Кіріспе
Сауд Арабиясының біріккен әскери күштері – Сауд Арабиясының Қарулы Күштері (СААФ) (القُوَّات المُسَلَّحَة السُّعُودِيَّة), сондай-ақ Сауд Арабиясының Корольдік Қарулы Күштері деп те аталады, Сауд Арабиясы Корольдігінің әскери күштерінің бір бөлігі болып табылады. Ол Сауд Арабиясының Корольдік армиясынан, Сауд Арабиясының Корольдік теңіз күшінен, Сауд Арабиясының Корольдік әуе күшінен, Сауд Арабиясының Корольдік әуе қорғанысынан және Сауд Арабиясының Корольдік стратегиялық зымыран күшінен тұрады. Сауд Арабиясының королі – барлық әскери күштердің Жоғарғы Бас қолбасшысы, ол Қорғаныс министрлігі және Ішкі істер министрлігімен бірлесіп әскери саясатты қалыптастырады. Бес Қарулы Күш – Сауд Арабиясының сегіз әскери күшінің ішіндегі бірі, ал қалғандары: Сауд Арабиясының Корольдік Ұлттық гвардиясы (Ұлттық гвардия министрлігінің әкімшілік бақылауында), Сауд Арабиясының Корольдік гвардиясы полкі және Сауд Арабиясының Корольдік шекара күзеті. Сауд Арабиясының Қарулы Күштері әлемдегі ең көп қаржыландырылған әскери күштердің бірі, оның қорғаныс бюджеті әлемде алтыншы орында тұр.
The Saudi Arabian Armed Forces (SAAF) (القُوَّات المُسَلَّحَة السُّعُودِيَّة), also known as the Royal Saudi Armed Forces, is part of the military forces of the Kingdom of Saudi Arabia. It consists of the Royal Saudi Army, the Royal Saudi Navy, the Royal Saudi Air Force, the Royal Saudi Air Defense, and the Royal Saudi Strategic Missile Force. The King of Saudi Arabia is the Supreme commander in chief of all the Military Forces and forms military policy with the Ministry of Defense and the Ministry of Interior. The five Armed Forces are among eight military forces of Saudi Arabia, with the others including the Royal Saudi National Guard (under the administrative control of the Ministry of National Guard), the Royal Saudi Guard Regiment and the Royal Saudi Border Guards. The Royal Saudi Armed Forces are one of the best funded in the world, having the world's sixth largest defense budget.
Тарих
Сауд Арабиясының институционалды қарулы күшін құруға жасалған алғашқы қадамдар 1940 жылдары басталды, сол кезде саудиялық тұрақты әскерлердің саны шамамен 1000–1500 болды. Гаубтың айтуынша, офицерлердің көп бөлігі 1924 жылы қуылғанға дейін Мекке әміріне қызмет еткен Осман әскерлерінен шыққан. 1943 жылы Қорғаныс министрлігі құрылды, Тайф қаласында әскери мектеп ашылды, ал Ұлыбритания кәсіби армия құруға тырысты. Бұл Ұлыбритания бағдарламасы сәтсіз аяқталғаннан кейін, 1951 жылдан бастап іске асырылған АҚШ бағдарламасы да мақсатына жетпеді (үштен бес полктік ұрыс тобын құру). 1953 жылға қарай қарулы күштердің өсуі шамамен 7500–10000 адамға дейін баяулады. 1950 жылдардың соңында Сауд Арабиясындағы ішкі билік күресі (жоғары шенді офицерлер жасаған екі қастандық оқиғасы) және геосаяси алаңдаушылықтар (әсіресе, Мысырдағы еркін офицерлер төңкерісі және Ирактағы Баасшылардың қатыгез төңкерісі, олар 1952 және 1958 жылдары оларға адал болған монархияларды құлатты) қарулы күштерді кеңейтуді тоқтатты. Бұл оқиғалар саудиялықтарды олардың әскери күштері көрші елдерге қарағанда өздеріне үлкен қауіп төндіретініне көндірді. Келесі онжылдықтарда Патшалық бұрын-соңды болмаған экономикалық өсім мен жаңғыруды бастан өткерсе де, Корольдік қарулы күштері шектеулі болды. 