Кіріспе
1975 жылдан 1982 жылға дейін Сауд Арабиясының патшасы Халид бин Абдулазиз Әл Сауд (خالد بن عبد العزيز آل سعود; 13 ақпан 1913 жыл – 13 маусым 1982 жыл) – 1975 жылдың 25 наурызынан 1982 жылы қайтыс болғанға дейін Сауд Арабиясының патшасы және премьер-министрі болды. Таққа отырғанға дейін 1965 жылдың 29 наурызынан 1975 жылдың 25 наурызына дейін Сауд Арабиясының Мұрагерлік ханзадасы болды. Ол қазіргі Сауд Арабиясын құрған патша Абдулазиздің бесінші ұлы еді. Халид патша Абдулазиз бен Әл Жауһара бинт Мусаид әл Саудтың ұлы. Ол Сауд Арабиясының сыртқы істер министрі ретіндегі туған ағасы Фейсалға көмектесті. Халид 1930 жылдары қысқа мерзімге Хеджаз аймағының вице-падишасы қызметін атқарды. 1943 жылы Фейсалмен бірге АҚШ-қа сапар шегіп, екі ел арасындағы қарым-қатынасты орнатты. 1962 жылы Сауд Арабиясының вице-премьері болып тағайындалды. Халидтің толыққанды ағасы Мұхаммед хан тақтан бас тарғаннан кейін, патша Фейсал 1965 жылы Халидті Мұрагерлік ханзада етіп тағайындады. 1975 жылы патша Фейсал қаза болғаннан кейін Халид таққа отырды. Оның билік кезінде мұнай кірістерінің артуына байланысты елде үлкен дамулар мен Таяу Шығыстағы маңызды оқиғалар орын алды. 1979 жылы бір топ азамат Меккедегі Ғұлама мешітін басып алып, Халидті құтқарып әкетуге тырысты, бірақ оларға бұл мүмкін болмады. Сауд әскерлері мешітті қайта бақылауға алды, бірақ бұл оқиға Сауд Арабиясында қатаң діни саясаттың енгізілуіне әкелді. Халид 1982 жылы қайтыс болды, оның орнына туған ағасы Фахд келді.
Khalid bin Abdulaziz Al Saud (خالد بن عبد العزيز آل سعود; 13 February 1913 13 June 1982) was King and Prime Minister of Saudi Arabia from 25 March 1975 to his death in 1982. Prior to his ascension, he was Crown Prince of Saudi Arabia from 29 March 1965 to 25 March 1975. He was the fifth son of King Abdulaziz, the founder of modern Saudi Arabia. Khalid was the son of King Abdulaziz and Al Jawhara bint Musaed Al Saud. He assisted his half brother Prince Faisal in his duties as foreign minister of Saudi Arabia. Khalid served as viceroy of the Hejaz region for a brief time in the 1930s. He visited the United States in 1943 together with Faisal, establishing relations between the two countries. He was appointed as the deputy prime minister of Saudi Arabia in 1962. After Khalid's full brother Prince Muhammad stepped aside from the royal succession, King Faisal named Khalid as crown prince in 1965. Following the assassination of King Faisal in 1975, Khalid ascended to the throne. His reign saw both huge developments in the country due to increase in oil revenues and significant events in the Middle East. In 1979, a group of civilians seized the Grand Mosque of Mecca and sought but failed to kidnap Khalid. Saudi forces regained control over the mosque, but the seizure resulted in the introduction of stricter religious policies in Saudi Arabia. Khalid died in 1982 and was succeeded by his half brother Fahd.
