Ядролық қуатты жүк кемесі "Севморпут" және Солтүстік теңіз жолы

Кіріспе

Ядролық қуатпен жүретін жүк кемесі

«Севморпут» (Солтүстік-Шығыс жолы) – Ресейдің ядролық қуатпен жүретін жүк кемесі. 1988 жылы салынған бұл кеме, еңбек еткен ядролық қуатпен жұмыс істейтін сауда кемелерінің тек төрт кемесінің бірі және 2016 жылы кең ауқымды жөндеуден кейін қызметке оралғаннан бері, 2023 жылға дейін қызметтегі жалғыз кеме болып табылады.

Даму және құрылыс

Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Кеңес Одағы солтүстік аймақтардың мол табиғи ресурстарын экономикалық түрде пайдалануды қолдау мақсатында Солтүстік теңіз жолын дамытуға кірісті. 1950 жылдары Кеңес Одағы Коммунистік партиясының 20-шы съезі бастаған амбициялық жоспар, мұзбен жабылған сулар арқылы жүк кемелерін сүйемелдеу және Ресей Арктикасындағы кеме қатынасы маусымын ұзарту үшін қуатты мұз бұзғыштар салуға әкелді. Соғыстан кейінгі совет мұз бұзғыш флотының флагманы – әлемдегі алғашқы ядролық қуатты мұз бұзғыш, «Ленин» болды. Көптеген әскери кемелер мен су асты қайықтары ядролық теңіз қозғалтқыштарымен жабдықталғанмен, кемедегі ядролық реактордың шексіздей қашықтығын пайдаланып коммерциялық жүк тасымалдауға жасалған әрекеттер аз ғана тәжірибелік үлгілермен шектелді. Сол сияқты, Батыс Германияның «Отто Хан» және Жапонияның «Муцу» кемелері зерттеу кемелері ретінде және ядролық қозғалтқыштарды пайдалану тәжірибесін алу үшін жобаланған, бірақ ешқайсысы коммерциялық жүк тасымалдаған жоқ. Дегенмен, Кеңес Одағы Арктикадағы кеме қатынасын қолдау үшін ядролық қуатты кемелерді әзірлеуді жалғастырды және 1970 жылдары жаңа ядролық қуатты мұз бұзғыштар құрылысын бастады. «10081 жобасы» кемесінің қадасы 1982 жылдың 1 маусымында Украина КСР-і Кереш қаласындағы «Залив» кеме жасау зауытында салынды және кеме 1986 жылдың 20 ақпанында суға жіберілді. Ядролық қуатты жүк кемесінің жалпы құны шамамен 265 миллион АҚШ долларын құрады. Алайда, Находка, Восточный, Магадан және Владивосток қалаларындағы билік өкілдері халықтың қарсылығына байланысты екі айлық кемені өз порттарына қабылдаудан бас тартты. Сонымен қатар, порт жұмысшылары радиациялық ағып кетуден қорқып, жүкті тиеуге немесе түсіруге, порт қызметтерін көрсетуге бас тартты. Бұл кемедегі ядролық қозғалтқыш жүйесінің қауіпсіздігіне қатысты күмән мен бірнеше жыл бұрын болған Чернобыль апатының салдарынан туындады. Жергілікті газеттер «Россия» ядролық мұз бұзғышында «Севморпут» келуге бір апта қалғанда төрт минуттық төтенше жағдай болғанын хабарлаған. Бастапқы жоспар бойынша «Севморпутты» халықаралық тасымалдауларда пайдалану жоспарланған, бірақ кемедегі ядролық реактормен байланысты апат болған жағдайда қаланың эвакуация және апаттық жағдайға жауап беру шаралары жеткілікті емес деп танылғандықтан рұқсат берілмеді. Кейін кеме негізінен Мурманск – Дудинка бағытында пайдаланылды, сонымен қатар 1990-шы жылдардың басында Вьетнамға бірнеше рет сапар жасады. 2001 жылы кемеге жанармай құю жұмыстары аяқталып, кейіннен ол Дудинка бағытында қайтадан қызмет ете бастады. Алайда, 2008 жылдың ақпан айында жаңарту жобасы тоқтатылды. 2009 жылдың қазан айында «Атомфлот» бас директоры «Севморпуттың» 15 жыл бойы қызметте болатынын мәлімдеді. Бірақ 2013 жылдың желтоқсанында ядролық қуатты кемені жою туралы шешім күшін жойғаны және кеме 2016 жылдың ақпанына дейін қайтадан пайдалануға берілетіні хабарланды. Екі жылдық жөндеуден және реакторға жанармай құюдан кейін «Севморпут» 2015 жылдың қарашасында тоғыз жылдан кейін алғаш рет Баренц теңізінде сынақ жүргізу үшін Мурманск қаласынан кетті. 2016 жылы қайтадан пайдалануға берілгеннен бері әлемдегі жалғыз ядролық қуатты жүк кемесі негізінен Ресей Қорғаныс министрлігімен Арктикадағы әскери инфрақұрылымды дамытуға байланысты жүктерді тасымалдау үшін жалға алынған. Сонымен қатар, кеме мұнай және газ жобаларына қажетті жабдықтарды тасымалдады. 2018 жылдың қазан айында Ресей Федералды Балық шаруашылығы агенттігі (Росрыболовство), «Росатом» және Ресейдің балық шаруашылығы саласындағы түрлі ұйымдары Камчаткадан Батыс Ресейге Солтүстік теңіз жолы арқылы «Севморпут» арқылы Тынық мұхитында ауланған жұмбақ балығын тасымалдау мүмкіндігін талқылай бастады. Бастапқыда 2019 жылы Петропавл Камчатскийден Санкт-Петербургке 5000 тонна мұздатылған балықты екі рет сынақтан өткізу жоспарланған, бірақ бірінші сапар күтілгеннен аз табыс әкелгендіктен екінші сапар кейіннен тоқтатылды. 