқытты.

V

Василий Тропинин (1776–1857), орыс крепостной суретшісі. Венчур Смит (1729–1805), бала кезінде тұтқындалған африкалық, құл ретінде Америка колонияларына әкелінген. Ересек болған соң, ол өзінің және отбасының – әйелі Мег пен балалары Ханна, Соломон және Каффтың – бостандығын сатып алды. Оның өмірі мектеп мұғалімі тарапынан жазылып, жарияланды, ол қартайған шағында онымен сөйлескен. Вестмендер («Батыс адамы» ескі норвег тілінде, ирландтарды білдіреді) – Ирландиядан келген құлдардың тобы, оларды алғашқы норвег қоныс салушыларының бірі Хьёрлейф Хродмарссон Исландияға әкелді. Ол олармен жаман қарым-қатынас жасады, содан кейін олар оны өлтіріп, жағалаудағы аралдарға қашып кетті. Хьёрлейфтің туысы Ингольф Арнарсон қашқан құлдарды іздеп тауып, оларды өлтірді. Олардың жеке есімдері белгісіз болғанымен, олардың есімі исланд географиясында сақталған, олар паналаған аралдар қазірге дейін «Vestmannaeyjar» деп аталады – «Батыс адамдарының аралдары» (яғни ирландтар). Винсент де Поль (1581–1660), католик шіркеуінде әулие ретінде құрметтелген француз дін қызметкері. Ол түрік қарақшыларына түсіп, құлдыққа сатылып, 1607 жылы босатылды. Виндиций, ежелгі рим құлы, Таркиннің билікті қайтару жоспарын ашқан. Вибия Калибени, соңғы рим империясының бостандық алған әйелі, ерекше жағдайда қабір тасына өзін мадам деп жаздырған. Вирджиния Бойд, Р.С. Баллардқа балаларымен бірге бейтаныс адамдарға сатылмауды өтінішпен жазған хаты сақталған, құл болған американдық әйел. Балалардың әкесі, судья Сэмюэл Бойдтың өтініші бойынша, Баллард оны сатуды тапсырды, осылайша оның отбасынан балаларының бар екенін жасыруға тырысты. Вайолет Ладлоу, өзінің ақ терілі бос адам екенін айтса да, бірнеше рет құлдыққа сатылған американдық әйел. Вирджиния Деметрисия (1842–1867 жылдан кейін), құлдыққа қарсы күрестің батыры ретінде танымал Аруба құлы. Виталис, ежелгі рим құлы. Эпиграфта құл болған Иукундтың Гриф пен Виталистің ұлы екені айтылған.

Y

Якут әл Хамави (1179–1229), араб биографы және географ, мұсылман әлемі туралы энциклопедиялық жазбаларымен танымал. Ол 12 ғасырда Сирияда құлдыққа сатылып, Бағдадқа әкелінді, бірақ жақсы білім алды және кейін босатылды. Ясар, 7 ғасырдағы христиан ер адам, Мұхаммедтің серігі Халид ибн әл-Валидтің жорығында тұтқынға алынған. Ясар Мәдинаға әкелініп, Қайыс ибн Махрама ибн әл-Мутталиб ибн Абд Манаф ибн Кусайдың құлы болды. Ол ислам дінін қабылдады, босатылды және оның мавласы болды, соның нәтижесінде әл-Мутталиби нисбасын алды. Оның үш ұлы болды: Муса, Абд ар-Рахман және Исхақ. Оның немересі Ибн Исхақ ерте араб тарихшысының бірі болды. Ясуке, 16 ғасырдағы африкалық ер адам, иезуит миссионері Алессандро Валигнаноның қызметінде Жапонияға сапар шекті. Ода Нобунагаға сыйға берілген Ясуке, даймионың сенімді адамы болды және сенімді қызметші ретінде ресми мәртебе алды. Йорк (1770–1832 жылдарға дейін), Уильям Кларк құл еткен афроамерикалық ер адам, Льюис және Кларк экспедициясының қатысушысы.

Z

Залмоксис, Геродоттың айтуынша, Самос аралында Пифагордың құлы болған дакиялық. Залмоксис өзінің иесінен және басқа да дана гректерден философия оқыды. Ақыры ол босатылып, зор байлық жинап, туған еліне оралды, онда ол фракийлерді өз сенімдеріне көндірді, даналығы үшін үлкен құрметке ие болды және кейінгі ұрпақтарда құдай ретінде қастерленді. Зейд ибн Харита (шамамен 581-629), Мұхаммедтің әйелі Хадишаға сыйға берілді, босатылып, асырап алынды және Зейд ибн Мұхаммед деп аталды. Зирьяб (789-857), сондай-ақ Әбуль Хасан Али ибн Нафи деп те белгілі, мұсылман әншісі, музыкант және ғалым, егін аспаржасын Еуропаға әкелгенімен танымал. Зои, христиан шейіті. Зофия Поточка (1760-1822), грек-османдық құл қыз, кейін неке арқылы поляк графинясы болды. Зумби (1655-1695), португалдық Бразилияда құлдықта болған, қашып, Палмарес квиломбосына қосылды – Бразилияның отарлық дәуіріндегі қашқан құлдардың ең ірі елді мекені, ол оның соңғы және ең белгілі басшысы болды. Зүнайра әл Румия (زنيرة الرومية, Zaneerah the Roman) (басқа транслитерациялар: Зәнира, Заннира немесе кейбір дереккөздерде Зинра, Зиннира) – Мұхаммед пайғамбардың серігі.