Кіріспе

Саяси әрекет революцияны жеделдетуге бағытталған

Іс-әрекет арқылы үгіт-насихаттау (француз тіліндегі propagande par le fait) – басқаларға үлгі болу және революцияның катализаторы ретінде қызмет ету үшін жасалған нақты саяси әрекет. Ол ең алдымен 19-шы ғасырдың соңы мен 20-шы ғасырдың басында бүлікші анархизмнің жақтаушылары жасаған зорлық-зомбылық актілерімен байланысты, соның ішінде мемлекетке, билеуші тапқа бағытталған бомбалаулар мен өлтірулер, діни топтарды нысанаға алған шіркеулерді өртеу, тіпті бұл іс-әрекеттің үгіт-насихаты зорлықсыз қолданылған жағдайларда да. Бұл террористік актілер мемлекет, орта және жоғарғы таптар, діни ұйымдардың құдіреті шексіз еместігін көрсету арқылы «төңкеріс рухын» оятуға және мемлекеттің жауабын күшейту үшін одан да қысым көрсетуге бағытталған. Иоганн Мост сияқты кейбір анархистер контрреволюционерлерге қарсы жазалау ретінде зорлық-зомбылық актілерін жариялауды жақтады, себебі «біз тек іс-әрекетті ғана емес, сонымен қатар үгіт-насихат ретінде іс-әрекетті де уағыздаймыз». Бұл жаппай қырғынды жақтау емес, капитализм мен үкімет өкілдерін мақсатты түрде өлтіруді талап ету еді, мұндай әрекет үкіметтік қуғын-сүргін немесе еңбек дауы кезеңдерінде халықтың қолдауын табуы мүмкін. Дегенмен, Мост өзі бір кезде «қалыптасқан жүйе оның өкілдерін жою арқылы ең жылдам және түбегейлі түрде құлатылады. Сондықтан халық жауларын қырғынға ұшырату керек» деп мәлімдеген. 1885 жылы ол Нью-Джерсидегі жарылғыш заттар зауытында жұмыс істеу арқылы алған біліміне негізделген жарылғыш заттарды алу және жарылыс жасау бойынша техникалық нұсқаулық «Революциялық соғыс ғылымы» атты еңбегін жариялады. Оның көбісі американдық анархистер Эмма Голдман мен Александр Беркманға үлкен әсер етті. Беркман 1892 жылы бірнеше ереуілші жұмысшыларды атып өлтіргеннен кейін өнеркәсіпші Генри Клей Фрикті өлтіруге тырысқанда іс-әрекет арқылы үгіт-насихаттау жасауға тырысты. Йель университетінің АҚШ тарихы профессоры Беверли Гейдж бұл ұғымның сырттан келгендер мен анархистік қозғалыстағылар үшін нені білдіретінін түсіндіреді: 1880-ші жылдары «іс-әрекет арқылы үгіт-насихаттау» деген ұран анархистік қозғалыстың ішінде де, сыртында да жеке бомбалау, патша өлтіру және тиранды өлтіру үшін қолданыла бастады. 1881 жылы «іс-әрекетке негізделген үгіт-насихаттау» анархистік Лондон конгресінің стратегиясы ретінде ресми түрде қабылданды. 1887 жылы анархистік қозғалыстың бірнеше маңызды тұлғалары жеке зорлық-зомбылық актілерінен алшақтауды бастады. Сол жылы Пётр Кропоткин «Le Révolté» журналында «бірнеше килограмм динамитпен ғасырлар бойы қалыптасқан тарихқа негізделген құрылысты қиратуға болмайды» деп жазды. Анархистердің әртүрлілігі мұндай тактикалардан бас тартып, ұжымдық революциялық әрекеттерге, мысалы, кәсіподақ қозғалысы арқылы қолдау көрсетті. Анархо-синдикалист Фернан Пелутье 1895 жылы анархизм «жеке динамитерсіз» өте жақсы жұмыс істей алады деген негізде еңбек қозғалысына анархистердің