Кіріспе

Советтік мұзжарғыш

SS «Челюскин» – Арктика мұзында жүзуге бейімделген советтік бу кемесі. 1934 жылы Мурмансктан Владивостокқа дейінгі Солтүстік теңіз жолымен жүзу кезінде мұзға қысылып, суға батып кеткен. «Челюскин» кемесінде 111 адам болды, олардың барлығы, біреуінен басқа, әуе арқылы құтқарылды. Экспедицияның мақсаты – бір навигациялық маусымда мұзжарғышсыз Солтүстік теңіз жолымен қатынау мүмкіндігін анықтау болды. Кеме 1933 жылы Данияда Burmeister and Wain (B&W, Копенгаген) компаниясымен салынды және 18 ғасырдағы орыс полярлық зерттеушісі Семион Иванович Челюскиннің құрметіне аталды. Экспедицияны Отто Юлиевич Шмидт басқарды, ал кеменің капитаны В. И. Воронин болды. Бу кемесінде совет кинематографистері Марк Трояновский мен Аркадий Шафран да болды, олар бүкіл саяхатты, соның ішінде құтқару операциясын фильмге түсірді. Ұжым мүшелері «Челюскинец» жекеше түрінде және «Челюскинцы» көпше түрінде белгілі болды.

Миссия

1933 жылғы 2 тамызда Мурманск қаласынан шыққаннан кейін, пароход қыркүйек айында мұзға қамалып қалғанға дейін Солтүстік жолдың басым бөлігін жүріп өтті. Ұңғымадан сегіз адам Колючин аралына түсірілді, сондықтан бортында 104 адам болды, оның ішінде 10 әйел және екі кішкентай бала бар еді. Балалардың бірі 6 айлық болды: геодезист Василий Васильевтің қызы Карина, ол 1933 жылғы 31 тамызда Кара теңізінде саяхат жасаған кезде дүниеге келді. Мұзға қамалып қалғаннан кейін кеме 1934 жылғы 13 ақпанда Чукчи теңізіндегі Колючин аралының жанында мұздың әсерінен батып кеткенге дейін мұз қаптамаларымен ағысып жүрді. Апат кезінде бір экипаж мүшесі, Б. Г. Могилевич, палубадағы жүк салдарынан қаза тапты. Тірі қалғандар мұздың үстінде лагерь құрды. Әйелдер мен балалар 5 наурызда Анатолий Лиапидевскийдің 29 құтқару рейсінен кейін әуемен эвакуацияланды, бірақ экипаж мүшелері екі айдан астам мұзда болғаннан кейін сәуір айына дейін құтқарылмады. Ұңғыма экипажы мұзға қашып, бірнеше қазық, мұз кескіш және екі бұрышпен уақытша ұшу-қону жолағын салды. Олар сол жылдың сәуір айында құтқарылып, теңіз жағалауындағы Ванкарем ауылына ұшып келгенге дейін ұшу-қону жолағын он үш рет қайта жаңартуға мәжбүр болды. Сол жерден Челюскиннің кейбір мүшелері Уэлен ауылына ұшып кетті, ал 53 адам сол жерге жету үшін 300 мильден астам қашықтықты жаяу жүріп өтті. Іздеу-құтқару операцияларына қатысқан ұшқыштар алғаш рет жаңадан құрылған Кеңес Одағының Батыры атағын алды. Олар Анатолий Лиапидевский, Сигизмунд Леваневский (лагерьге ұшу кезінде апатқа ұшырады, бірақ аман қалды), Василий Молоков, Маврикий Слепнев, Михаил Водопянов, Николай Каманин және Иван Доронин болды. Лиапидевский TB-1 ауыр бомбалаушысының азаматтық нұсқасы – АТ-4 ұшағымен ұшты, ал Слепнев пен Леваневский миссия үшін АҚШ-тан әкелінген Consolidated Fleetster ұшағымен ұшты, ал қалған ұшқыштар Polikarpov R-5 ұшағымен ұшты. 1934 жылғы 10 қыркүйекте екі американдық авиамеханик, Клайд Гудвин Армистед және Уильям Латимер Лавери, Челюскиннің құтқарылуына көмектесті және Ленин орденімен марапатталды. Бу кемесі Беринг бұғазының кіреберісінде мұзға қамалып қалғандықтан, КСРО экспедицияны негізінен сәтті деп санады, өйткені ол тұрақты бу кемесінің бір маусымда Солтүстік теңіз жолының барлық бөлігін жүзе алатынын дәлелдеді. 1933 және 1934 жылдары бірнеше сынақ сапардан кейін Солтүстік теңіз жолы ресми түрде ашылды және 1935 жылы коммерциялық пайдалану басталды. Келесі жылы Совет Балтық флотының бір бөлігі Тынық мұхитына өтті, онда Жапониямен қарулы қақтығыс болуы мүмкін еді.

Мұра

Апаттан кейін Ярославльдегі орталық алаң Челюскинцилердің есімімен аталды, сондай-ақ Минскідегі Челюскиндер паркі де осылай аталды. Марина Цветаева құтқару тобына мақтау айтатын өлең жазды. Екі совет операторы Мәскеуге жеткеннен кейін тоғыз күн өткен соң, олар түсірген кадрлар дамытылып, монтаждалып, толық метражды деректі фильм ретінде жарық көрді. 1970 жылы Шығыс Германия теледидары Рейнер Хаусдорфтың режиссерлігімен «Челюскин» фильмін түсірді, онда Эберхард Меллис профессор Шмидт, Дитер Манн геодезист Васильев және Фриц Диез Валериан Куйбышев рөлінде ойнады. Кеменің құлау орынын табуға кем дегенде төрт экспедиция аттанды, және ол ақыры 2006 жылдың қыркүйегінде Чукчи теңізінде шамамен 50 метр тереңдікте табылған еді. Поляр зерттеушісі Артур Чилингаров кемені көтеріп, оны мұражайға айналдыру қажет деп ұсынды. Ағылшын ақыны Майкл Робертс 1936 жылы «Jonathan Cape» баспасынан шыққан «Poems» жинағына енген «Челюскин» атты өлең жазды. Оқиға «Челюскиннің круизі» атты радиоспектакльде бейнеленді.