Кіріспе

Адам және басқа сүтқоректілердің экзокриндік безі – сүт безі, адам және басқа сүтқоректілердің жас ұрпақтарын тамақтандыру үшін сүт өндіретін экзокриндік без. Сүтқоректілер атауын латын тілінен алынған “mamma” (“көкөк”) деген сөзден алады. Сүт бездері приматтардың (мысалы, адамдар мен шимпанзелердің) көкіректері, қайыратын жануарлардың (мысалы, сиыр, ешкі, қой және бұғының) емізі, басқа жануарлардың (мысалы, иттің және мысықтың) қазындылары сияқты мүшелерде орналасады. Лакторея, яғни бездердің сүт өндіруі, кез келген сүтқоректіде болуы мүмкін, бірақ сүтқоректілердің көпшілігінде лактация, емізуге жеткілікті сүт өндіру, соңғы айларда немесе жылдары жүкті болған фенотиптік әйелдерде ғана кездеседі. Оны жыныс гормондары – стероидтар басқарады. Кейбір сүтқоректілердің түрлерінде еркектерде де сүт өндіруі мүмкін. Адамдарда еркек сүт өндіруі тек белгілі бір жағдайларда ғана болады. Сүтқоректілер 3 топқа бөлінеді: прототериялар, метатериялар және эутериялар. Прототериялардың жағдайында еркектер мен әйелдердің де сүт бездері жұмыс істейді, бірақ олардың сүт бездері сомыштарсыз болады. Бұл сүт бездері – өзгертілген май бездері. Метатериялар мен эутериялар арасында тек әйелдер ғана толыққанды сүт бездеріне ие. Олардың сүт бездерін көкірек немесе еміз деп атауға болады. Көкіректерде әр сүт безінің өз сомы бар (мысалы, адамның сүт бездері). Ал еміздерде сүт бездерінің жұптары біртұтас массаны құрайды, одан бірнеше сомыз (немесе қабыршақ) ілінген. Мысалы, сиыр мен кербудың емізінде екі жұп сүт безі және төрт қабыршақ болады, ал қой мен ешкінің емізінде бір жұп сүт безі және екі қабыршақ болады. Әр без бір қабыршаққа сүт өндіреді. Бұл сүт бездері – тер бездерінің өзгертілген түрі.

Құрылымы

Ересекті сүт безінің негізгі құрамдас бөліктері – альвеолалар (бірнеше миллиметр көлемді қуыс қуыстар), олар сүт бөліп шығаратын кубоидты жасушалармен қапталған және миоэпителий жасушаларымен қоршалған. Бұл альвеолалар ұяшықтар деп аталатын топтарды құрайды. Әр ұяшықта сүт түтікшелері болады, олар сосақ үстіндегі тесіктерге құйылады. Миоэпителий жасушалары окситоцинның әсерінен жиырылып, альвеолалық бірліктер бөлетін сүтті ұяшықтың люмені арқылы сосаққа қарай шығарады. Сәби сүт соруды бастағанда, окситоцин арқылы шақырылатын "сүт түсіру рефлексі" пайда болады, және ана сүті безден баланың аузына шығарылады – сорылмайды. Бір сүт түтігіне әкелетін сүт бөліп шығаратын барлық тіндер жиынтығы "қарапайым сүт безі" деп аталады; ал "күрделі сүт безінде" барлық қарапайым сүт бездері бір сосаққа қызмет етеді. Адамдарда әдетте екі күрделі сүт безі болады, әрбір кеудеде біреуден, және әрбір күрделі сүт безі 10–20 қарапайым безден тұрады. Қарапайым бездің сосақ бетіндегі ашылуы "тесік" деп аталады. Екіден артық сосақтың болуы полителия, ал екіден артық күрделі сүт безінің болуы полимастия деп аталады. Сүт түтікшелері ағашының дұрыс поляризацияланған морфологиясын сақтау үшін тағы бір маңызды компонент қажет – сүт эпителий жасушаларының клеткалық матрицасы (ECM), ол адипоциттермен, фибробластармен, қабыну жасушаларымен және басқаларымен бірге сүт стромасын құрайды. Сүт эпителийінің ЭКМ-і негізінен миоэпителийдің базалық мембранасы мен дәнекер тіндерінен тұрады. Олар сүт безінің негізгі құрылымын қолдау ғана емес, сонымен қатар сүт безінің эпителийі мен оның жергілікті және жаһандық ортасы арасындағы байланыс көпірі ретінде қызмет етеді.