қайтадан араласуын ұсынды. Анархистік және жұмысшы қозғалыстарының бірнеше сәтті бомбалаудан және өлтіруден кейінгі мемлекеттік қуғын-сүргін (соның ішінде 1894 жылғы француздық «Lois scélérates») осы әдістерді тастауға ықпал еткен болуы мүмкін, бірақ, бірінші кезекте, мемлекеттік қуғын-сүргін осы оқшауланған әрекеттерде рөл атқарған болуы мүмкін. Француз социалистік қозғалысының көптеген топтарға бөлінуі және 1871 жылғы Париж коммунасының басылуынан кейін көптеген коммуналардың жазалау колонияларына шығарылуы мен жер аударылуы жеке саяси көрініс пен әрекеттерді жақтады. Кейінгі анархист авторлар арасында «іс-әрекет арқылы үгіт-насихаттау» деп аталатын неміс анархисі Густав Ландауэр, итальяндықтар Эрико Малатеста мен Луиджи Галлеани болды. Густав Ландауэр үшін «іс-әрекет арқылы үгіт-насихаттау» дегеніміз – қоғамды өзгертуге басқаларды жігерлендіретін либертариандық әлеуметтік формалар мен қауымдастықтарды құру. Екінші жағынан, анархист Луиджи Галлеани, бәлкім, ғасырдың басында Бірінші дүниежүзілік соғыстың соңына дейін «іс-әрекет арқылы үгіт-насихаттауды» ең айқын жақтаған, өзін бүлдіруші, революциялық үгітші және «тұрақты іс-әрекет» арқылы қалыптасқан үкімет пен институттарды күшпен құлатуды жақтаған деп сипаттауға мақтанатын. Галлеани үкіметтің және капиталистік жүйенің символдары, мысалы, сот үйлері мен зауыттарға қарсы ғана емес, сонымен қатар «халық жауларының» – капиталистердің, өнеркәсіпшілердің, саясаткерлердің, судьялардың және полицейлердің тікелей өлтіруін қолдады. Ол жарылғыш заттарды, әсіресе нитроглицериннің формуласын ай сайын шығарылатын «Cronaca Sovversiva» журналы арқылы жариялаған өзінің памфлеттерінде қолдануға ерекше қызығушылық танытты.

Революциямен байланысы

Осылайша, бұл әрекеттердің насихаты ұрлықты (әсіресе банк тонауларын – ұйымды қаржыландыру үшін «иелік ету» немесе «революциялық иелік ету» деп аталатын), көтерілістерді және жалпы ереуілдерді қамтыды. Бұл шаралар көтеріліс немесе тіпті революция жағдайын жасауға бағытталған. Олар мемлекеттік репрессияға қажетті жауап ретінде ақталады. 1911 жылы Леон Троцкий анархистердің жеке зорлық актілерін айыптап, олардың мемлекеттік репрессияға сылтау табудан басқа пайдасы шамалы екенін мәлімдеді. «Анархисттердің 'іс арқылы насихаттау' жақтастары террористік актілердің халыққа көтеріңкі және ынталандырушы әсері туралы қанша қаласа да таласа береді», - деп жазды ол 1911 жылы. «Бірақ теориялық ойлар мен саяси тәжірибе олай емес екенін дәлелдейді». Владимир Ленин көбінесе жеке анархистік терроризмді ұйымдасқан, тәртіпті кадрлардың бірлескен әрекеттеріне тиімсіз балама ретінде қарастырды. Ленин де, Троцкий де революцияның катализаторы ретінде зорлық-зомбылықпен көтеріліс пен саботаждың қажеттілігін мойындады, бірақ олар 'іс арқылы насихаттау' жақтастары жасаған кездейсоқ бомбалаулар мен саботаж бен, мақсатты түрде қолданылатын кәсіби революциялық авангардтың ұйымдасқан зорлық-зомбылығын ажыратып көрді.