Билік
Халид 1975 жылғы 25 наурызда патша Фейсал қаза тауып, өлтірілгеннен кейін таққа отырды. Ол Аль Сауд әулетінің жоғары лауазымды өкілдерінің кеңесінен кейін патша деп жарияланды: оның інісі Абдулла бин Абдул Рахман және оның бауырлары Мұхаммед, Насер, Саад, Фахд және Абдулла. Халид патшаның өкімет кезінде ол тек бейнелі тұлға ғана болды деген әртүрлі хабарлар бар болғанымен, шын мәнінде ол бейнелі тұлға емес, өзінің билік ету кезеңіндегі барлық маңызды саяси мәселелер бойынша соңғы шешім қабылдаушы болды. Патша Фейсал отбасылық дауларда патшаның соңғы төрешісі болатын жүйені құрды. Судайри жетілігінің Халид патшаны құлатып, олардың бірі – принц Сұлтанды принц Абдулланың орнына мұрагерлікке тағайындауға жасаған сәтсіз әрекетінен кейін, патша мұрагер принц Фахд пен принц Абдулладан ешқандай өзгеріссіз, қолданыстағы мұрагерлік жоспарын толық орындауды талап етті. Халид патша сондай-ақ мұрагер принц Фахдтың әрекеттерін жақыннан бақылады, өйткені ол Батысқа бағытталған саясатты және Иран мен Сауд Арабиясының шиит халқына деген жауанаттықты ашық қолдады. Сонымен қатар, Халид патша тиімді басшы болды. Ол бастапқыда елді басқаруға тартынғанмен, кейін таққа бейімделіп, жеті жылдық өкімет кезеңінде елдің білім беру, денсаулық сақтау және инфрақұрылымын жақсартуға ынта танытты. Өкімет басындағы алғашқы екі жылында нашар денсаулығына байланысты саяси іс-әрекетке қатыспады, бірақ денсаулығы жақсарғаннан кейін әлдеқайда белсенді болды. Халид патша өзінің өкімет кезеңінде де адал басшылық жасады. Алайда, ол билікті монополиялауға қол жеткізе алмады, бұл патша Фейсалдың өкімет кезіндегі ықпалды лауазымдарда болған принцтердің беделін арттырды. Оның құрметке лайық патша болуына себеп болған жеке қасиеттері де болды. Ол Сауд Арабиясының дәстүрлі элитасымен жақсы қарым-қатынас жасаған адал адам ретінде танылды.
Ішкі істер
Халид патшаның билігі Сауд Арабиясында зор дамуға әкелді, сол себепті ел ең бай елдердің біріне айналды, себебі мұнай кірісі 1977 жылы 40 миллиард доллар, ал 1980 жылы 90 миллиард долларға жетті. 1975 жылы қалаларды басқару үшін Джубайль және Янбу қалалары үшін Корольдік комиссия құрылды, ал оның алғашқы бас хатшысы – Абдулла бин Фейсал бин Түркі болды. Джидда портының басқармасы 1976 жылдың қыркүйегінде қолданыстағы порттың сыйымдылығын кеңейту мақсатымен құрылды. Оның билігі кезінде білім беру саласындағы тағы бір маңызды жетістік – Король Фейсал университетінің құрылуы болды. Көптеген адамдар Король Фейсалдың билігінде тұтқындалды. Әкімшілік тұрғысынан Халид патша Король Фейсал құрған құрылымды сақтады, онда патшалық және патшалық емес тұлғалар маңызды лауазымдарды иеленді. Оның билігінде биліктегі әулеттің саяси билігі күшейді. Дегенмен, Халид патша патшалық отбасы мүшелерінің рөлін кемсітпестен, бюрократияда патшалық емес тұлғалардың рөлін кеңейтті. Король Фейсалдың қатаң қаржылық саясаты және 1973 жылғы мұнай дағдарысынан кейінгі жағдай елде дамуды жеделдетіп, коммерциялық және экономикалық өркендеуге әкелді. Оның билігіндегі ерекше жетістіктердің бірі – 1975 жылы Сауд Арабиясының инфрақұрылымын және денсаулық сақтау жүйесін дамытуға бағытталған екінші бесжылдық жоспардың енгізілуі болды. Барлық мақсаттарға қол жеткізілмесе де, екінші даму жоспары біріншісінен гөрі табыстырақ болды. Принц Фахдты мұрагер ханзада және бірінші вице-премьер етіп тағайындау оны Король Фейсалдың тұсында мұрагер ханзада болған Халид патшадан гөрі әлдеқайда ықпалды тұлғаға айналдырды. 