Кіріспе
Докторлық дәреже Білім докторы (EdD немесе DEd; латынша Educationis Doctor немесе Doctor Educationis) – білім саласына бағытталған зерттеулік немесе кәсіби докторлық дәреже. Ол түлектерді білім беру, азаматтық, жекеменшік ұйымдарда немесе мемлекеттік институттардағы академиялық, зерттеу, әкімшілік, клиникалық немесе кәсіби қызметке дайындайды. Аймақтар арасында құрылымы, мазмұны және мақсаттары бойынша елеулі айырмашылықтар бар.
The Doctor of Education (EdD or DEd; Latin Educationis Doctor or Doctor Educationis) is (depending on region and university) a research or professional doctoral degree that focuses on the field of education. It prepares the holder for academic, research, administrative, clinical, or professional positions in educational, civil, private organizations, or public institutions. Considerable differences exist in structure, content and aims between regions.
Тарих
Эд.D тарихы мен бастаулары АҚШ-та жатыр. Басқа елдер мен аймақтар бұл атақты қабылдады немесе дамытты, көбінесе әртүрлі талаптар мен құрылымдарды қолданады. Сондықтан, осы бөлім АҚШ-қа қатысты; басқа аймақтар туралы ақпаратты төмендегі аймақтық тақырыптарда табуға болады. АҚШ-та 19 ғасырдың соңында зерттеу университетері құрылғанда, олар негізінен ғылымдар, кейін гуманитарлық ғылымдар бойынша докторлық дипломдар берді. 20 ғасырдың басында бұл университеттер кәсіби салаларда докторлық дипломдар беруді бастады. Алғашқы кәсіби дипломдар медицина және құқық бойынша берілді. Содан кейін, қоғамның тәжірибелі мамандарға деген қажеттілігіне жауап ретінде, білім беру саласында докторлық дипломдар беріле бастады. Білім беру саласындағы алғашқы философия докторы (PhD) дәрежесі 1893 жылы Колумбия университетінің Педагогикалық колледжінде табысталды. Ал, оқу тәжірибесі бар, «биология, психология және әлеуметтік ғылымдар туралы білімі бар» және мектеп жүйесінде жоғары лауазымға қол жеткізуді көздейтін студенттер үшін докторлық білім беру (Ed.D.) құрылды. Оқу бағдарламасы білім берудің бес саласын, сондай-ақ білім берудегі әлеуметтік теорияны, білім беру тарихын және педагогикалық психологияны қамтыды. Ed.D мақсаты – үміткерлердің бұрынғы білімдері мен дағдыларын арттырып, оларды мектептегі тәжірибелі мамандар ретінде басшылық етуге жақсырақ дайындау үшін қатаң оқу курсын ұсыну болды. Кейін 1934 жылы Педагогикалық колледж Ed.D дәрежесін енгізді. Екіншіден, кәсіби білім беруді дамыту өнер және ғылым мектептерімен бәсекелестікке байланысты қиындықтарға тап болды. Өнер және ғылым салаларындағы аспирантуралар көне және жақсы орналасқан. Әдетте, өнер және ғылым факультеті докторлық дайындықты PhD түрінде ұсынатын. Өнер және ғылым мектебі мен оның оқытушылары докторлық білім берудегі өздерінің тәжірибесінен бас тартуға немесе кәсіби докторлық дипломның қажеттілігін мойындауға қиындықтар сезінді. Ұлыбританиядағыдай, Канадада да Ed.D толыққанды академиялық докторлық диплом болып табылады, оны тек AUCC аккредиттеген мекемелер ғана бере алады және ол Ph.D. (Білім беру) дәрежесімен тең деңгейде. Ed.D бағдарламасының аясында аяқталуға тиіс диссертация зерттеудің ауқымы мен талап етілетін академиялық қатаңдығы жағынан ерекшеленбесе де, пәлік фокусымен өзгешеленеді. Канадалық мекемелердегі Ed.D бағдарламалары білімге жаңа үлес қосуды талап етеді, оған тәжірибелі зерттеуші жетекшілік етеді және ішкі және сыртқы комиссия алдында ауызша қорғалады (viva). Көп жағдайларда, Ph.D. мен Ed.D арасындағы жалғыз маңызды айырмашылық – үміткердің кәсіби практикалық саласына қатысты, өйткені Ed.D бағдарламалары көбінесе қолданыстағы педагогикалық мәселелерге назар аударады.