2019 жылдың 21 наурызында «Севморпут» алғаш рет Архангельск қаласынан Гыда түбегіндегі Утренье (Сальмановское) табиғи газ кен орнына «Новатэк» компаниясының «Арктика СЖК 2» жобасы үшін 17 000 тонна құрылыс материалдарын тасымалдау үшін жүзіп барды. Бұл сапар бес күнге созылды. Кеме келесі жылы 2020 жылдың наурызында 20 000 тонна жүк жеткізіп, сол саяхатты қайтадан аяқтады. Ресейдің ядролық қуатты мұз бұзғыштары Фин шығанағында кейде жұмыс істегенмен, 2019 жылдың қыркүйегінде «Севморпуттың» сынақ сапары Ресейдің ядролық қуатты кемесімен Балтық теңізіне алғаш рет коммерциялық жүк тасымалдауға мүмкіндік берді. Кеме кейін Мурманскіге оралғанмен, 2018 жылдың қарашасында кемені қабылдай алатын Ресейдің жалғыз қалқымалы док құлағандықтан «Севморпут» 2019 жылдың желтоқсанында Санкт-Петербургке пернелерді жөндеуге қайта оралуға мәжбүр болды. 2020 жылдың қыркүйегінде Петропавл Камчатскийден Санкт-Петербургке екінші балық партиясын тасымалдағаннан кейін, ресми түрде президент Владимир Путиннің бұйрығымен «Севморпут» 5 қазан күні Антарктидадағы жаңа «Восток» станциясы үшін жиналған құрылыс модульдерін тиеп алып, жолға шықты. Бұл ядролық қуатты жүзетін кеме Жердің ең оңтүстік құрлығына алғаш рет сапар жасағанын білдірді. Балтық теңізін қысып, Англия жоғалауынан өтіп, «Севморпут» Еуропа мен Африка жағалауларымен оңтүстікке бет бұрды. Алайда, экваторды кесіп өткеннен кейін кеме күткендей шамамен жылдамдығынан төмендеп, бұрынғы маршруты бойынша біраз уақыт жүріп қайтадан Африкаға қарай бағыт өзгертті. «Росатомфлот» бастапқыда жағдайға түсініктеме беруден бас тартса, ресми емес хабарлар «Севморпуттың» төрт пернесінің біреуін жоғалтқанын және пернелерді теңдестіру үшін қарсы пернені алып тастауға тура келгенін көрсетті. 26 қарашада «Севморпуттың» жөндеу үшін Санкт-Петербургке қайта оралуға мәжбүр болғаны және Антарктидадағы нашар мұз жағдайына байланысты «Восток» станциясының құрылысы 2021 жылға дейін кешіктірілетіні расталды. Қысқы тұрудан кейін кеме 2021 жылдың сәуір айында құрға қойылды және жөндеу жұмыстары шілдеде аяқталды. Металл шаршауы, сыртқы заттардың ішке түсуі және дұрыс пайдаланбау сияқты себептер қарастырылса да, перненің бұзылуының түпкі себебі анықталмады. 2021 жылдың тамыз айында «Севморпут» Мурманскіге сапар жасады. Екі айдан кейін кеме Бангладеште салынып жатқан «Руппур» атом электр станциясы үшін құрамдас бөліктерді тиеп алу үшін қайтадан Санкт-Петербургке оралды. Жүк Владивостокке транзиттеу үшін жіберілді. 2021 жылдың қазан айында «БСК Рыбная Компания» Камчаткадан мұздатылған балықты тасымалдау үшін ядролық қуатты жүк кемесін жалға алды. Солтүстік теңіз жолымен алғашқы сапар 2021 жылдың қараша айына жоспарланған. 2023 жылдың қазан айында «Севморпут» Фин полициясының 8 қазан күні Фин шығанағында болған «Balticconnector» табиғи газ құбыры мен телекоммуникация кабельдеріне келтірілген зиянға қатысы болуы мүмкін деген күдік тудырды. Алайда, зақымдалған құбырдың жанынан теңіз түбінен алынған тетік «Севморпутпен» бірге жүрген қытай контейнерлік кемесі «Newnew Polar Bear» қабылдағандығы анықталды. 2023 жылдың 24 желтоқсанында «Севморпут» Мурманскідегі «Атомфлот» базасында тоқтағанда өрт шықты. Өрт кеменің кабиналарының бірінде болды, шамамен ауданы және жедел түрде сөндірілді, ешкім зардап шекпеді. «Атомфлот» мәліметінше, «Севморпут» 2024 жылға дейін қызметте болады деп күтілуде. Жазғы су сызығына дейін жүктелген кезде кеме судың 8 метр тереңдігіне дейін батып, мұзды суларда мұзды бұзу қабілетін жақсарту үшін сәл кішірек 7 метрлік сусыруға дейін жұмыс істейді. Кеменің қауіпсіздігіне ерекше назар аударылды және нығайтылған мұрындықпен жерге түсу немесе соқтығысудан сақтану үшін қосымша шаралар қабылданды.