1975 жылдың 30 наурызында Принц Наиф Принц Фахдтың орнына ішкі істер министрі болып тағайындалды. 1975 жылдың наурыз айында Халид патша Сауд ханзадасын сыртқы істер министрі етіп тағайындады. 1975 жылдың қазан айында Халид патша қолданыстағы министрлік органдармен қатар алты жаңа орган құрды. Олардың бірі – муниципалдық және ауылдық істер министрлігі, оның министрі болып Принц Маджид тағайындалды. Сонымен қатар, Принц Мутайб 1975 жылдың қазан айында Халид патша құрған қоғамдық жұмыстар және тұрғын үй министрі болып тағайындалды. Министрлер кабинетінің патшалық емес мүшелерінің саны азайды, және осы қайта құру кезінде патшалық отбасының сегіз мүшесіне ғана министрлік лауазымдар берілді. Халид патша кейбір министрліктердің ішкі құрылымын да кеңейтті. Мысалы, 1976 жылы қоғамдық тәртіп пен тыныштықты сақтау, қоғамдық денсаулықты, қауіпсіздікті және моральдық құндылықтарды нығайту, сондай-ақ қылмыстарды анықтау және жазалау мақсатымен Қоғамдық қауіпсіздік басқармасы құрылды және ол Ішкі істер министрлігіне қарасты болды. Халид патша басқаратын ішкі отбасы кеңесіне оның ағалары – Принц Мұхаммед, Мұрагер ханзада Фахд, Принц Абдулла, Принц Сұлтан және Принц Абдул Мухсин, сондай-ақ оның екі інісі – Принц Ахмет және Принц Мусаид кірді. Принц Мұхаммед Халид патшаның маңызды кеңесшілерінің бірі болды. Камал Адхам 1979 жылдың 19 қаңтарына дейін "Аль-Мухабарат Аль-Аама" немесе Бас барлау басқармасының президенті қызметін атқарды, ол 1965 жылдан бері осы лауазымда болды. Адхамның орнын Түркі бин Фейсал бағындырды. Халид патшаның билігінде Сауд Арабиясы 1980 жылы Aramco компаниясының толық бақылауын алды, және компания Сауд Арабиясы деп қайта аталды. 1980 жылдың наурыз айында Халид патша Найеф ханзаданың төрағалығымен сегіз мүшеден тұратын конституциялық комитет құрды. Алайда, комитет уәде етілген негізгі заңды әзірлей алмады. Халид патша 1981 жылдың 15 наурызындағы жарлық арқылы бедуиндерге қатысты маңызды саясатты жүзеге асырды, ол оларды тұрақты жерге қоныстануды талап етті. 1979 жылдың қараша айында Халид патшаның билігінде Сауд Арабиясының саясатына елеулі әсер еткен екі ірі оқиға болды: Ұлы мешіттің басып алуы және Катиф көтерілісі.
Үлкен мешітті басып алу
Кейбір шетелдік бақылаушылар салтшылдық Сауд Арабиясында енді күшті күш емес деп ойлады. Бірақ 1979 жылғы 20 қарашада кем дегенде 500 наразы Меккедегі Ұлы мешітке шабуыл жасап, басып алғаннан кейін бұл ой дұрыс емес екені дәлелденді. Мединедегі наразылар Сауд әскерлерімен бірден жеңіліп қалды. Оқиға болған кезде, Мұрагер ханзада Фахд Тунис Республикасында Араб саммитінің отырысында болды, ал Ұлттық гвардияның қолбасшысы, ханзада Абдулла Мароккода ресми сапарда жүрді. 1979 жылғы 4 желтоқсанда Сауд әскерлері Ұлы мешітті қайта басып алды, ал 1980 жылғы 9 қаңтарда сегіз түрлі қалада 63 көтерілісші атылды. Өлім жазасын король Халид улемалардың пәрменімен бекітті. Ал улемалар король Халидті өз ниеттерін іске асыруға итермеледі.