Үндістан
Білім беру саласындағы PhD – философия докторы – UGC мойындаған кез келген университетте алуға болады. Егер сіз NET (Білім беру) емтиханын тапсырған болсаңыз, университет тізіміндегі жетекшіні таңдауыңыз қажет. Ал егер NET емтиханын тапсыра алмасаңыз, әрбір университет жылына екі рет өткізетін емтиханды тапсыруыңыз керек. NET емтиханын тапсырған студенттерге, тапсырмағандарға қарағанда басымдық беріледі. Сіз кандидат ретінде тіркелгеннен кейін бір жыл ішінде тезистік жоспарды тапсыруыңыз керек, содан кейін университет мойындаған оқу орталығында курстық жұмысты аяқтағаннан кейін жазбаша емтихан тапсыруыңыз міндетті. Плагиатқа қарсы күресу және APA форматына қатысты талаптар қатаң түрде сақталады.
Ирландия
Ирландияда EdD бағдарламалары жақында ғана енгізілді. Олар әдетте Ұлыбритания үлгісін қабылдайды, яғни алдымен зерттеу модульдері оқытылып, содан кейін ұзақ зерттеу мақалалары мен диссертация жазылады.
Сингапур
Сингапурда Ұлттық білім беру институты (Наньянг технологиялық университеті) – білім беру докторы (EdD) дәрежесін беруге уәкілетті жалғыз университет. EdD бағдарламасы PhD бағдарламасымен салыстырылатын қатаңдық пен талаптарға ие, бірақ кәсіби бағытталған.
Оңтүстік Африка
Оңтүстік Африкада академиялық атауларды белгілеуде латын тілін пайдалану дәстүріне сәйкес, білім беру докторы Doctor Educationis (DEd) деп аталады. Бұл, сол елдегі басқа докторлық дәрежелер сияқты, толығымен зерттеулерге негізделген біліктілік.
Ұлыбритания
Ұлыбританияда EdD – бұл докторлық дәрежесіне тең келетін соңғы зерттеу дәрежесі, оны ғылыми дәреже беруге уәкілетті университеттер ғана тағайындай алады. EdD әдетте курстар мен диссертацияны қамтиды, бірақ барлық докторлық дәрежелерде диссертация міндетті түрде болуы керек. EdD диссертациясы PhD диссертациясынан қысқа болуы мүмкін, себебі EdD әдетте бағаланған жұмыстарды қамтитын курстық жұмысты қамтиды, ал PhD бағдарламалары мұндай курстық жұмыссыз диссертацияны аяқтауға бағытталған. EdD диссертациясы PhD диссертациясынан тек ұзындығы мен көлемі бойынша ғана ерекшеленеді, бірақ сапасы бойынша емес. PhD үміткерлері сияқты, барлық EdD үміткерлері viva voce емтиханынан өтеді (өз диссертациясының толық ауызша қорғанысы). EdD көбінесе білім беру саласындағы академиялық, әкімшілік немесе мамандандырылған лауазымдарға дайындалу мүмкіндігі ретінде ұсынылады, түлектерді жоғарылауға және басшылық жауапкершілікке, сондай-ақ білім беру саласындағы кең ауқымды орындарда жоғары кәсіби лауазымдарға орналастырады. EdD және PhD университеттерде оқытушы немесе профессор болып тағайындалу үшін мойындалады. 1991 жылы Бристоль университетінде білім беру докторы бағдарламасы басталды және Солтүстік Америкадан тыс жердегі алғашқы оқытылатын докторантура болды. EdD зерттеу әдістері, теория, дәлелдеме және бағалау дағдыларын қамтитын оқыту модульдерінің теңгерімі арқылы ұсынылады, сондай-ақ білімге жаңа үлес қосатын маңызды зерттеу диссертациясын қамтиды. Басқа докторлық үміткерлер сияқты, EdD-нің қатысушылары өз зерттеулеріне негізделген мақалалар мен кітаптар жариялауға ынталандырылады. Докторлық деңгейдегі зерттеулердегі кәсібиліктің жоғары деңгейі – Бристоль EdD-нің басты мақсаты. Лондонның Білім беру институтында EdD «білім беру және оған байланысты салалардағы тәжірибелі мамандарға арналған, олар өздерінің кәсіби түсініктерін кеңейтіп, зерттеу, бағалау және тәжірибе туралы жоғары деңгейде ойлану дағдыларын дамытқысы келеді» деп сипатталады. Ал PhD «студенттерге [өздерінің] диссертациясын жасауға және зерттеу және басқа да жалпы дағдыларды дамытуға мүмкіндік беруге арналған».