After the Second World War, the Soviet Union began developing the Northern Sea Route in order to support the economic exploitation of the vast natural resources of the northern regions. The ambitious plan initiated by the 20th Congress of the Communist Party of the Soviet Union in the 1950s led to the construction of powerful icebreakers to escort cargo ships through the ice covered waters and extend the navigating season in the Russian Arctic. The flagship of the post war Soviet icebreaker fleet was the world's first nuclear powered icebreaker, Lenin. While numerous warships and submarines were built with nuclear marine propulsion, attempts to utilize the nearly unlimited range provided by an onboard nuclear reactor to transport commercial cargo were limited to a small number of experimental prototypes. Similarly, both the West German Otto Hahn and the Japanese Mutsu were intended to be research ships and to provide experience from nuclear propulsion; the latter also never carried any commercial cargo. However, the Soviet Union continued developing nuclear powered ships to support Arctic shipping and began building new nuclear powered icebreakers in the 1970s. The keel of "Project 10081" was laid at Zaliv Shipyard in Kerch, Ukrainian Soviet Socialist Republic, on 1 June 1982 and the ship was launched on 20 February 1986. The overall price of the nuclear powered cargo ship was reported to be around US$265 million. However, authorities in Nakhodka, Vostochny, Magadan and Vladivostok refused to accept the two month old ship into their ports due to popular protests. In addition the harbour workers also refused to load or unload any cargo or provide any port services due to fears of radiation leakage. This was caused by uncertainty about the safety of the ship's nuclear propulsion system and the shadow of the Chernobyl disaster only a few years earlier. The local newspapers had also reported a four minute emergency on board the nuclear icebreaker Rossiya only a week before the arrival of Sevmorput. The initial plan was to utilize Sevmorput in international transport, and the Soviet government applied for a permission to have the ship make several stops in Vancouver, British Columbia, Canada, in March 1990. However, the permission was denied because the evacuation and emergency response measures of the city were not deemed adequate in case of an accident involving the ship's nuclear reactor. Later the ship was mainly used on the Murmansk Dudinka route, but also made several trips to Vietnam in the early 1990s. The refueling finally took place in 2001 and later the ship resumed service on the Dudinka route. However, the renovation project was cancelled in February 2008. In October 2009, the general director of Atomflot announced that Sevmorput could remain in service for 15 years. However, in December 2013 it was reported that the decision to decommission the nuclear powered ship had been cancelled and that the vessel would be brought back to service by February 2016. Following a two year refit and refueling of the reactor, Sevmorput left Murmansk in November 2015 for the first time in nine years to carry out sea trials in the Barents Sea. Since returning to service in 2016, the world's only nuclear powered cargo ship has been chartered mainly by the Russian Ministry of Defence for transporting cargo related to the development of military infrastructure in the Arctic. In addition, the vessel has occasionally transported supplies for oil and gas projects. In October 2018, the Russian Federal Agency for Fishery (Rosrybolovstvo), Rosatom and various Russian fishing industry organizations began discussing the possibility of transporting Pacific salmon caught in Kamchatka to western Russia along the Northern Sea Route using Sevmorput. Initially, two test shipments of 5,000tonnes of frozen fish from Petropavlovsk Kamchatsky to Saint Petersburg were planned for 2019, but the second voyage was later cancelled after the first voyage turned out to be less profitable than expected. On 21 March 2019, Sevmporput sailed for the first time from Archangelsk to Utrenneye (Salmanovskoye) natural gas field at Gyda Peninsula to transport 17,000 tons of construction goods for Novatek's Arctic LNG 2 project. The passage took in total of five days. The ship completed the same journey