1979 жылғы Катиф көтерілісі
1979 жылдың қарашасында Шығыс провинциясындағы шииттер, әсіресе Катифте және жақын маңдағы ауылдарда наразылық акцияларын ұйымдастырды. Бірнеше наразылар тұтқындалды. Дегенмен, бюджет қызметтерге едәуір үлес қоспады. Халид патшаның аймақтағы шиит халқына қатысты саясатының өзгеруіне байланысты, олар Сауд үкіметіне деген көзқарастарын жақсартты және оппозициялық идеялары мен іс-әрекеттерінен бас тартты. Оның билік кезінде Иран революциясы, Анвар Садаттың қазасы және Ауғанстанға кеңестік әскерлердің кіргені сияқты маңызды халықаралық оқиғалар болды, бәрі де Сауд Арабиясына елеулі әсер етті. Сонымен қатар, Халид патша басқарған Сауд үкіметі Фейсал патшаның кезінен гөрі көрші мемлекеттермен қарым-қатынасты жақсартуда көбірек белсенділік танытты. Оның үкіметі Араб-Израиль қақтығысы мәселесінде Фейсал патшаның үкіметінен гөрі көбірек шаралылық танытты және консервативтік көзқарас ұстанбады. Камал Адхам 1975 жылдан 1982 жылға дейін Халид патшаның сыртқы саясат жөніндегі басты кеңесшісі болды. Халид патша елдің дамуына көмектесу үшін шетелдік жұмыс күшін тартуды бастады. Тағы бір маңызды оқиға – 1975 жылдың 28 сәуірінде Иран шаһы Мұхаммед Реза Пахлавидің Эр-Риядқа сапары. 1975 жылдың маусым айында Сауд Арабиясы Біріккен Араб Әмірліктеріне елші тағайындады, ал ол да сол күні Сауд Арабиясына елші жіберді. Бұл сапар Сауд Арабиясының Араб пен Израиль арасындағы бейбіт келісімге қатысты Анвар Садаттың бастамаларын қолдағанын көрсетті. 1976 жылдың наурыз айында Йеменмен дипломатиялық қарым-қатынас қайта жаңғыртылды. Ол сондай-ақ көптеген саммиттер ұйымдастырды және 1981 жылы Перс шығанағы ынтымақтастық кеңесін (ПШК) құрды, бұл оның алғашқы сапарларының нәтижесі саналды. Бұл ұйым Мысыр, Франция, Иран, Марокко және Сауд Арабиясының қатысуымен аймақтағы коммунизмнің ықпалын жою мақсатымен құрылған құпия ұйым еді. 1977 жылдың 19 мамырында Халид патша Араб-Израиль қақтығысы бойынша үйлесімді саясатты бастау үшін Эр-Риядта Хафез Асад пен Анвар Садатпен кездесті. 1977 жылдың 18 маусымында ол Пәкістанның премьер-министрі Зұлфиқар Әли Бхуттомен Риядта кездесті. 1978 жылдың қаңтар айының басында АҚШ президенті Джимми Картер Эр-Риядқа ресми сапармен келіп, Халид патшамен Таяу Шығыстағы бейбітшілік талқыларын жүргізді. Осы кездесуден кейін 1978 жылдың 11 қаңтарында шаһ Мұхаммед Реза Пахлави Халид патшамен кездесіп, аймақтың қауіпсіздігіне қатысты бірқатар мәселелерді талқылады. 1978 жылдың қыркүйегінде Египет пен Израиль арасында қол қойылған Кэмп-Дэвид келісімі Сауд Арабиясы мен Египет одағына күшті соққы берді, ал Сауд Арабиясының Египетпен дипломатиялық қарым-қатынасы 1978 жылдың қарашасында Бағдад конференциясынан кейін тоқтатылды. Ол сондай-ақ Иран Ислам Республикасының құрылуымен екі ел арасындағы ынтымақтастыққа кедергі келтіретін ешқандай фактор жоқ екенін мәлімдеді. Сонымен қатар, Халид патша Ислам конференциясы ұйымының бас хатшысынан Иранның жаңа үкіметін құттықтауды сұрады. Алайда, оның бастамалары сәтті болмады, себебі Сауд Арабиясы 1980 жылы Иран-Ирак соғысында Иранға қарсы Иракты бейресми түрде қолдады.