Америка Құрама Штаттары
АҚШ-та EdD дәрежесі әдетте университеттердің білім беру мектептерінен беріледі және білім беру саласындағы жоғары деңгейлі академиялық дәреже болып саналады. EdD мамандықтарына мыналар жатуы мүмкін: кеңес беру, оқу жоспары және оқыту/оқу бағдарламасы мен педагогика, білім беру басқару, білім беру саясаты, білім беру психологиясы, білім беру технологиялары, жоғары білім, адам ресурстарын дамыту, тіл білімі/лингвистика, басшылық немесе оқытудағы технологиялар/инновациялар. EdD университеттің профессоры немесе оқытушысы лауазымына тағайындалуға құқық береді. Сонымен қатар, бұл дәреже білім беру және адам даму саласындағы басқарушылық қызметтерге, мысалы, мектеп директоры, адам ресурстарын басқарушы директоры немесе округтік басшы ретінде дайындалуға мүмкіндік береді. Бастапқыда EdD және PhD дәрежелері арасында білім беру саласында нақты айырма жасалынды, ал қолданбалы докторлық білімнің танымалдылығы артып келе жатқанда, гуманитарлық және табиғи ғылымдар факультеттері олардың құқықтылығына күмәнмен қарады. Олар докторлық білімнің практикалық және кәсіби мақсаттарына қатысты сын айтып, оның ғылыми зерттеулер жүргізуге және жоғары оқу орындарында профессорлар дайындауға бағытталғанын жеткізді.
АҚШ-тағы білім берудегі EdD мен PhD-ді салыстыру
EdD мен PhD арасында ұқсастықтар бар, олар шатастыру тудыруы мүмкін. Теориялық тұрғыдан алғанда, екі дәреже де өзара толықтыратын, бірақ ерекше санаттарды құрайды деп күтілуде. Яғни, EdD – білім беру мәселелерін қолда бар білімді пайдалана отырып шеше алатын білім беру саясаткерлерін дайындайтын дәреже, ал білім беру саласындағы PhD – студенттерді ғалымдар мен академиктер ретінде мансапқа дайындайтын дәстүрлі әлеуметтік ғылымдар ғылыми дәрежесі болып табылады, көбінесе белгілі бір салалық көзқарас (мысалы, білім беру социологиясы) негізінде. 1950 және 1990 жылдар аралығында ұсынылған диссертациялар бойынша жүргізілген бір зерттеуде екі дәреже арасында негізгі және қолданбалы зерттеулерге, сондай-ақ нәтижелердің маңыздылығына қатысты ешқандай айырмашылық жоқ екендігі көрсетілген. Дегенмен, сол зерттеуде «PhD диссертацияларында көпөлшемді статистика көбірек қолданылған, нәтижелерді жалпылау мүмкіндігі жоғары, және олар белгілі бір мамандық салаларында жиірек кездеседі», ал «EdD диссертацияларында сауалнамалық зерттеулер көбірек кездеседі және олар білім беру әкімшілігі саласындағы зерттеулерде жиірек кездеседі» делінген. Бұл айырмашылықтың басты себебі – мектептің қандай дәреже ұсынатыны және диссертацияда қолданыстағы зерттеулер немесе жаңа зерттеулер қажеттілігі. Карнеги білім беру докторы (CPED) жобасы «білім беру саласындағы кәсіби докторлық білім берушілерді тиісті және нақты тәжірибелерді қолдануға, жаңа білім жасауға және мамандықтың дамуына ықпал етуге дайындайды» деп мәлімдейді. Атап айту керек, CPED EdD-ді кәсіби докторлық деп сипаттағанымен, ол студенттерді жаңа білім жасауға дайындайды деп мәлімдейді, және бұл фактіні PhD және EdD дәрежелері де Ұлттық пікір зерттеу орталығында (Чикаго университеті) жүргізілетін және алты федералдық агенттіктердің демеушілігімен, Ұлттық ғылым қоры актісіне сәйкес, барлық аккредиттелген оқу орындарының бітірушілерінен сұралатын «Бітірген докторлар туралы сауалнамада» (Survey of Earned Doctorates) есептеледі. АҚШ-тағы колледждер мен университеттер білім беру саласындағы докторлық дәрежелерді тек білім беру докторы (мысалы, Вебстер университеті), білім беру саласындағы философия докторы (мысалы, Стэнфорд университеті) немесе екеуін де (мысалы, UCLA, Миссури университеті және Пенсильвания университеті) ұсынады. Осы соңғы топтағы PhD және EdD арасындағы айырмашылық әртүрлі формада болуы мүмкін. Мысалы, Иллинойс университетінде білім беру диссертациясы бойынша PhD академиялық білімге жаңа үлес қосуды талап етеді, ал EdD диссертациясы «кандидаттың академиялық білімді кәсіби практика проблемаларымен байланыстыра алу қабілетін көрсетуге бағытталған». Teachers College, Columbia University PhD академиялық мансапты жалғастыруды қалаған студенттерге арналған, ал EdD білім беру әкімшілігі мен саясатты іске асыруды қамтитын кең мақсаттарға арналған. Сент-Луис университетінің білім беру бағдарламасында EdD «білім беру практикасындағы проблеманы шешуге бағытталған жобаны сәтті аяқтауды» және PhD диссертацияны және «диссертациялық ұсынысты ауызша қорғауды және соңғы диссертацияны» талап етеді. Көптеген EdD, PsyD және PhD бағдарламалары диссертацияны және ауызша қорғанысты талап етеді, ал кейбіреулері баспаға шығатын ғылыми жобаны ұсынады. Соңында, кейбір оқу орындары EdD-ді қолданбалы зерттеулер тұрғысынан ерекшелейді, мысалы Нью-Йорк университеті, Остиндегі Техас университеті және Берклидегі Калифорния университеті. Білім беру ортасынан басқа, EdD дәрежесі клиникалық психикалық денсаулық кеңес беру және адам ресурстарын дамыту сияқты нақты өмірлік мәселелерді шешуге арналған.
