Кіріспе

PGM 17A Thor – АҚШ Әуе күштерінің (USAF) алғашқы қолданысқа енгізілген баллистикалық зымыраны. Ол скандинавиялық құдай – найзағайдың құдайының атымен аталған. 1959 жылдан 1963 жылдың қыркүйегіне дейін Ұлыбританияда термоядролық оқ-дәрілермен жабдықталған орташа қашықтықтағы баллистикалық зымыран (IRBM) ретінде орналастырылды. Thor-дың биіктігі 20 метр, диаметрі 2 метр болды. Thor зымыранының бірінші буыны асығыс түрде қолданысқа енгізілді, ал конструкциялық қателер ұшырудың 24% сәтсіз аяқталуына себеп болды. Байқаушы – Jupiter зымыраны көбірек пайдаланылды, бірақ екеуі де АҚШ аумағынан ұшырылатын Әуе күштерінің ұзақ қашықтықтағы құрлық аралық баллистикалық зымырандар (ICBM) бағдарламасымен тез ығыстырылды. 1959 жылға қарай Atlas зымыраны іске қосылуға дайын болғандықтан, Thor және Jupiter бағдарламалары жеткізу құралдары ретінде қолданыстан шықты, бірақ саяси себептермен және аэроғарыш өнеркәсібінің жұмыспен қамтылуын сақтау үшін 1963 жылға дейін құрылысы жалғасты. Зымыранның тарихи мұрасы Thor және кейін Delta отбасысының ғарышқа ұшыру машиналары арқылы сақталды, олар бастапқы Thor зымыранынан алынған күшейткіштерді пайдаланды және 21-ғасырға дейін қолданылып келеді.

Тарих

Совет Одағы АҚШ-тан бұрын ұзақ қашықтықты баллистикалық зымыранды орналастыра қоюы мүмкін деген қорқынышпен, 1956 жылдың қаңтарында АҚШ Әскери-әуе күштері 1500 миль (2414 км) қашықтықтығы бар Thor орташа қашықтықты баллистикалық зымыранын әзірлеуді бастады. Бағдарлама жеделдетілген режимде жүргізілді және іске қосылғаннан кейін үш жыл ішінде Ұлыбританияда 20 Корольдік әуе күштерінің Thor эскадрильясының біріншісі қолданысқа енгізілді. Ұлыбританиядағы орналастыру "Эмили жобасы" деп аталды. Зымыранның бір артықшылығы – "Юпитер" МРБМ-нен айырмашылығы, Thor сол кездегі АҚШ Әскери-әуе күштерінің жүк көлігімен тасымалдана алатын болды, бұл оның жылдам орналасуын қамтамасыз етті. Ұшыру құрылғыларын тасымалдау мүмкін болмады, сондықтан оларды орналасқан жерінде салу қажет болды. АҚШ-та орналасқан ICBM-нің бірінші буыны қолданысқа енгеннен кейін, Thor зымырандары жылдам түрде қызметтен шығарылды. Соңғы зымыран 1963 жылы әскери есептен алынды. "Тор" зымырандарының шағын тобы "Делта" қозғалтқыштарымен және W 49 Mod 6 оқ-дәрілерімен 1975 жылдың сәуір айына дейін 437 бағдарламасы аясында спутниктерге қарсы зымыран рөлінде қызмет етті. Бұл зымырандар Тынық мұхитындағы Джонстон аралында орналасқан және Жердің төменгі орбитасындағы спутниктерді жоюға қабілетті болды. Алдын ала хабарлама болған жағдайда, олар советтердің тыңшылық спутнигін орбитаға енгеннен кейін дереу жоя алатын еді.