Гистология

Сүт безі – бала туғанда қақырық (колострум) өндіруге маманданған апокриндік бездің ерекше түрі. Сүт бездері апокриндік болып саналады, себебі олар айқын "бас кесу" секрециясын көрсетеді. Көптеген дереккөздер сүт бездерінің өзгертілген тер бездері екенін мәлімдейді.

Даму

Сүт бездері әртүрлі өсу циклдері кезінде дамиды. Олар эмбрионалдық кезеңде екі жыныста да болады, туған кезде ғана бастапқы түтіктер ағашын құрайды. Осы кезеңде сүт безінің дамуы жүйелік (және аналық) гормондарға тәуелді. Бұл жергілікті бөлінетін фактор осы екі түрлі жасуша арасында сырттан ішке және іштен сыртқа қарай оң кері байланыс тудырады, соның арқасында сүт бүршігінің эпителий жасушалары көбейіп, мезенхималық қабатқа дейін өсіп, майлы тіндікке жетіп, алғашқы тармақталуды бастайды. Ламинин мен коллагеннен негізінен тұратын, кейін дифференциацияланған миоэпителий жасушаларымен қалыптасатын базалық мембрана осы бастапқы түтіктер ағашының полярлығын сақтайды. Жасушадан тыс матрицаның бұл компоненттері түтік морфогенезінің маңызды факторлары болып табылады.

Биохимия

Эстроген мен өсу гормоны (ГГ) сүт безі дамуының каналдық компоненті үшін қажетті және оны бірлесіп күшейтіп реттейді. Эстроген де, ГГ да бірін-бірісіз каналдық дамуды қозғамайды. Дегенмен, ГГ өзі де IGF-1-ге тәуелсіз каналдық дамуды ынталандырады, сүт безі тініндегі эстроген рецепторларының (ER) экспрессиясын арттыру арқылы, бұл сүт безі GHR белсенділігінің нәтижесі болып табылады. Амфирегулин, фибробласт өсу факторы (FGF) және гепатоцит өсу факторы (HGF) жыныс гормондары мен ГГ/IGF-1 арқылы сүт безі дамуының аралық медиаторлары болып табылады. Ұрықтық даму кезінде IGF-1 деңгейі төмен болады және туғаннан бастап жасөспірімдік шаққа дейін біртіндеп артады. Жасөспірімдік шақта ГГ және IGF-1 деңгейі өмір бойындағы ең жоғары шағына жетеді және әйелдерде эстроген көп мөлшерде бөліне бастайды, осы кезде каналдық даму негізінен жүзеге асады. Жасөспірімдік шақтан кейін ГГ және IGF-1 деңгейі біртіндеп төмендейді, бұл жүктілік болған жағдайда одан әрі дамуды шектейді. Тестостерон сияқты андрогендер сүт безінің эстрогенге байланысты дамуын тежейді (мысалы, жергілікті ER экспрессиясын төмендету арқылы) сүт безі тінінде экспрессияланатын андроген рецепторларын белсендіру арқылы, және эстроген деңгейінің салыстырмалы түрде төмен болуы еркектерде сүт безінің жетілмеуіне себеп болады.

Өсу

Туғаннан кейін сүт жолдары сүт майы қабатына дейін созылады. Содан кейін, шамамен төрт аптадан бастап, сүт түтікшелерінің өсуі күрт үдеп, түтікшелер лимфа түйініне қарай енуді бастайды. Инвазиялық түтікшелердің ұштарында табылған, жоғары пролиферативті құрылымдар болып табылатын терминалдық ұшқыштар осы кезеңде кеңейіп, айтарлықтай өседі. Бұл даму кезеңі терминалдық ұшқыштардың пайда болуымен сипатталады және шамамен 7-8 аптаға дейін жалғасады. Жасөспірім кезеңде сүт жолдары сүт майы қабатының соңына дейін еніп жетеді. Осы кезде терминалдық ұшқыштардың пролиферациясы төмендеп, көлемі кішірейеді. Негізгі түтікшелерден қосалқы тармақтар пайда болып, сүт майы қабатын толтыра бастайды. Жыныстық жетілуге жеткен кезде түтікшелердің дамуы баяулап, эструс циклдарымен (проэструс, эструс, метаэструс және диэструс) өтеді. Эструс циклдарының нәтижесінде сүт безі жасушалардың көбейіп, содан кейін реттелген түрде деградацияланатын динамикалық өзгерістерге ұшырайды.