1950 жылдардың соңынан 1970 жылдардың соңына дейін саудиялықтар әскери күштерін кеңейтіп, жаңғыртты, бірақ аймақта соғыстар жиі болғанына қарамастан, бұл үдеріс тез болған жоқ. 1969 жылы Йеменнің оңтүстік күштері шекара бойында Патшалыққа шабуыл жасады, бірақ Корольдік және одақтас күштер оларды жеңіске жеткізді. 1973 жылы Йом-Киппур соғысы басталғанда Сауд Арабиясы арабтарға көмектесу үшін «мұнайды қару ретінде» пайдаланды, бұл стратегия Израильге қарсы әлемдік пікірді айтарлықтай өзгертті, бірақ оның дәрежесі әлі де белгісіз. Осы жетістіктерден кейін саудиялықтар 1979 жылы Ұлы мешіттің басып алынуынан кейін қарулы күштеріне шектеулі ғана қолдау көрсетті. 1980 жылдары Сауд Арабиясы Ауғанстандағы моджахедтерге және Иранға қарсы соғыста Саддам Хусейн режиміне қаржылық көмек көрсетудің маңызды көзі болды, бірақ әскери көмек көрсетпеді. 1991 жылғы Персы шығанағы соғысы Патшалық тарихындағы ең үлкен қауіпті және Сауд Арабиясының қарулы күштерінің ең ірі орналастырылуын қамтамасыз етті, Сауд Арабиясының барлық деңгейдегі әскери қызметкерлері Иракқа қарсы БҰҰ коалициясының құрамында белсенді қатысты. 1987 жылы әуе күштері, армия және теңіз күштерінің қатарындағылар негізінен Нежді тайпалық жүйесінен және қалалық аймақтардан шыққан, өзіндік ерекшелігі жоқ топтардан алынған жандар еді. Король Абдулла 2009 жылы саудиялық күштердің хуситтердің шабуылына тиімсіз жауап бергенін ескергеннен кейін жан-жақты әскери реформаға көшті. 2010 жылдардың басында, әскери шығындар шамамен 20 жыл бойы салыстырмалы түрде аз өскеннен кейін, Сауд Арабиясы үкіметі Патшалықтың қарулы күштерін бұрын-соңды болмаған деңгейде кеңейтуге кірісті. Бұл саясаттың өзгеруіне негізінен 2015 жылы қорғаныс министрі болып тағайындалған Мұхаммед бин Салман ханзада жетекшілік етті. Сауд Арабиясының қарулы күштерін кеңейтудің жоғары деңгейде жалғасуы қысқа мерзімді қауіптерге (Йемендік көтерілісшілердің шабуылдары және ИИДХ-тың өсуі) ғана емес, сонымен қатар Иранның күшейіп келе жатқан күші және Американың аймақтағы рөлінің белгісіз болашағы сияқты ұзақ мерзімді аймақтық стратегиялық мәселелерге жауап ретінде қарастырылды. 2019 жылы Сауд Арабиясы үкіметі әйелдерге әскери қызметте жұмыс істеуге рұқсат берді, бұрын олар тек полицияда ғана жұмыс істей алатын.
Әскери қызмет
Қарулы күштер негізінен Қорғаныс және Әуежай министрлігінің жауапкершілігінде болады, ол сондай-ақ азаматтық әуежайлардың, әскери базалардың және метеорологиялық қызметтердің құрылысын қадағалайды. Мұрагер ханзада Сұлтан бин Абдулазиз 1962 жылдан 2011 жылға дейін Сауд Арабиясының Қорғаныс және Әуежай министрі болды. Вице-министр Абдулрахман бин Абдулазиз оның толыққанды бауыры болды және 2011 жылдың қараша айына дейін қызмет етті. Оның үлкен ұлы Халид бин Сұлтан 2001 жылы министрдің көмекшісі болып тағайындалды және 2013 жылдың сәуір айына дейін қызмет етті.