І кезеңдегі сынақ ұшырулары

Тор 17 LC-ден Канаверал мысығының зымыран қосалқы бөлімінде сынақ ретінде ұшырылды. Ықшам даму кестесі Atlas бункерінің жоспарларын пайдалануға мүмкіндік берді, бұл нысанның уақытында аяқталуын қамтамасыз етті, ал LC 17B ұшыру платформасы алғашқы сынақ ұшуына уақытында дайын болды. Алғашқы ұшуға дайын "Ракета 101" 1956 жылдың қазан айында Канаверал түбегіне жетті. Ол LC 17B-де орнатылды және бірнеше жаттығулар өтті: отынды тиеу/түсіру, статикалық оттау сынағы және бір ай бойы кемістігі бар реле ауыстырылды. Ұшыру 1957 жылдың 25 қаңтарында өтті. Ұшып шыққаннан кейін қозғалтқыш дереу қозғалтқышын жоғалтып, Тор ұшыру алаңына құлап, жарылды. Ұшыруға дейінгі дайындық туралы түсірілген фильмде экипаж сұйық оттегін (LOX) толтыру шлангін құмды аймақ арқылы сүйрегені көрінді, бұл LOX-қа кірген бөлшектер клапанның істен шығуына себеп болды деген болжамға әкелді. Thor 102 20 сәуірде ұшырылды. Ракета қалыпты жұмыс істеді, бірақ 35 секундтан кейін ұшу тоқтатылды, себебі консольдегі қателік ракетаның теңізге емес, ішкі жерге қарай ұшып бара жатқанын көрсетті. Тректелген консоль кері бағытта орнатылған екені анықталды. Ұшу Тордың сәтті ұша алатынына сенімділік сыйлады. Үшінші Тор ұшырылымы (103-ші зымыран) жоспарланған уақыттан төрт минут бұрын жарылды, себебі ақаулы клапан LOX багінің қысымын қауіпті деңгейге дейін көтерді. Жауапты техниктер сондай-ақ бак қысымын бақылауға назар аудармаған. Осыған байланысты LC 17B төрт ай ішінде екінші рет жөндеуден өтті. 22 тамызда жаңадан ашылған LC 17A-дан ұшырылған 104-ші зымыран, бағдарламалаушыдан сигналдың күшінің төмендеуіне байланысты T+92 секундта бұзылып, қозғалтқыштың оң жаққа қатты бұрылуына себеп болды. Бағыттауыш жүйе терістеуге тырысты, бірақ оның нәтижесінде пайда болған конструкциялық жүктеме зымыранның беріктігінен асып кетті. Thor 105 (20 қыркүйек) бағдарламаның басталуынан 21 ай өткен соң алғашқы сәтті ұшуды аяқтады. Бұл зымыранға телеметриялық жабдық орнатылмаған, нәтижесінде массаны үнемдеу арқасында 1500 миль (2414 км) қашықтыққа ұшу мүмкін болды. 107-ші зымыран (3 қазан) LC 17A-ға құлап, газ генераторы клапаны ашылмағанда жарылды. 108-ші зымыран (11 қазан) алдын ала ескертусіз T+140 секундта жарылды. Инженерлер бастапқыда ақаудың себебін анықтай алмады. Алғашқы Thor Able ұшырылымы алты айдан кейін тұтқындалған турбоқасымынан сәтсіз аяқталғаннан кейін, 108-де де ұқсас ақау болғаны анықталды. Алайда, 108-де ақаудың нақты сипатын анықтау үшін жеткілікті құрал-жабдық болмады. 1957 жылғы Тордың соңғы үш сынағы сәтті өтті. 1958 жыл қатарынан екі сәтсіздікпен басталды. Thor 114 ұшырылудан кейін 150 секундта Range Safety қызметімен жойылды, себебі бағыттау жүйесі қуатын жоғалтты, ал Thor 120 қозғалтқышы ұшып шыққаннан кейін екі минуттан аз уақыт өткен соң тоқтады. Телеметриялық жүйе ұшыру кезінде қуаттың бұзылуына ұшырады, сондықтан қозғалтқыштың тоқтауының себебін анықтау мүмкін болмады. 19 сәуірде 121-ші зымыран LC 17B-ге құлап жарылып, үш айға жұмысын тоқтатты. Оқиғаға отын құбырының құлауы себеп болды. 22 сәуірде бірінші Able жоғарғы сатысын тасымалдайтын 117-ші зымыран турбоқасымының істен шығуынан T+146 секундта қозғалыс күші жоғалып, бұзылды. Юпитер, Тор және Атлас зымырандары Rocketdyne LR 79 қозғалтқышының нұсқасын қолданды және үшеуі де нашар турбоқасымы дизайнынан туындаған сәтсіздіктерге ұшырады. Бұл жерде екі түрлі проблема болды. Біріншісі - Хантсвиллдегі сынақ кезінде, биіктік артқан сайын ауа қысымы төмендегенде майлау майы көбік шығаратыны анықталды. Екіншісі, шамамен 10 000 айналымдық жұмыс жылдамдығынан соққан сорғы ошағының тербелісі подшипниктердің тұйық жерінен шығуына және сорғының кенеттен тоқтауына әкелді. Әскерилер турбоқасымы мәселесі шешілгенге дейін төрт ай бойы Юпитер ұшыруларын тоқтатты, нәтижесінде бұл бағдарламаға әсер еткен басқа сорғылардың ақаулары болмады. Ал, АҚШ Әуе күштерінің генералы Шрайвер сынақ бағдарламасын кейінге қалдырмау үшін Тор және Атлас зымырандарын зауытқа қайтару идеясын қабылдамады. Оның орнына турбоқасымы беріліс қораптарын қысыммен қамтамасыз ету және көбік шығаруға аз бейім басқа тұтқырлығы бар майды пайдалану үшін далалық өзгерістер жүргізілді. Подшипниктерді ұстап тұратын құрылғылар орнатылмады. Кейіннен 1958 жылдың ақпан-сәуір айларында Тор және Атлас зымырандарының алты рет қатарынан ұшырылуы сәтсіз аяқталды, олардың бірнешеуі турбоқасымымен байланысты болды. Келесі төрт айда турбоқасымының ақаулары болмады, бірақ 17 тамызда әлемдегі алғашқы айлық зымыранды ұшыруға арналған Thor Able 127 ұшырылымы турбоқасымының істен шығуынан жарылыспен аяқталды. Бір айдан кейін Атлас 6B да турбоқасымының істен шығуына ұшырады, содан кейін Әуе күштері барлық зымырандарындағы турбоқасымдарды ауыстыруға келісті, одан кейін турбоқасымымен байланысты ұшыру сәтсіздіктері болмады. 1958 жылдың маусым-шілде айларында бес сәтті Тор сынағы өтті, соңғысы биологиялық миссияға қатысқан Вики атты тышқанды алып жүрді; капсула теңізге батып, қалпына келтірілмеді. Thor 126 (26 шілде) ұшырылғаннан кейін 50 секундта LOX клапанының кездейсоқ жабылуына байланысты қозғалыс күшін жоғалтты. Көлік төмен түсіп, аэродинамикалық жүктемеден бұзылды. 30 шілдеде алты Douglas техникасы LOX клапанының істен шығуына байланысты Сакраменто, Калифорниядағы Тор статикалық сынақ стендінде ауыр күйік шақты, үш техника қайтыс болды.