Сын
Карнеги оқытуды дамыту қорының президенті Ли Шульман, EdD және PhD арасындағы нақты айырмашылықтың болмауы EdD-ні "жеңілдетілген PhD" деп қарауға алып келгенін, ал білім беру саласындағы PhD да осыдан зардап шеккенін айтты. Сонымен қатар, бұл "біздің практикаға да, зерттеуге де қатаң дайындыққа қол жеткізбеу қаупін" тудырды. Барбара К. Таунсенд, жоғары білім беру профессоры және Колумбиядағы Миссури университетінің ғылыми-зерттеу және даму жөніндегі декан-оқытушысы, білім беру докторының көбінесе мақтан тұту және әлеуметтік статусты арттыру мақсатымен ізделінетінін, 2000 жылы Калифорния мектептерінің директорлары арасында жүргізілген сауалнамаға сілтеме жасайды. Онда олар EdD-нің ең бағалы жағын "символдық құндылығы (сенімділік пен басшылық негізі ретіндегі құрмет)" деп атады, сондай-ақ білім беру докторының болуы әкімшілік қызметін тиімді атқару қабілетін арттыратынын көрсететін аз ғылыми зерттеулер немесе дәлелдер бар екенін қосты.
Реформа бойынша ұсыныстар
АҚШ-тағы кейбір ғалымдар білім берудегі EdD және PhD үшін болашақ реформаларды ұсынды, білім берудің кәсіби практикасы үшін жаңа докторлық дәреже енгізуді ұсынады. Бұл дәреже директорлар, суперинтенданттар, саясатты үйлестірушілер, оқу бағдарламасы мамандары, мұғалімдерді даярлаушылар, бағдарлама бағалаушылар және т.б. үшін арналған болар еді. Білім беру саласындағы PhD және EdD арасындағы ерекшелік биомедицина саласындағы PhD және MD арасындағыдай болар еді. Бұл жаңа дәреже Кәсіби Практика Докторы (PPD) деп аталуы мүмкін, немесе EdD атауын сақтап, бұрынғы байланыстардан толығымен ажыратылуы мүмкін. Артур Левин қазіргі EdD-ні жаңа кәсіби магистр дәрежесіне қайта құру қажет екенін айтты, ол көп жағынан Бизнес-әкімшілік магистріне (MBA) ұқсас болар еді. Дэвид Имиг EdD реформаларын басқалар жинаған деректерді талдауға қатысты бірлескен жұмыс істеуді қамтитынын сипаттады. PhD студенттері сияқты өз деректерін жинап, гипотезаларын тексерудің орнына, EdD студенттерінің тобы әртүрлі аспектілерден бір деректер жиынтығын талдап, оның әрқайсысы деректердің белгілі бір бөлігі бойынша жеке диссертация жазар еді. Бұл диссертациялар біріктірілгенде нақты әлемдегі мәселеге толыққанды шешім ұсынар еді. Кейбір оқу орындарында реформалар жүзеге асырылды. Мысалы, 2013 жылы Гарвард университетінің білім беру мектебі соңғы EdD тобын қабылдады. Қазіргі таңда мектеп Білім беру басшылығы докторы (EdLD) және білім беру саласындағы PhD дәрежелерін ұсынады.