Жүктілік

Жүктілік кезінде каналдық жүйелер қарқынды өсуге ұшырайды және сүт өндіру үшін тармақтар ішінде альвеолалық құрылымдар қалыптастырады. Бала туғаннан кейін сүт безінде лактация жүзеге асады; лактация альвеолалардың люминальды жасушаларымен сүт секрециялануын қамтиды. Альвеолаларды қоршап тұрған миоэпителий жасушаларының жирылуы сүтті каналдар арқылы сосқаға шығарып, баланың емшекке сүт ішуіне мүмкіндік береді. Баланың сүтінен айырылғаннан кейін лактация тоқтатылады және сүт безі өздігінен қайта құрылымдалады, бұл процесс инволюция деп аталады. Бұл процесте сүт безінің эпителий жасушалары бақыланатын түрде құлдырайды, жасушалар бақыланатын апоптозға түседі, нәтижесінде сүт безі жасөспірім кезеңіне оралады.

Менопаузадан кейінгі

Кейінгі менопауза кезеңінде эстроген деңгейінің айтарлықтай төмендеуіне және жас өскен сайын төмендейтін GH мен IGF-1 деңгейінің төмендеуіне байланысты сүт безі тіндері қатаяды (атрофияланады) және сүт бездері кішірейеді.

Гормоналды бақылау

Әйелдерде сүт түтіктерінің дамуы циркуляцияланатын гормондарға жауап ретінде жүзеге асады. Алғашқы даму көбінесе жүктілікке дейін және жүктіліктен кейін, содан кейін жасөспрім шақта байқалады. Эстроген тармақтанудың дифференциациялануын ынталандырады, ал еркектерде тестостерон оны тежейді. Сүт безінің майлы қабатының шегіне жеткен жетілген түтік ағашы, түтік ұштарындағы (TEB) бүршіктердің екіге бөлінуі, негізгі түтіктерден шығатын қосымша тармақтар және түтік қуысының қалыптасуы арқылы пайда болады. Бұл процестерді сүт эпителийлік ЭКМ, жүйелік гормондармен және жергілікті секрециялық факторлармен өзара әрекеттесетін компоненттер қатаң түрде реттейді. Дегенмен, әрбір механизм үшін эпителийлік жасушалардың "шешімі" әртүрлі мембраналық рецепторлар профилімен және нақты тармақтану аймағына қарай базалық мембрананың қалыңдығымен ерекше болуы мүмкін, осылайша жасушалардың өсуін немесе дифференциациялануын жергілікті түрде реттеуге мүмкіндік береді. Маңызды факторлар: бета 1 интеграны, эпидермалық өсу факторы рецепторы (EGFR), ламинин 1/5, IV коллаген, матрицалық металлопротеиназалар (MMP), гепаран сульфат протеогликандары және басқалар. Өсу гормоны мен эстрогеннің жоғары деңгейі, ТЭБ ұштарындағы көп потенциалды қақпақ жасушаларына жұқа, өткізгіш базалық мембрана арқылы жетеді. Бұл гормондар белгілі бір гендердің экспрессиясын ынталандырады. Осылайша, қақпақ жасушалары миоэпителийлік және люминальдық (түтік) эпителийлік жасушаларға дифференциацияланады, ал белсендірілген MMP-ның артуы қоршаған ЭКМ-ді ыдыратады, бұл түтік бүршіктеріне майлы қабаттарға одан әрі жетуге көмектеседі. Керісінше, жетілген сүт түтіктерінің бойындағы базалық мембрана қалыңдап, интегралды және интегралды емес рецепторларға байланысу арқылы эпителийлік жасушаларға мықты жабысады. Жақын тармақтар пайда болған кезде, бұл миоэпителийлік жасушалар арқылы кеңейіп, базалық мембрананы ыдыратып, содан кейін талшықты стромальді тіндің перидуктальді қабатына енуді қамтитын, "итеру" процесі болып табылады. Ламинин 1, дистрогликанмен байланысатын интегралды емес рецептор арқылы, қатерлі ісік жағдайында бұл жақты тармақтану процесін тежеп тұрады. Бұл күрделі "Инь-Ян" тепе-теңдігі, сүт ЭКМ және эпителийлік жасушалары арасындағы өзара әрекеттесу, ересекке дейінгі сүт безінің дамуына "бағыт-бағдар" береді. Соя тұқымын қабылдау, менопаузаға дейінгі және постменопаузалық әйелдерде сүт бездерін жеңіл ынталандыратыны туралы алдын ала мәліметтер бар.