1980-1982 жылдар
1980 жылы сәуірде Халид патша Ұлыбританияға мемлекеттік сапарын тоқтатты, себебі Ұлыбританияда 1980 жылдың 9 сәуірінде «Принцессаның өлімі» атты бағдарламасы жарияланды. Бұл бағдарламада Мұхаммед бин Абдулазиз ханзаданың немересі Мишаль бин Фахдтың өлім жазасы оқиғасы баяндалған болатын. Халид патша 1979 жылдың маусым айында Елизавета II патшайымнан шақыру алған еді. Сонымен қатар, ITV телеарнасында осы деректі фильм көрсетілгені үшін британ елшісі Сауд Арабиясынан бес айға қуылды. Деректі фильмде рөл сомдаған мысырлық актриса Сузан Абу Талиб немесе Саусан Бадр және басқа актерлерге Сауд Арабиясына кіруге тыйым салынды. Халид патша онымен бүркіттер туралы әңгімелесуге қуаныш танытар еді, бірақ барлық басқару мәселелері бойынша ол мұрагер ханзада Фахдпен сөйлесуі керек екенін айтқандығы мәлім. Одан кейін 1981 жылдың 15 маусымында Испанияға сапар шекті. Халид патша АҚШ президенті Джимми Картерден Сауд Арабиясына аймақтағы коммунистік агрессияға қарсы тұруға көмектесу үшін заманауи әскери ұшақтарды сатуды сұрады. Джимми Картер өз естеліктерінде Халид патша мен кейіннен мұрагер ханзада Фахд оны «Садатқа толық қолдау көрсеткендерін» айтқанын, бірақ олар бұл бағытта ешқандай нақты қадам жасамайтынын, кем дегенде, жария етпегенін жазды. Өліміне бір апта қалғанда Халид патша 1982 жылдың 6 маусымында АҚШ президенті Рональд Рейганға және басқа да әлемдік көшбасшыларға Ливандағы израильдік қырғынды тоқтату үшін дереу араласу қажет екенін хабарлады, бұл хабарда елде палестиналықтарға жасалған израильдік шабуылдарға сілтеме жасалды.
Көзқарастар
1974 жылғы маусымда ханзада Халид Франция сириялықтарды жалғандыққа үйреткенін, ал британдықтар арабтардың бір-бірімен келіспеушілікке түсу идеясын сіңіргенін айтты. Сондай-ақ: "Біз коммунизмге қарсымыз және барлық жолдармен одан қорғанамыз. Егер АҚШ Израильді әділ бейбіт келісімге келтіруге мәжбүрлесе, Ресей Таяу Шығыста ешқандай басып алуға ие болмайды." 1979 жылғы 3 шілдеде BBC телеарнасына берген сұхбатында ол сионизм, коммунизм және отаршылдық туралы келесі пікірлерін білдірді: "Біз сионизмді, коммунизмді және отаршылдықты араб және ислам құқықтары мен мүдделеріне қарсы біріккен үштік деп санаймыз. Біздің саясатымыз осы түсінікке негізделген, сондықтан біз үнемі осы үштік тарапынан жасалған жақпары және зиянды науқандарға ұшыраймыз." Ұлы мешіттің басып алушылары жеңілгеннен кейін Халид патша былай деді: "Егер [Жухаман] әл-Отайби және оның жақтастары 1979 жылғы көтерілісінде Ұлы мешіттің орнына сарайларды нысанаға алған болса, көтерілістің нәтижесі мүлдем басқаша болар еді." 1981 жылғы қаңтарда Тайф қаласында өткен Ислам ынтымақтастық ұйымының үшінші саммитінде ол АҚШ пен Кеңес Одағы арасындағы шиеленіске қатысты Сауд Арабиясының бейтараптығын жариялады: "Біздің адалдығымыз шығыс блогына да, батыс блогына да болмауы керек. Ислам үмбетінің қауіпсіздігі әскери одаққа қосылу арқылы да, үлкен державаның қорғауына ішкіру арқылы да қамтамасыз етілмейді."