ІІ кезеңнің іске қосылуы

АТ ШАҚИИ инерциялық бағыттау жүйесімен екінші кезеңдегі сынақтар 7 желтоқсанда басталды, алғашқы сәтті ұшу 1957 жылдың 19 желтоқсанында өтті. Thor-дың операциялық нұсқасы DM 18A 1958 жылдың күзінде сынақтарды бастады, бірақ 138-ші зымыран (5 қараша) ұшырылғаннан кейін көп ұзамай бақылаудан шығып, жойылды. Соған қарамастан, "Тор" оперативті деп жарияланды және 16 желтоқсанда "Ракета 151" сәтті ұшқанда, батыс жағалаудағы Ванденберг әуе күштері базасында сынақтар басталды. 30 желтоқсанда 5 қарашадағы сәтсіздік қайталанды, 149-шы зымыран бақылаудан шығып, ұшырылғаннан кейін 40 секундтан соң жойылды. 1959 жылдың бірінші жартысында сәтті ұшырулардан кейін, Royal Air Force экипажымен ұшырылған алғашқы зымыран 191, VAFB-ден ұшырылатын кезде басқарудың бұзылуына ұшырады. Бұл жолы зымыранның "пич-н-ролл" бағдарламасы іске қосылмады және ол тік көтеріле берді. Ұшыру экипаждары бастапқыда ештеңе істемеді, себебі Жердің айналысы оны біртіндеп құрлықтан алыстатады деп ойлады және мүмкіндігінше көп дерек жинауды жалғастыруды қалады. Бірақ, жарылып кетуі немесе құлауы мүмкін деген қорқыныштан, 50 секундтан кейін "жою" командасы берілді. Жоғары биіктіктегі желдің салдарынан қалдықтар база маңындағы Оркутт қаласына түсті. Төрт аптадан кейін Thor 203 дәл сол сәтсіздікті қайталағаннан кейін жүргізілген тергеу, кінәлінің көлік құрастыру кезінде бағдарламалаушыдағы басқару таспасының кездейсоқ босап кетуіне жол бермеу үшін арналған қауіпсіздік сымы екенін анықтады. Әдетте, программалаушы зымыранға орнатылғаннан кейін сым кесіледі, бірақ Douglas компаниясының техниктері осы маңызды қадамды ұмытып кеткендіктен, таспаны орау мүмкін болмады және "пич-н-ролл" тізбегі іске қосылмады. 1959 жылы тағы 23 Thor зымыран сынағы жүргізілді, тек бір сәтсіздік тіркелді – 16 желтоқсандағы 185-ші зымыран, екінші RAF ұшыруы, басқарудың бұзылуына байланысты қирады.