also the next year in March 2020, delivering 20,000 tons of goods. While Russian nuclear powered icebreakers had occasionally operated in the Gulf of Finland, Sevmorputs pilot voyage in September 2019 marked the first time commercial cargo was carried to the Baltic Sea on board a Russian nuclear powered vessel. While the vessel later returned to Murmansk, the sinking of the only Russian floating dock capable of accommodating the vessel in November 2018 forced Sevmorput to sail back to Saint Petersburg for propeller repairs in December 2019. After transporting a second shipment of fish from Petropavlovsk Kamchatsky to Saint Petersburg in September 2020, reportedly on the orders of President Vladimir Putin, Sevmorput loaded prefabricated building modules for the new Vostok Station in Antarctica and departed on 5 October. This would mark the first time a nuclear powered surface ship would sail to the Earth's southernmost continent. After leaving the Baltic Sea and passing through the English Channel, Sevmorput headed south along the European and African coasts. However, shortly after crossing the Equator the vessel unexpectedly slowed down from its usual transit speed of about to about and, after sailing back and forth along its past track for a while, changed course towards Africa. Although Rosatomflot initially declined to comment the situation, unofficial reports implied that Sevmorput lost one of its four propeller blades and divers had to remove the opposite blade to balance the propeller. On 26 November, it was confirmed that Sevmorput would have to head back to Saint Petersburg for repairs and the construction of the new Vostok station would be postponed to 2021 due to deteriorating ice conditions in Antarctica. After a winter lay up, the vessel was drydocked in April 2021 and the repairs were completed in July. Although metal fatigue, foreign object and improper operation were all considered potential explanations, the root cause of the propeller blade failure could not be determined. In August 2021, Sevmorput sailed to Murmansk. After spending two months at quayside, the ship returned again to Saint Petersburg to load nuclear power plant components for Rooppur Nuclear Power Plant under construction in Bangladesh. The cargo will be shipped to Vladivostok for transshipment. In October 2021, BSK Rybnaya Kompaniya chartered the nuclear powered cargo ship to transport frozen fish from Kamchatka. The first voyage along the Northern Sea Route was scheduled for November 2021. In October 2023, Sevmorput was one of the ships suspected by Finnish police of possible involvement in damage to the Balticconnector natural gas pipeline and telecommunication cables that occurred in the Gulf of Finland on 8 October. However, the anchor retrieved from the seabed next to the damaged pipeline was later identified as having come from the Chinese container ship Newnew Polar Bear that sailed alongside Sevmorput at the time of the incident. On 24 December 2023, a fire broke out onboard Sevmorput while the vessel was moored at Atomflot's base in Murmansk. The fire was reportedly contained in one of the vessel's cabins and affected an area of about , was promptly extinguished, and caused no injuries. According to Atomflot, Sevmorput is expected to remain in service until 2024. When loaded to the summer waterline, the ship draws of water. However, in ice covered waters she operates with a slightly smaller draught of to improve the icebreaking characteristics of her raked stem. Special attention was paid to the safety aspects of the vessel and, in addition to running aground or colliding with the reinforced bow of an icebreaker, the Soviet naval architects even took into account the possibility of a passenger aircraft crashing on Sevmorput. enriched uranium in uranium zirconium alloy and has reportedly required refueling only twice. The nuclear power plant on board the vessel produces 215 tons of steam per hour at a pressure level of and temperature of 290 °C (554 °F). In case of emergency steam can also be produced by a diesel powered boiler (50 t/h, 2.45 MPa, 360 °C).