Жеке тұлға, ойын-сауық және мүлік
Халид жылы, көңілді, зейін қоятын және діншіл адам ретінде сипатталды, оның әпкелері мен бауырлары оны өте жақсы көретін. Сондықтан 1935 жылы оны Йеменге жергілікті халықпен туындаған мәселелерді шешу үшін жіберді. Ол шөлдің адамы деп еске алынды. 1970 жылдардың соңында Канада үкіметі Халид патшаға Альбертада жаттығудан өткен сирек кездесетін құс – гирфальконды сыйға берді. Ол аң аулауды да өте жақсы көретін, жас кезінде Африка елдеріне аң аулау сафарилеріне қатысқан. 1975 жылдың желтоқсанында ол содан кейін 25 фут 2 дюймдық, сол кездегі ең ұзын Cadillac-ті қайтадан соққышылық үшін сатып алды, ал Time журналы оны "Халидиллак" деп атады. 1974 жылдың маусым айында, ол тақ мұрагері болып, АҚШ Мемлекеттік хатшысы Генри Киссинджермен кездескен кезде, Халид қырық жыл бойы бүркіттермен аң аулауға қызығушылық танытқанын айтты. Ол жауап ретінде Эр-Риядта тұратынын, бірақ жазда Тайф қаласында демалатынын мәлімдеді. Ол Лондонның Веллингтон ауруханасында жасалған екі операциядан кейін осылай жасады.
Денсаулық
Халид бин Абдулазиз мұрагер ханзада болған кезде, 1970 жылы ауыр жүрек ұстамасы болды және 1972 жылы АҚШ-тағы Кливленд клиникасында жүрекке операция жасалды. Сондай-ақ, ол 1976 жылы Лондондағы Веллингтон ауруханасында жамбас сүйегіне операция жасатты. 1980 жылдың ақпан айында Халид патша жеңіл жүрек ұстамасын басынан өткерді. Ол Тайф қаласындағы жазғы сарайында болған кезде осы оқиға болды. Сол күні оның денесі Тайфтан Меккеге жеткізілді. Меккедегі Ғұлама мешітінде жерлеу намазы оқылғаннан кейін Халид патша Эр-Риядтағы Әл-Уд зиратына жерленді. Катар, Кувейт, Джибути, Біріккен Араб Әмірліктері және Бахрейн басшылары,
Мұра
Халид патша халықаралық әуежайы, Халид патша университеті, Эр-Риядтағы Халид патша көз ауруханасы, Халид патша әскери қаласы және Шығыс провинциясындағы Халид патша медициналық қаласы оның құрметіне аталды. Эр-Риядта 1988 жылдан бері мұсылмандарға қызмет ететін Халид патшаның Ұлы мешіті де бар. Джиддада Халид патшаның есімімен көпір аталды. Сауд Арабиясында оның атымен аталған жабайы табиғатты зерттеу орталығы бар – Халид жабайы табиғатты зерттеу орталығы. Бұған қоса, оның отбасы Халид патша қорын құрды, оны оның ұлы Абдулла бин Халид басқарады. Қор корпоративтік әлеуметтік жауапкершілік, коммерциялық емес ұйымдарды басқару және әлеуметтік инновация салаларында жетістіктерге қол жеткізген адамдарды марапаттайды.
Марапаттар
1981 жылдың қаңтар айында Халид патшаға Біріккен Ұлттар Ұйымы (БҰҰ) әлемдегі бейбітшілік пен ынтымақтастыққа зор үлес қосқан мемлекет қайраткерлеріне берілетін ең жоғары наградасы – алтын медаль табыс етті. Халид патша 1981 жылы ислам ынтымақтастығын қолдауға жасаған еңбегі үшін Фейсал патшаның халықаралық сыйлығымен марапатталды.