Ерекше іс-шаралар

Бұл уақыт сызығында XIX ғасырдан бері "іс-қимылдың пропагандасы" деп сипатталған маңызды оқиғалардың тізімі келтірілген. [[Файл:Berkman with Frick (1892). jpg|thumb|Александр Беркманның 1892 жылы W. P. Snyder суреттегендей, өнеркәсіпші Генри Клей Фрикке қастандық жасауға талпынысы. 1882 жылы полиция шенеунігін өлтіргеннен кейін Халтурин Александрдың ұлы және мұрагері Александр III-нің бұйрығымен дарға асылады. 13 наурыз 1881 [O. S. 1 наурыз 1881] – Ресей императоры Александр II "Народная Воля" ұйымының бомбасынан қаза табады. [[Сурет:Liceubomb. jpg|thumb|7 қараша 1893 жылы Le Petit Journal газетінің мұқабасындағы барселондық Лисеу театрындағы жарылыс, анархист Сантьяго Сальвадор жасаған. 9 желтоқсан 1893 – Огюст Вайян француз Ұлттық Ассамблеясында шегелі бомба лақтырады, ешкім қаза табады, бірақ бір адам жараланады. Кейін ол өлім жазасына кесіліп, 4 ақпан 1894 жылы "Буржуазиялық қоғамға өлім, анархия мәңгілік болсын!" деп айқайлап, гильотинамен өлімге кесіледі. Сот барысында Вайян ешкімді өлтіруді ниеттенбегенін, тек Равахолды төрт бомбалауы үшін жаза ретінде бірнеше депутаттарды жарақаттауды көздегенін мәлімдейді. 12 ақпан 1894 – Эмиль Генри Огюст Вайянды кектеу ниетімен Café Terminus (Париждегі Gare Saint Lazare вокзалының жанындағы кафеде) бомба жарылысын жасап, бір адамды өлтіріп, жиырма адамды жарақаттайды. Сотта, көптеген бейкүнә адамдарға зиян келтіргісі келгеніне қатысты сұраққа ол: "Күнәсіз буржуа жоқ" деп жауап береді. Бұл оқиға, іс-қимылдың пропагандасы тек белгілі бір күшті тұлғаларға бағытталған қағидадан сирек кездесетін ерекшелік болып табылады. Генри сотталып, 21 мамырда гильотинамен өлімге кесіледі. 24 маусым 1894 – Итальяндық анархист Санте Джеронимо Касерио Огюст Вайян мен Эмиль Генри үшін кек алу мақсатымен Франция президенті Сади Карноны өлтіреді. Касерио 15 тамызда гильотинамен өлімге кесіледі. [[Файл:Assassinato luigi. jpg|thumb|Итальяндық анархист Луиджи Лученидің Женевада 10 қыркүйек 1898 жылы Австрия императрицасы Елизаветаны пышақтап өлтіруін суретшінің бейнелеуі. 29 шілде 1900 – Гаэтано Бреши Миландағы Бава Бекарис қырғынына кек рет ретінде Италия королі Умберто I-ді атып өлтіреді. Италияда өлім жазасы жойылғандықтан, Бреши Санто-Стефано аралында өмір бойына сотталады, онда ол бір жылдан кейін өлі күйде табылған. 6 қыркүйек 1901 – Леон Чолгош АҚШ президенті Уильям Маккинлиді Нью-Йорктің Буффало қаласындағы Пан-Америкалық көрмеде жақыннан атып өлтіреді. Маккинли 14 қыркүйекте қайтыс болады, ал Чолгош 29 қазанда электр орындығында өлімге кесіледі. Чолгоштың анархистік көзқарастары талқыланған. 15 қараша 1902 – Дженнаро Рубино Бельгия королі Леопольд II-ді өлтіруге талпынады, ол жақында қайтыс болған әйелі, королева Мари Генриеттаға арналған реквиемнен кейін процессиямен оралған кезде. Рубиноның үш атысы да монархтың каретасына тимейді, ол көпшілік тарапынан тез ұсталып, полицияға тапсырылады. Ол өмір бойына түрмеге кесіліп, 1918 жылы түрмеде қайтыс болады. 