Түрлері

Емшек емізетін аналарда кездескенде, бұл puerperal mastitis, лактациялық мастит немесе емшек сүтімен байланысты мастит деп аталады. Емшек сүтімен тамақтандырмайтын әйелдерде пайда болса, бұл puerperal емес немесе лактациялық емес мастит деп аталады. Мастит сирек жағдайларда ерлерде де кездесуі мүмкін. Қабынулы сүт безінің қатерлі ісігінің белгілері маститке өте ұқсас, сондықтан оны жоққа шығару қажет. Puerperal және puerperal емес мастит үшін симптомдар ұқсас, бірақ оған бейімдейтін факторлар мен емдеу әртүрлі болуы мүмкін.

Жүктілікке байланысты

Пуперперлік мастит – жүктілікке, бала емізуге немесе емшектен айырған кезде туындайтын кеуде қабынуы. Көрінетін басты белгілерінің бірі – кеудедегі кернеу және сүт толу, сондықтан оның себебі сүт жолдарының бітелуі немесе сүт артық болуы деп саналады. Бұл жағдай салыстырмалы түрде жиі кездеседі, әдістемеге байланысты көрсеткіштер 5–33% аралығында болады. Дегенмен, бала емізетін аналардың бар болғаны 0,4–0,5% ғана абсцесс дамытады.

Сүт абсцессі

Сүт безінің абсцесі – әр түрлі себептерге байланысты сүт безінде пайда болатын ірің жиынтығы. Емшек сүтімен тамақтану кезінде сүт безінің абсцесі сирек дамиды, көптеген дереккөздерде емшек сүтімен тамақтанатын әйелдердің 0,4–0,5% шамасында кездеседі. Белгілі қауіп факторлары – 30 жастан асқан жас, алғаш рет жүкті болған және кеш босанған әйелдер. Темекі шегу мен байланыс анықталған жоқ; алайда, бұл ішінара темекі шегетін әйелдердің емшек сүтімен тамақтануды таңдауының азаюымен байланысты болуы мүмкін. Антибиотиктер сүт безінің абсцесін алдын алуда тиімді емес, бірақ екіншілік инфекцияны емдеуге көмектеседі (осы мақалада сүт безінің абсцесін емдеу бөлімін қараңыз). Сүт түтікшелерінің кератинизацияланатын жабынша қабатты метаплазиясы, босанғаннан кейінгі емес, сүт ареоласы астындағы абсцестің пайда болуында ұқсас рөл атқарады.

Себептер

1980 жылдан бері мастит көбінесе жұқпалы емес және жұқпалы түрлерге бөлінетін. Алайда, соңғы зерттеулер мұндай жіктеудің мүмкін еместігін көрсетеді. Емшек сүтіндегі потенциалды патогенді бактериялардың түрлері мен саны симптомдардың ауырлығымен байланысты емес екені анықталды. Сонымен қатар, Kvist et al. зерттеуінде маститі бар әйелдердің барлық дерлік 15% ғана антибиотик алған, бірақ олардың бәрі жазылып кетті және аздаған ғана қайталанатын симптомдарды бастан өткерді. Емшек сүтін донор ретінде беруге ниеттенген көптеген сау аналардың сүтінде потенциалды патогенді бактериялар болуы мүмкін, бірақ оларда мастит белгілері жоқ.