Юпитермен қызметте бәсекелестік

Юпитер зымыраны — Хантсвиллдегі (Алабама штаты) Chrysler және Redstone Arsenal бірлесіп жасаған жоба. Ол әуежайлар, пойыз түйіндері және басқару пункттері сияқты маңызды нысаналарды өте жоғары дәлдікпен жою үшін әзірленген. Redstone командасы, Вернер фон Браун басшылығымен, инерциялық басқару жүйесін жасап шығарды, ол шамамен дәл болатын. Даму кезінде АҚШ Әскери-теңіз күштері баллистикалық зымыранмен су асты кемелерін қаруландыру мақсатымен Jupiter бағдарламасына қатысты. Бұл Jupiter зымыранының су асты кемесінің корпусына сыйып, ішінде сақталуына мүмкіндік берді. Дегенмен, теңіз күштері сұйық отынмен жұмыс істейтін зымыранды су асты кемесінде сақтаудың өте қауіпті екеніне алаңдады. 1956 жылы Polaris бағдарламасы ұсынылды, ол қатты отынмен жабдықталған, сақтауға оңай және қауіпсіз SLBM-ды қамтыды. Теңіз күштері тез арада Polaris-ке көшті және Jupiter-ді тоқтатты. Дәл мүмкіндіктері жақын екі IRBM-нің (орташа қашықтықтағы баллистикалық зымыран) бірі ғана пайдалануға енгізілетіні анық болды, бұл армия мен әуе күштері арасында бәсекелестікке әкелді. Jupiter-дің сынақ бағдарламасы Thor-дан екі ай кейін басталды және жақсы өтті. Thor 103-тің жарылуы сияқты апаттар болдырмалды, ал Rocketdyne қозғалтқыштарындағы турбонасос мәселелері де Jupiter-де әуе күштерінің зымырандарына қарағанда ертерек шешілді. Jupiter бағдарламасы сынақтардың жақсы жүргізілуі және дайындық деңгейінің жоғары болуының арқасында сәтті аяқталды, әр зымыран жеткізілгенге дейін Хантсвиллде толық қуатпен сынақтан өтті. Thor зымырандарына ұшыру алдында PFRF (Pre-Flight Readiness Firing – ұшуға дайындық атысы) жасалды, ол ұшыру қондырғылары толық қуатпен сынақтан өткізуге арналмағандықтан 5-15 секундқа созылды. 107-ші зымыранға PFRF жасалмады, нәтижесінде ұшыру кезінде қондырғы жарылып кетті. Thor зымырандарын сынауға арналған статикалық ату алаңы 1958 жылдың мамыр айында ғана ашылды, сол кезде зымыранның ұшыру көрсеткіші төрт сәттілік және тоғыз сәтсіздікке жетті, оның ішінде төрт қондырғыда жарылыс болды. Салыстыру үшін, 1958 жылдың мамыр айының соңында Jupiter бес сәттілік және үш сәтсіздік көрсетті, қондырғыда жарылыс болған жоқ. Хантсвиллде жүргізілген мұқият сынақтардың арқасында Jupiter зымырандары CCAS-қа (Cape Canaveral Air Force Station) ұшуға дайын күйде келді, ал Thor зымырандарына ұшыру алдында кең ауқымды жөндеу немесе өзгерту қажет болды. 1957 жылдың соңында КСРО-ның "Спутник-1" және "Спутник-2" зымырандарын ұшырғаннан кейін АҚШ Қорғаныс министрі Чарльз Уилсон өзінің қызметінен кеткенге дейін Thor және Jupiter екі зымыраны да пайдалануға енгізетінін мәлімдеді. Бұл кеңестік мүмкіндіктерге қатысты қорқыныштан және егер екі зымыранның бірі тоқтатылса, Douglas немесе Chrysler компанияларында жұмыс орындарының қысқартылуынан туындауы мүмкін саяси салдарлардан қашу үшін жасалды.