Қорғаныс шығыстары
Қорғаныс және қауіпсіздікке жұмсалатын шығындар 1990 жылдардың ортасынан бері күрт өсті және 2013 жылы шамамен 67 миллиард АҚШ долларын құрады. Сауд Арабиясы 2013 жылы әскери шығындар бойынша әлемдегі бес жетекші елдің қатарында, оның ЖІӨ-сінің 9% осы салада жұмсалды. Оның заманауи, жоғары технологиялық қару-жарағы Сауд Арабиясын әлемдегі ең қаруланған елдердің біріне айналдырды, оның әскери жабдықтарын негізінен АҚШ, Франция және Ұлыбритания жеткізеді. SIPRI деректері бойынша, 2010-2014 жылдары Сауд Арабиясы әлемдегі екінші ірі қару импортері атанды, бұл көрсеткіш 2005-2009 жылдармен салыстырғанда төрт есе артты. 2010-2014 жылдары импортталған негізгі қару-жараққа Ұлыбританиядан 45 жойғыш ұшақ, АҚШ-тан 38 шабуылдық тікұшақ, Испаниядан 4 жанармай құю ұшағы және Канададан 600-дан астам бронетранспорттық машина кірді. Сауд Арабиясының қару-жараққа жасалған тапсырыстардың ұзақ тізімі бар, оның ішінде Ұлыбританиядан 27 жойғыш ұшақ, АҚШ-тан 154 жойғыш ұшақ және Канададан көптеген бронетранспорттық машиналар бар. 1951-2006 жылдар аралығында АҚШ Сауд Арабиясының әскери күштеріне 80 миллиард доллардан астам әскери техника сатты. Салыстыру үшін, Израиль қорғаныс күштері 1949-2007 жылдар аралығында АҚШ-тан 53,6 миллиард доллар көлемінде әскери көмек алды. 2010 жылдың 20 қазанында АҚШ Мемлекеттік департаменті Конгреске Сауд Арабиясы Корольдігіне жасалатын тарихындағы ең ірі қару сату туралы хабарлады – шамамен 60,5 миллиард долларлық келісім. Бұл келісім Сауд Арабиясының қарулы күштерінің шабуылдық қабілетін едәуір арттыруға мүмкіндік берді. АҚШ қару-жарақтарды жеткізу АҚШ күштерімен «үйлесімділікті» арттыратынын атап өтті. Персия шығанағындағы соғыста АҚШ-та оқытылған Сауд Арабиясының күштерінің болуы, сондай-ақ АҚШ стандарттарына сәйкес салынған әскери базалар АҚШ әскеріне қолайлы және таныс жағдайда әрекет етуге мүмкіндік берді. Бұл жаңа келісім осы мүмкіндіктерді арттырады, өйткені Американың озық әскери инфрақұрылымы салынуға дайын тұр. АҚШ үкіметі Сауд Арабиясымен теңіз және зымыран қорғанысын жаңғырту мүмкіндігі туралы да келіссөздер жүргізіп жатыр. Ұлыбритания да 1965 жылдан бері Сауд Арабиясына әскери техниканың маңызды жеткізушісі болып табылады. «Аль-Ямама» қару-жарақ келісімі аясында «Торнадо» және «Еврофайтер Тайфун» жойғыш ұшақтары және басқа да жабдықтар 2006 жылға қарай 43 миллиард фунт стерлингке бағаланды, ал одан кейін тағы 40 миллиард фунт стерлингке жетеді деп күтілуде.
Әскер
Сауд Арабиясының Корольдік құрлық әскерлері үш бронетанкті бригададан, бес механикаландырылған бригададан, бір әуе шабуылдық бригададан, бір Корольдік гвардия бригадасынан және сегіз артиллериялық батальоннан тұрады. Әскерде екі авиациялық бригадасы бар бір авиациялық басқару да бар. 1992 жылы жарық көрген Сауд Арабиясы жөніндегі АҚШ Конгресі кітапханасының зерттеуінде былай делінген: "Армия соңғы жылдары жеткіліксіз күйде, кейбір бөлімшелерде шамамен 30-дан 50 пайызға дейін толыққан емес. Бұл кемшіліктерге ыңғайлы саясаттың, көптеген әскерлердің қатыспауына мүмкіндік беруі және тәжірибелі техниктер мен сержанттарды ұстап тұрудағы қиындықтар себеп болған."
Әскери-теңіз флоты
Әскери-теңіз күштері екі флотқа бөлінеді: Батыс флотының Джидда, Джизан және Әл-Вадж қалаларында базалары бар; Шығыс флотының Әл-Жубайл, Әд-Даммам, Рас Мишаб және Рас әл-Гар қалаларында базалары бар. Теңіз жаяу әскерлері екі батальоннан тұратын бір жаяу әскер полкіне ұйымдастырылған. Жүйелік жабдыққа 17 General Electric AN/FPS 117 ұзақ қашықтықтағы 3D радарлары, 6 Northrop Grumman AN/TPS 43 тактикалық радарлары және Raytheon Improved HAWK әуе қорғанысы зымырандық кешені кіреді. IISS 2022 жылғы әскери теңгерімде SMF құрамында 2500 адам бар екендігі баяндалған. Бұл, әлдебір жеке құрам болуы мүмкін, ресми түрде Стратегиялық зымыран күштері деп аталады (оның веб-сайтының URL-іне қарағанда http://www.smf.gov.sa/). Оның Сауд Арабиясының тасты орталық бөлігінде, астана Риядтан оңтүстік-батысқа қарай 200 шақырым жерде, Әл-Ватах баллистикалық зымырандар базасы бар екені анық. Тағы екі базаға Әл-Сулайил баллистикалық зымырандар базасы (Риядтан оңтүстік-батысқа қарай 450 шақырым жерде орналасқан ескі база) және Әл-Жуфайр базасы (Риядтан оңтүстікке қарай 90 шақырым жерде орналасқан) кіреді, олардың ұқсастықтары ортақ мақсаты бар екенін көрсетеді.