Тәуекел факторлары

Мастит әдетте сүт кеудеден тиісті түрде шығарылмаған кезде дамиды. Сүт тоқырауы кеудедегі сүт арналарының бітелуіне әкелуі мүмкін, себебі сүт дұрыс және үнемі шығарылмайды. Сүт арналарының бітелуіне кеудеге қысым түсірудің нәтижесінде де себеп болуы мүмкін, мысалы, тығыз киім немесе тым қысық бюстгальтер, деген болжам бар, бірақ осы болжамды растайтын деректер жеткіліксіз. Мастит баланың емшекке дұрыс жабыспағанда, бала сирек тамақтанғанда немесе сүтті соруда қиындықтар туындағанда пайда болуы мүмкін. Ниппельдердегі жарықтар мен жаралар инфекцияға шағу ықтималдығын арттырады. Тығыз киім немесе дұрыс келмейтін бюстгальтерлер де кеуделерді қысып, проблема тудыруы мүмкін. Мұрыннан жұқпалы патогендерді тасымалдайтын нәрестелер аналарын жұқтыруы мүмкін; осы жағдайдың клиникалық маңызы әлі толық анықталған жоқ. Мастит сондай-ақ кеуде имплантатының немесе кез келген басқа шетелдік дененің зақымдануынан, мысалы, ниппельді тесуден кейін дамуы мүмкін. Мұндай жағдайларда шетелдік денені алып тастау қажет. Емшек сүтімен тамақтандыратын әйелдер мастит ауруына шалдығу қаупіне ұшырайды, әсіресе егер олардың ниппельдері ауырса немесе жарылса, немесе басқа баланы емшекпен тамақтандыру кезінде бұрын мастит болған болса. Сондай-ақ, әйелдер емшек сүтін беру үшін тек бір позданы ғана пайдаланса немесе сүт ағынын шектейтін тығыз бюстгальтер кисе, мастит ауруына шалдығу мүмкіндігі артады. Баланың емшекке дұрыс жабысуына қиындықтар туындаса, мастит ауруының қаупі де артады. Диабет, созылмалы аурулар, ЖИТС немесе иммундық жүйесі әлсіреген әйелдер мастит ауруына көбірек бейім. Инфекцияның себебі көбінесе Staphylococcus aureus бактериясы болады. Маститке жиі байланысты жұқпалы патогендер – Staphylococcus aureus, Streptococcus spp. және Escherichia coli сияқты Gram-теріс бациллалар. Сирек жағдайларда Salmonella spp., микобактериялар және Candida және Cryptococcus сияқты саңырауқұлақтар да анықталды. Жалпы алғанда, лактациялық маститті емдеуде антибиотиктердің тиімділігін растайтын немесе жоққа шығаратын жеткілікті дәлелдер жоқ.

Диагностика

Мастит және сүт безі абсцесінің диагнозы көбінесе физикалық тексеру негізінде қойылады. Дегенмен, лактация кезінде диагноз қою әсіресе қиын, бұл диагноз бен емдеуді кешіктіруге алып келеді. Кейбір деректерге сәйкес, жүктілікке байланысты емес мастит эпизодынан кейін бір жыл ішінде сүт безі қатерлі ісігінің пайда болу жиілігі артады және қатерлі ісіктің алдын алу үшін ерекше бақылау қажет. Қазірге дейін тек қысқа мерзімді бақылау деректері ғана бар, ал жалпы тәуекелдің артуын бағалау мүмкін емес. Мастит пен сүт безі қатерлі ісігінің пайда болу арасындағы уақыт өте қысқа болғандықтан, бұл зерттеуде қабынудың канцерогенезде маңызды рөл атқаруы екіталай, керісінше, кейбір қатерлі ісік алдындағы зақымданулар қабыну қаупін арттыруы мүмкін (сүт жолдарының бітелуіне әкелетін гиперплазия, цитокиндер мен гормондарға сезімталдық) немесе зақымданулардың ортақ бейімділік факторлары болуы мүмкін. Сүт безінің қабынушы қатерлі ісігінің өте қауіпті түрі мастит белгілерімен (жүктілікке байланысты және байланысты емес) ұқсас симптомдармен көрінеді. Бұл – өлім-жітім көрсеткіші ең жоғары, сүт безі қатерлі ісігінің ең агрессивті түрі. ІБК-ның қабыну фенотипі көбінесе дермалық лимфаға басып кіруі мен бітелуінен туындайды деп есептеледі, бірақ жақында NF κB нысаналық гендерінің белсенділігі қабыну фенотипіне елеулі үлес қосуы мүмкін екені көрсетілді. Клиникалық жағдайлар көрсетіп тұрғандай, жарақат немесе қабынудан кейін қабынушы сүт безі қатерлі ісігінің симптомдары күшейеді, бұл оны маститпен шатастыру ықтималдығын арттырады. Симптомдар прогестерон мен антибиотиктерге жартылай жауап беретіні белгілі, басқа да жиі қолданылатын дәрілерге реакцияны жоққа шығару әзірге мүмкін емес.