Қатысу

Еуропаға ИРБМ флотын орналастыру күткеннен қиын болды, себебі Ұлыбританиядан басқа НАТО мүшелері Thor зымырандарын өздерінің аумағында орналастыру туралы ұсынысты қабылдамады. Италия мен Түркия Jupiter зымырандарын қабылдауға келісті. Thor 1958 жылдың тамызынан бастап Ұлыбританияда орналастырылды, оны АҚШ пен Ұлыбританияның бірлескен басқаруындағы RAF Бомбалау әскерінің 20 эскадрильясы пайдаланды. Бірінші жедел бөлім 1958 жылы RAF Feltwell әуежайындағы 77 эскадрильясы болды, ал қалған бөлімдер 1959 жылы жедел күйге келді. Барлығы 1963 жылдың қыркүйегіне дейін қолданыстан шығарылды. Ұлыбританияда орналасқан 60 Thor зымыранының барлығы жер үстіндегі ұшыру алаңдарында орналастырылды. Зымырандар көлденең түрде тасымалдау-қою платформаларында сақталып, кері тартылатын зымыран қорғанышымен жабылды. Оқ-дәріні іске қосу үшін экипаж электр қозғалтқышын пайдаланып зымыран қорғанышын кері жылдырды – негізінен болат рельстерге орнатылған ұзын сарай, содан кейін зымыранды тік күйге көтеру үшін қуатты гидравликалық иілімді механизмді қолданды. Зымыран ұшыру орнында тұрғаннан кейін, оған отын құйылып, атуға дайын болды. Зымыран қорғанышын кері жылдырудан бастап, ракеталық қозғалтқыштың тұтануына және ұшып көтерілуіне дейінгі барлық ұшыру тізбегі шамамен 15 минутқа созылды. Негізгі қозғалтқыштың жану уақыты шамамен 2,5 минутты құрады, бұл зымыранды жылдамдыққа жеткізді. Ұшудың алғашқы 10 минутында зымыран өзінің эллипстік траекториясының апогейіне жақын 451 км (280 миль) биіктікке жетті. Осы сәтте қайта кіру бөлігі зымыранның корпусынан бөлініп, нысанаға қарай түсе бастады. Ұшырудан нысанаға тиюге дейінгі жалпы ұшу уақыты шамамен 18 минутты құрады. Thor бастапқыда өте жуан конустық G.E. Mk 2 "жылу сіңіргіш" қайта кіру бөлігімен жабдықталды. Кейіннен олар G.E. Mk 3 абляциялық қайта кіру бөлігіне түрлендірілді. Екі бөлік те 1,44 мегатонна жарылыс қуаты бар W 49 термоядролық оқ-дәрісін қамтыды. ИРБМ бағдарламасы тез арада Әуе күштерінің ККБМ бағдарламасымен қалыптасып, қажетсіз болды. 1959 жылға қарай, Atlas жедел күйге жақын болғандықтан, Thor және Jupiter ескірді, бірақ екеуі де 1963 жылға дейін зымыран ретінде қолданыста болды. Кері қарағанда, ИРБМ бағдарламасы нашар ойластырылған идея болды, өйткені ол НАТО одақтастарының ынтымақтастығына тәуелді болды, олардың көпшілігі өздерінің аумағында ядролық зымырандарды орналастыруға дайын емес еді, сонымен қатар ККБМ бағдарламасы да олардан басып өтті, бірақ саяси себептермен және тиісті құрастыру зауыттарындағы жұмыс күшін сақтап қалу ниетімен жалғасты. Thor-дың маңызды мұрасы зымыран ретінде емес, 21 ғасырда Thor/Delta ғарыш ұшыру отбасының негізі ретінде пайдаланылуы болды.

