Кіріспе

20 және 21 ғасырдың поляк астрономы Александр Вольщан (1946 жылдың 29 сәуірінде туған) – поляк ғалымы. Ол алғашқы расталған экзопланеталар мен пульсар планеталарын ашушылардың бірі.

Ерте өмір және білім

Вольщан 1946 жылғы 29 сәуірде Польшаның қазіргі Батыс Померания воеводиясындағы Шчечинек қаласында дүниеге келген. 1950 жылдары оның отбасы Шчечиньге көшіп өтті. Оның әкесі Ежи Вольщан бұрынғы Щецин политехникалық институтында (қазіргі Батыс Померания технологиялық университеті) экономика пәнін оқытқан, ал анасы Зофия Польша жазушылар одағында жұмыс істеген. Оның астрономияға деген ерте қызығушылығын әкесі оған жұлдыздық шоқжұлдыздармен байланысты әңгімелер мен мифтерді айту арқылы оятқан. Жеті жасында ол астрономияның негіздерін меңгерген. Ол өзі жасаған шағын телескоп арқылы түнгі аспанды бақылаған. Ол Шчечиндегі Стефан Чернецкий атындағы VI гимназияны бітірген.

Ғылыми мансап

Вольщан 1969 жылы магистрлік дәрежесін, ал 1975 жылы Ph.D. дәрежесін Торуньдегі Николай Коперник университетінде (Польша) алды. 1969-1973 жылдары ол Астрономия институтының радиоастрономия бөлімінде жұмыс істеді. 1973 жылы аға көмекші ретінде Макс Планк радиоастрономия институтында оқу үшін Бонн қаласына көшті. 1979 жылдан 1982 жылға дейін ол Торуньдегі Польша Ғылым академиясының астрономиялық орталығында жұмыс істеді, ал 1982 жылы Корнелл және Принстон университеттерінде жұмыс істеу үшін АҚШ-қа көшті. Кейіннен ол Пенсильвания мемлекеттік университетінде астрономия профессоры болды. 1994 жылдан 2008 жылға дейін Николай Коперник университетінде профессор қызметін атқарды. Польша Ғылым академиясының мүшесі. Дейл Фрейлмен бірлесіп жұмыс істеген Вольщан 1990 жылы Пуэрто-Рикодағы Аресибо обсерваториясынан ПСР B1257+12 пульсарын ашуға әкелген астрономиялық байқаулар жүргізді. 1992 жылы олар пульсардың орбитасын екі планетаның айналып өтетінін көрсетті, олардың массалары бастапқыда Жердің 3,4 және 2,8 есе массасына тең деп бағаланды. Олардың орбиталарының радиусы 0,36 және 0,47 АЕ құрады. Бұл Күн жүйесінен тыс планеталардың алғаш рет расталған ашылуы болды (2021 жылдың 2 маусымына дейін мұндай 4401 планета белгілі болды). Вольщан өзінің зерттеулерін 1992 жылы Атлантада өткен Америка астрономиялық қоғамының мәжілісінде жариялады. Екі жылдан кейін ол ашылуының нәтижелерін жариялады және Nature журналы оны физика саласындағы 15 маңызды ашылудың бірі деп таңдады. Бірнеше сарапшылардың бастапқы күмәніне қарамастан, бүгінгі таңда оның ашылуы толыққанды дәлелденген деп есептеледі. Астроном Бодан Пачиньский оны «Коперниктен бері поляк астрономының ең үлкен жетістігі» деп атады. 1998 жылы Astronomy журналы оның ашылуын «Барлық уақыттағы ең ұлы 25 астрономиялық жаңалықтың» қатарына енгізді. Аресибо обсерваториясында Вольщан Джозеф Х. Тейлор-младшиймен бірлесіп миллисекундтық пульсарлар бойынша зерттеулер жүргізді. 2003 жылы Мачей Конацкий мен Вольщан екі пульсарлық планетаның орбиталық бұрылуын анықтап, олардың нақты массалары тиісінше шамамен 3,9 және 4,3 Жер массасына тең екенін көрсетті. 2007 жылы Вольщан Анджей Нидзиелски басқаратын поляк астрономдарының тобында болды, олар Күн жүйесінен тыс тағы бір планетаны – HD 17092 b планетасын, HD 17092 жұлдызының айналасында айналатынын тапты. 2012 жылы Мэтью Рут пен Вольщан Аресибо обсерваториясын пайдалана отырып, 2MASS J10475385+2124234 денесінен радио толқындарының шығатынын анықтады. Бұл T6.5 қоңыр жұлдызының температурасы 800-900 К, оны жұлдыз астындағы ең суық радио сәулелендіретін нысанға айналдырды. Оның магнит өрісі 1,7 кГ-нан жоғары. 2016 жылы команда ең жылдам айналатын қоңыр жұлдызды – T6 WISEPC J112254.73+255021.5 тапты. Оның айналу периоды 17 минутқа жуық болуы мүмкін. 2017 жылы ол Польша астрономиялық қоғамының Бодан Пачиньский медалімен марапатталды. Вольщан көптеген ғылыми қауымдастықтардың мүшесі болып табылады, оларға: Польша Ғылым академиясы, Америка астрономиялық қоғамы, Америка ғылымдарын дамыту қауымдастығы, Халықаралық радио ғылымдары одағы, Халықаралық астрономиялық одақ және Американың поляк өнер және ғылым институты кіреді.

Тану

Пенсильвания мемлекеттік университетінде Вольщан Эван Пьюг астраномия және астрофизика профессоры болды. 2024 жылы зейнетке шыққаннан кейін ол Атертон профессоры атағымен марапатталды. 1992 жылы Вольщан Польша ғылым қорының сыйлығын жеңіп алды. 1996 жылы ол Америка астрономиялық қоғамының Беатрис М. Тинсли сыйлығымен марапатталды, ал 1997 жылы Польша президенті Александр Квасьневский оған Польша ғылымына қосқан үлкен үлесі үшін Польшаны қайта қалпына келтіру орденінің командирлік крестін табыстады. 2002 жылы ол Польша пошта маркасында бейнеленді ("Польшаның мыңжылдығы" атты 16 маркадан тұратын серияның бір бөлігі ретінде, бұл серия Польшаның соңғы 1000 жылдық тарихы, мәдениеті және ғылымын қамтиды). 2006 жылы Вольщан ресми түрде Щецин қаласының құрметті азаматы атанды. 2007 жылы Ян Сосинский Вольщанның өмірі мен ғылыми еңбегіне арналған "Гвиаздор Александр Вольщан" атты деректі фильм түсірді. 2020 жылы ол Америка астрономиялық қоғамының Мұрагерлік мүшесі болып сайланды.

Дау

2008 жылы Gazeta Prawna 1973 жылдан 1981 жылға дейін Вольщанның Польшаның коммунистік кезеңіндегі Służba Bezpieczeństwa үшін «Ланге» коді атпен хабаршы болғанын жариялады. Ол мұны растады, бірақ тек маңызды емес, көбінесе бұқаралық ақпарат құралдарында жарияланған ақпаратты бергенін, ешкімге зиян келтірмегенін айтты. Польша БАҚ-тағы осы оқиға салдарынан ол Торунь қаласындағы Николай Коперник университетінен кетіп қалды.