Сүт ішу кезінде пайда болатын мастит

Мастит емізумен байланысты болғанда, емдеу симптомдарды қысқа мерзімде басумен, маститтің себебін болған түбірлік мәселелерді шешу арасындағы үйлесімділікті қамтамасыз етуі керек. Мысалы, Ана сүтімен тамақтандыру медицинасы академиясы баланы күштеп көбірек емізуге мәжбүрлеуге немесе сүт сорғыш пайдалануға қарсы ұсыныс береді, себебі бұл сүтті "босатуға" бағытталған әрекеттер тиімсіз.

Өзін-өзі күту

Сүт бездері толуы немесе жеңіл маститпен ауыратын бала емізетін аналар үшін жылы компресс қолдану жайлы болуы мүмкін.

Бактериялық маститке қарсы антибиотиктер

Лактациялық мастит кезінде антибиотиктердің қажеті жоқ, олар тек бактериялық инфекциялар үшін ғана қолданылады. Ауыр инфекциясы бар адамдарға ванкомицин қолдану ұсынылады. Антибиотиктермен емдеу ұзақтығы 5–14 күнге дейін созылуы мүмкін. 2013 жылға дейін антибиотиктердің әсері жеткілікті зерттелмеген. Лактациялық флегмонды (қабыну ошағын) абсцесске (инфекциядан пайда болған іріңмен толтырылған, қабырғамен шектелген ошаққа) айналу мүмкіндігін қадағалау керек. Шағын сүт безі абсцестерінде абсцесті толықтай босату үшін ультрадыбыс бағытталған жіңішке инемен аспирация бастапқы емдеу ретінде кеңінен танылған. Ұсынылатын емдеуге антибиотиктер, ультрадыбыстық тексеру және сұйықтық болған жағдайда, 18 калибрлі инемен ультрадыбыс бағытталған жіңішке инемен абсцесті босату, сондай-ақ физиологиялық ерітіндімен шаю кіреді. Содан кейін эксудат микробиологиялық талдауға жіберіледі, онда қоздырғыш анықталып, оның антибиотиктерге сезімталдығы анықталады, бұл өз кезегінде антибиотиктерді өзгерту туралы нұсқау бере алады. Жағдай жақсарған жағдайда, емделушіге маммография жасалады, әйтпесе ультрадыбыс бағытталған жіңішке инемен аспирация, шаю және микробиологиялық талдау қайталанады. Егер үштен бес аспирацияға дейін жағдай жақсарса, тері арқылы дренаж жасау және ішкі катетер орнату қажет, ал ультрадыбыс бағытталған дренаждың бірнеше әрекеті сәтсіз аяқталса, қабынулы сүт жолдарының хирургиялық резекциясы (жедел кезең аяқталғаннан кейін жасалуы тиіс). Алайда, зардап шеккен жолдарды кесіп тастаудың өзі рецидивтің алдын қалдырмайды. Босанғаннан кейінгі емес сүт безі абсцесінің қант диабетімен (ҚД) жоғары статистикалық байланысы бар. Осыған байланысты, мұндай абсцесі бар пациенттерге қант диабетін тексеру ұсынылған. Сүт безі абсцестерін емдеуге қатысты көптеген ұсыныстар болғанымен, 2015 жылғы шолу инемен аспирациялауды кесу және дренажмен салыстыруға болатыны немесе кесу және дренаж жасаған әйелдерге антибиотиктер беру қажеттігі туралы жеткілікті мәліметтер таппады.

Алдын алу

Емшек емізетін әйелдерде маститтің алдын алуға бағытталған көптеген әрекеттер тиімсіз деп саналады немесе олардың әсері шамалы болады. Акупункттік массаж тәуекелді қысқартуға көмектеседі.

Эпидемиология

Аналық сүт емізетін әйелдерде мастит жиі кездеседі. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының (ДДҰ) бағалауынша, мастит кездесу жиілігі 2,6%-дан 33%-ға дейін ауытқып мағанмен, әлем бойынша емшек сүтімен емізетін әйелдердің шамамен 10% құрайды. Маститпен ауыратын аналардың көпшілігі босанғаннан кейінгі алғашқы бірнеше апта ішінде ауырады. Көбінесе сүт безіндегі инфекциялар босанғаннан кейінгі бірінші немесе екінші айда немесе емшектен айырған кезде пайда болады. Дегенмен, сирек жағдайларда бұл емшек сүтімен емізбейтін әйелдерге де әсер етеді.