Кіріспе

15-16 ғасырларда Арктиканы зерттеу үшін пайдаланылған орыс тектес желкенді кеме. Кох – Арктика теңіздерінің мұзды жағдайындағы полярлық сапарлар үшін Ресейде жасалған және қолданылған, Pomor халқы арасында танымал болған, бір немесе екі мастты ағаштан жасалған желкенді кемелердің ерекше түрі. Оның қосымша қабықша жабыны (коца деп аталады) және Арктикаға бейімделген корпусы мен рулінің арқасында мұз кесектері мен мұз жамылғыларына толы суларда зақымданусыз жүзе алатын. Кох кемесі бірнеше ғасыр бойы осы кластағы кемелердің бірегейі болып келді.

Даму

Кохтың дамуы 11 ғасырда, Ақ теңіз жағалауында қоныстану басталған кезде бастау алды. Бұл кеме түрі 15-16 ғасырларда Ресейдің полярлық теңіз жүзуінің өркендеу кезеңінде кеңінен қолданылды. Сол кезде Арктика теңіздеріндегі жеке ресейлік азаматтық флоттың бір жылда 7400-ге дейін шағын кемеден тұрғаны туралы құжатты дәлелдер бар. 17 ғасырда кохтар Ресейдің Сибір мен Қашық Шығысты зерттеу және жаулау кезеңінде Сибір өзендерінде кеңінен пайдаланылды. 1715 жылы Ұлы Солтүстік соғысы кезінде патша Петр I-нің указы (қаулысы) Ресейдің Арктика кеме жасау және теңіз жүзуіне нұқсан келтірді. Указға сәйкес, тек "новоманерные" ("жаңа үлгідегі") кемелер ғана, яғни әскери мақсаттарда да қолданылатын азаматтық кемелер жасалуы мүмкін болды. Мұзға қарсы ерекше қасиеттері бар кох осы мақсатқа сай келмеді. 19 ғасырда кохтың мұзға қарсы қорғаныш ерекшеліктері алғашқы заманауи мұзжарғыштарға енгізілді, және іс жүзінде кох ағаштан жасалған және салыстырмалы түрде кішкентай болса да, мұзжарғыштың ең көне түрі деп санауға болады.

Құрылыс

Кохтар дәстүрлі түрде алдымен қабырғасын, бір-біріне жабысқан тақтайшалармен, солтүстік Еуропада кең таралған клинкер кеме құрылысы дәстүріне сәйкес салынған. Тақтайшаларды бір-біріне бекіту үшін темір қадалар мен тіректер, сондай-ақ бұта бұтақтары мен ағаш тамырлары сияқты ұзын материалдар қолданылған. Қабырға жиналғаннан кейін, қабықшаға қабырғалар енгізілген. Бұл кемелер 17 ғасырдың басына дейін қолданылғандықтан, бұл клинкер технологиясының үлкен теңіз кемелерінде соңғы қолданылуы болуы мүмкін. Олардың түбі жазық болған, бірақ түбінің когтардағыдай тікшеленген, әлде клинкермен салынғандығы туралы сенімді ақпарат жоқ (соңғысы ықтимал, өйткені жақындағы Помор қайықтары толығымен клинкермен салынған). Кохтың кілінің ұзындығы шамамен 10–25 метрді құрайды. Оның 13 қабырғасы болған, әрқайсысы бірнеше бөліктен тұрады. Кілі де бірнеше бөліктен құралған. Қалқандар корпусты бірнеше бөлікке бөлген. Әр бөлік (чердак) белгілі бір мақсатқа қызмет еткен. Әдетте, алдыңғы бөлік экипажға арналған, артқы бөлік капитанның кабинасы, ал ортаңғы бөлік жүкке арналған. Кохтың палубасы жазық болған. Әдеттегі кохта бір мачтада тікбұрышты бір желкен болған. Кохтың ерекшелігі – оның салыстырмалы түрде үлкен тікбұрышты руль қанаты, ол рульдің жоғарғы бөлігінің ерекше жұқа дизайнын толықтырған. Бұл типтегі кемеде екі негізгі және көбінесе жеңілдеу якорь болған. Теңіз тарихшылары жеңіл якорьдерді кохты мұз жамылғысының жиегіне бекіту үшін қолданған болуы мүмкін деп санайды. Арктикалық ерекшеліктеріне су сызығының астындағы кеме корпусының дөңгелек сызықтары, айсбергке төзімді сыртқы қаптаманың қосымша белдеуі (еменнен немесе шыршадан жасалған), өзгермелі су сызығы бойымен, мұз үстінде тасымалдауға арналған жалған кіл (және ағыс суларда жерге отырудан зақымдануды болдырмау үшін) және рульдің жоғарғы, кең жағы мен су сызығының астындағы тар бөлігі кірген. Арктикалық тағы бір ерекшелігі – кез келген кохта екі немесе одан көп мұз қайығының және якорь арқаны бар лебедканың болуы. Әрбір мұз қайығының жүк көтергіштігі 1,5–2,0 тоннаны құрады және мұзда тасымалдауға арналған ұзын шаналармен жабдықталған. Егер кох мұзға қамалса, оның су сызығының астындағы дөңгелек корпусы мұздықтардың қысымымен судан шығып, корпустың зақымдануынсыз мұздың үстіне итерілуіне мүмкіндік берген. Мұзға қарсы жабдықтан басқа, кох капитандарында күн сағаты және жүзуші ветрометрлі магниттік компас ("жел көрсеткіші", 16 бағытты көрсеткен 32 нүктелі ағаш компасы) сияқты дәстүрлі навигациялық құралдар жиынтығы болған. Басқа да құралдар мен навигация құралдарына егжей-тегжейлі карталар мен кеме жүргізу нұсқаулары, жұлдыздар және таныс жағалаулардағы кеме жүргізушілердің белгілері жатқан.

Жіктеу

Кох субтиптерінің екі негізгі жіктелуі бар. Біріншісі – аралас жіктеу. Кохтардың үш түрін олардың шығу тегіне (Сибирь және Мангазея) және теңізге лайықтылығына (морские, яғни "теңіздік") байланысты ажыратады. Екінші жіктеме кеме жасаудағы ұсақ айырмашылықтарға мән бермей, барлық кохтарды теңіздегі қызметінің басты салаларына сәйкес екі санатқа бөледі: өзен/теңіз және алыс теңіз саяхаттарына арналған морские (теңіздік). Фишердің қосымша мәліметі бойынша, кохта шаршы желкен және бір ғана мач болған. Ең ірі кохтардың ұзындығы 18 метр, ені 6 метр, сусыру тереңдігі 1,5-2 метр, экипажы 6-12 адамнан тұрған. Олар 40 адамға дейін немесе 45 тонна жүк тасымалдай алатын. Жоғарыдан немесе жағынан қарағанда олар сопақ пішіндес болған. Тегіс немесе дөңгелек түбі мұз жарықтарынан қашқанда маневрлеуге мүмкіндік берген, бірақ қатты дауылда тұрақсыз болуы мүмкін. Шаршы желкені мен тегіс түбі салдарынан, қолайлы жел болмаса, жақсы жүзе алмайтын. Сібірде қолданылатын басқа қайық түрлеріне шитик пен байдарка жатады.