21 шілде 1905 – Армян революциялық федерациясының мүшелері Осман сұлтаны Абдул Хамид II-ге қастандық жасауға тырысады, бірақ бомба нысанадан жаңылып, 26 адамды өлтіріп, 58 адамды жарақаттайды. Қастандықтардың бірі, армян анархисі Христапор Микаэлиан, жоспарлау кезеңінде қаза табады. Бельгиялық анархист Эдвард Жорис де тұтқындалып, қастандыққа қатысқандары үшін сотталады. [[Файл:Atentado contra los reyes Alfonso XIII y Victoria Eugenia de España, 1906. jpg|thumb|upright=1|31 мамыр 1906 жылы каталондық анархист Маттью Моррал жасаған Испания королі Альфонсо XIII және принцесса Виктория Евгенияға жасалған қастандық. 1 ақпан 1908 – Мануэль Буиса мен Альфредо Коста Португалия королі Карлос I мен оның ұлы, мұрагерлік принц Луис Филипеді Лиссабондағы патшалық қастандық кезінде өлтіреді. Португалиядағы анархистік элементтері бар республикалық қозғалысқа жақтас Буиса мен Коста екеуі де полиция қызметкерлері тарапынан атып өлтіріледі. 15 маусым 1910 – Босниялық анархист Богдан Жеражич Босния және Герцеговинаның губернаторы Мариан Варешанинды өлтіруге талпынады, бірақ сәтсіз аяқталып, кейін өз-өзіне қол жұмсайды. 14 қыркүйек 1911 – Дмитрий Богров Ресей премьер-министрі Петр Столыпинды Киев опера театрында патша Николай II және оның екі қызы, Ұлы княгиня Ольга мен Татьянаның қатысуымен атып өлтіреді. Столыпин төрт күннен кейін қайтыс болады, ал Богров 28 қыркүйекте дарға асылады. 12 қараша 1912 – Анархист Мануэль Пардиньяс испан премьер-министрі Хосе Каналехасты Мадрид кітап дүкенінің алдында атып өлтіреді. Пардиньяс дереу өзіне қарай қаруын бұрып, өз-өзіне қол жұмсайды. 9 ақпан 1913 – Фермерлер Мулатило Вирхилио, Фермин Перес және Фабиан Грасиано Сальвадор президенті Мануэль Энрике Араужоны пышақтап өлтіреді. 18 наурыз 1913 – Александрос Схинас Грекия королі Георг I-ді Салоникидегі Ақ мұнараның жанында серуендеп жүргенде атып өлтіреді. Схинас ұсталып, азапталады, ол 6 мамырда жандармерия терезесінен секіріп, өз-өзіне қол жұмсайды, бірақ оны өлтіруге тастаған болуы мүмкін деген болжам бар. 4 шілде 1914 – Нью-Йорктің Тарритаун қаласындағы Джон Д. Рокфеллер үйіне орнатуға дайындалып жатқан бомба мерзімінен бұрын жарылып, үш анархист, Артур Карон, Карл Хансен және Чарльз Берг, сондай-ақ бейкүнә әйел, Мэри Чавес қаза табады. 13 қазан және 14 қараша 1914 – Галеанистер – Луиджи Галеанидің радикал жақтастары – Нью-Йорк қаласында Джон Д. Рокфеллер үйінің жанындағы анархистер мен коммунистердің наразылық акциясын полиция күшпен таратып жібергеннен кейін екі бомба жарылысын жасады. 31 қазан 1926 – Антео Замбони (11 сәуір 1911 – 31 қазан 1926) – 15 жастағы анархист, Болоньяда Беніто Муссолиниді атқылауға талпынды, ол Римге жасалған наурыз шеруінің мерекесі кезінде оған оқ атқан. Муссолиниге тимеген Замбони жақын жердегі эскадрондықтар (фашистік отрядтар) тарапынан шабуылға ұшырап, линчевацияланды. 27 қыркүйек 1932 – Галеанистер қалдырған динамит толтырылған посылка бомбасы Массачусетс штатының Вустер қаласындағы судья Вебстер Тейер үйін қиратып, оның әйелі мен үй шаруашылығын жүргізушісі жарақаттанады. Судья Тейер Галеанистер Сакко мен Ванцеттидің сот процесін жүргізген.