Жүктілік

Секреторлық альвеолалар негізінен жүктілік кезінде дамиды, онда пролактин, эстроген және прогестерон деңгейінің көтерілуі майлы тіндердің артуымен және қан ағынының күшеюімен бірге тармақтануға ықпал етеді. Жүктілік кезінде прогестеронның сарысуы тұрақты түрде жоғары концентрацияда сақталады, сондықтан оның рецепторы арқылы берілетін сигналдар үздірілмей белсенді болады. Транскрипцияланған гендердің бірі – Wnt, сүт безі эпителий жасушаларынан секрецияланып, жақын орналасқан жасушалардың тармақтануын стимуляциялайды. Сүт түтікшелерінің ағашы дерлік дайын болған кезде, люминальды эпителий жасушаларынан "жапырақ" тәрізді альвеолалар дифференциалданып, әр тармақтың соңына қосылады. Жүктіліктің соңғы күндері мен босанғаннан кейінгі алғашқы бірнеше күнде бауырмалдық сүт бөлінеді. Сүт секрециясы (лактация) бірнеше күннен кейін циркуляциялық прогестерон деңгейінің төмендеуімен және тағы бір маңызды гормон – пролактиннің болуымен басталады, ол альвеологенезді одан әрі күшейтеді, сүт ақуыздарының өндірісін қамтамасыз етеді, сондай-ақ осмостық тепе-теңдікті және тығыз байланыс функциясын реттейді. Миоэпителийдің базалық мембранасындағы ламинин мен коллагеннің эпителий бетіндегі бета-1 интегранымен қайтадан өзара әрекеттесуі бұл процесте маңызды рөл атқарады. Олардың байланысуы альвеола жасушаларының базальдық-латеральды жағында пролактин рецепторларының дұрыс орналасуын және сүттің сүт түтікшелеріне бағытталған секрециясын қамтамасыз етеді. Кейбір басқа түрлерде (мысалы, сиырларда) өсуді ынталандыратын факторлардың жетіспеуінен барлық альвеолалар мен секреторлық түтікшелердің құрылымы бағдарламаланған жасуша өлімі (апоптоз) және аутофагия арқылы ыдырайды. Сонымен қатар, қан капиллярларының эндотелий жасушаларының апоптозы лактациялық түтікшелердің регрессиясын жылдамдатады. Сүт түтікшелері ағашының қысқаруы және әртүрлі протеиназалар арқылы ЭКМ-нің қайта құрылуы соматостатин мен басқа да өсуді тежейтін гормондардың, сондай-ақ жергілікті факторлардың бақылауында жүзеге асырылады. Бұл маңызды құрылымдық өзгеріс бос майлы тіндердің бұрынғы кеңістікті толтыруына әкеледі. Алайда, әйелдің қайта жүкті болған жағдайында функционалды сүт түтікшелерінің ағашы қайтадан қалыптаса алады.

Клиникалық маңызы

Сүт бездерінде ісік пайда болуы циркуляцияланатын гормондардың немесе жергілікті ЭКМ компоненттерінің қалыпты емес экспрессия деңгейі, немесе сүт стромасының кернеуіндегі механикалық өзгерістер арқылы биохимиялық тұрғыдан шақырылуы мүмкін. Екі жағдайда да сүт эпителий жасушалары бақылаусыз өсіп, әрі қарай қатерлі ісікке алып келеді. Көбінесе сүт безінің қатерлі ісігі сүт безінің кіші бездерінен (лобулаларынан) немесе сүт жолдарынан (каналынан) басталады.

Эволюция

Сүт бездерінің қалай пайда болғаны туралы көптеген теориялар бар. Мысалы, сүт безі – тер безінің өзгерген түрі, оның ішінде апокриндік тер бездеріне жақын деп есептеледі. Сүт бездері жақсы қазбаланбайтындықтан, мұндай теорияларды қазба деректерімен қолдау жасау қиын. Қазіргі теориялардың көпшілігі тірі сүтқоректілер – монотремалар, сумкалылар және эутериялар – топтарын салыстыруға негізделген. Бір теория бойынша, сүт бездері алғашқы сүтқоректілердің жұмыртқаларын ылғалды және инфекциядан сақтап тұруға арналған бездерден пайда болған (монотремалар әлі де жұмыртқалайды). Басқа теориялар ертедегі секрециялардың жаңа туған балаларға тікелей қолданылғанын, немесе секрециялар балаларға аналарын табуға көмектескенін ұсынады. Сүт беру, сүт бездері мен сүтқоректілердің эволюциясынан бұрын пайда болған деп саналады; сүт берудің эволюциясын қараңыз.