Ядролық қарумен сынақ ұшулары

1962 жылдың 2 маусымында «Блюгилл» ұшырылысы сәтсіз аяқталды, ұшырудан кейін бақылау жоғалды, «Тор» зымырасы мен ядролық құрылғы жойылды. 1962 жылдың 19 маусымында «Жұлдызды балық» ұшырылысы сәтсіз аяқталды, «Тор» зымырасы мен ядролық құрылғы ұшырылғаннан кейін 59 секундта, белгілі бір биіктікте жойылды. 1962 жылдың 8 шілдесінде «Тор» 195 зымырасы W49 термоядролық оқ-дәрісі бар Mk4 қайта кіру бөлігін 250 миль (402 км) биіктікке ұшырды. Оқ-дәрі 1,45 мегатонна TNT (6,07 ПДж) қуатымен жарылды. Бұл «Балықша» операциясының ядролық сынақ сериясының «Жұлдызды балық» оқиғасы болды. 1962 жылдың 25 шілдесінде «Блюгилл Прайм» ұшырылысы сәтсіз аяқталды, «Тор» зымырасы мен ядролық құрылғы плутониймен ластанған ұшыру алаңында жойылды.

1963 ж. құпия бұлт

1963 жылғы 28 ақпанда Ванденберг әуе базасынан тыңшы спутнигін орбитаға шығару үшін "Тор" зымыраны ұшырылды. Зымыра бағытынан ауысып, орбитаға жетпес бұрын жарылды. Зымыраның жарылуынан АҚШ-тың оңтүстік-батысының үстінде үлкен дөңгелек бұлт пайда болды. Бұл бұлттың өте биіктеп пайда болуы және жүздеген шақырымнан көрінуіне байланысты, оның құпиялылығы көп адамның назарын тартып, жаңалықтарда кеңінен жарияланды. Бұлт 1963 жылғы сәуірде Science журналының мұқабасында, 1963 жылғы мамырда Weatherwise журналында және Life журналының мамыр айындағы санында толық беттік сурет ретінде жарияланды. Аризона университетінің атмосфералық физика институтының профессоры Джеймс Макдональд бұл құбылысты зерттеп, Ванденберг әуе базасындағы әскери қызметкерлермен байланысқа шыққаннан кейін оны "Тор" зымырасының ұшырылуымен байланыстырды. Ұшыру туралы мәліметтер кейін құпиясы алынғанда, АҚШ Әуе күштері бұлттың "әскери операцияның нәтижесі" екенін түсіндіретін хабарлама жариялады, бірақ оны толық ашпады.

Ұшыру аппараты

Бірнеше жыл қызметтен шығарылғанына қарамастан, "Тор" зымыраны ғарышқа ұшыру құралы ретінде кеңінен қолданылды. Ол "Дельта" зымырандарының үлкен отбасының алғашқы өкілі болды. "Тордың" соңғы тікелей мұрагері – "Дельта II" 2018 жылы пайдаланудан тоқтатылды, ал "Дельта IV" "Дельта II"-ден айырмашылығы, көбінесе жаңа технологиялар негізінде жасалған. "Дельта" зымырандары отбасының соңғы зымыраны 2024 жылдың 9 сәуірінде ұшты.

RAF пайдалануына сілтеме жасайтын кітаптар

Джеффорд, C. G. RAF эскадрильялары, 1912 жылдан бері барлық RAF эскадрильяларының және олардың ізашарларының қозғалысы мен жабдықтарының толық тізімі. Шрусбери, Шропшир, Ұлыбритания: Airlife Publishing, 1988 (екінші басылым 2001). 178-бет. Винн, Хамфри. RAF стратегиялық ядролық тежеу күштері, олардың пайда болуы, міндеттері және 1946–69 жылдардағы орналасуы. Лондон: HMSO, 1994. 449-бет.