Үлкен мешітті басып алу
1979 жылы ислам экстремистері Меккедегі Ұлы мешітті басып алды. Экстремистерге Юхайман әл-Отайба жетекшілік етті және олар көптеген намаз оқушыларды бірнеше апта бойы кепілге алды. Сауд Арабиясының әскері пакистандық және батыс әскерлерінің көмегімен Ұлы мешіт ішіндегі террористерді ұстады.
Перс шығанағындағы соғыс
1990 жылы Ирак Сауд Арабиясының солтүстік көршісі Кувейтке басып кірген кезде, Сауд Арабиясы одан әрі агрессияны тоқтату үшін ел аумағына АҚШ әскерлерін орналастыруды дереу сұрады. Сауд Арабиясының әскерлері келесі "Шөл даулы" операциясына қатысты: сауд ұшқыштары 7000-нан астам сорт жасады және сауд әскерлері Сауд Арабиясының Рас әл-Хафжи қаласы маңындағы шайқастарға қатысты.
Оңтүстік күзет операциясы
Перс шығанағы соғысынан бері АҚШ Сауд Арабиясында 5000 әскерін орналастырды, бұл көрсеткіш 2003 жылғы Ирактағы қақтығыс кезінде 10 000-ға жетті. "Оңтүстік күзет" операциясы 1991 жылдан кейін құрылған Оңтүстік Ирактағы ұшуға тыйым салынған аймақтарды сақтап тұрды, сондай-ақ елдің мұнай экспорты Парсы шығанағы арқылы Бахрейнде орналасқан АҚШ-тың Бесінші флотымен қорғалады. Бұл 1991 жылғы Перс шығанағы соғысынан кейін, 2003 жылғы Иракқа басып кіруге дейін Ирактағы 32-ші (1996 жылы 33-ші) параллельдің оңтүстігіндегі әуе кеңістігін бақылау және реттеу миссиясын Оңтүстік-Батыс Азиядағы Бірлескен Жұмыс Тобы (JTF SWA) жүзеге асырды. Бұл 11 қыркүйек шабуылдарының бірі болды, себебі Бен Ладен ислам пайғамбары Мұхаммедтің "Арабияда бейдін (кәпірлердің) мәңгілік болуын" тыйым салғандығын түсіндірді.
Йемендегі шиит көтерілісі
2009 жылдың 5 қарашасында Сауд Арабиясының Корольдік құрлық әскерлері Йеменнің шиит хуситтеріне қарсы кең ауқымды шабуыл бастады. Хуситтер Йемен армиясын қоршау мақсатымен Сауд Арабиясының шекарасын кесіп өтіп, Йеменнің солтүстік тауларын бақылауға алып, бейбіттендіру үшін хуситтерге қарсы әскери науқан жүргізіп жатқан Йемен армиясын шаңқауға тырысқаннан кейін, екі саудиялық шекара күзетшісін өлтірді. Сауд әскерлері өз әскерлерін қауіпке тікпеу үшін көтерілісшілерді әлсірету үшін әуе күштері мен артиллерияны кеңінен пайдаланды. Сауд Арабиясының армиясы көтерілісшілермен болған шайқаста 133 сарбазын жоғалтты, олардың көпшілігі артиллериялық оқтардан кейін жеңілген аймақтарға енуге тырысқан кезде қаза тапты, бұл "Иран Йемен көтерілісшілерін қолдауы мүмкін" деген алаңдауды сунниттік араб әлеміне таратты.
Әскери өнеркәсіп
Сауд Арабиясының әскери техникасының басым бөлігі Батыс елдерінен импортталады. 2013 жылы Сауд Арабиясының әскери шығыны 67 миллиард долларға жетіп, Ұлыбритания, Франция және Жапонияны басып өтіп, әлем бойынша төртінші орынға шықты. Ұлыбритания 1965 жылдан бері Сауд Арабиясына әскери техниканы жеткізуші болып табылады. 1985 жылдан бастап Ұлыбритания әскери ұшақтарды, атап айтқанда, «Торнадо» және «Еврофайтер Тайфун» соғыс ұшақтарын және басқа да жабдықтарды «Аль-Ямама» ұзақ мерзімді қару-жарақ келісімінің аясында жеткізіп келеді. Бұл келісім 2006 жылға дейін 43 миллиард фунт стерлингке бағаланған, ал қазіргі таңда 40 миллиард фунт стерлингке жуық болуы мүмкін. 2012 жылы британдық «BAE» қорғаныс компаниясы Сауд Арабиясына «Hawk» оқу-жаттығу ұшақтарын жеткізу үшін 1,9 миллиард фунт стерлинг (3 миллиард доллар) сомасында келісімге келді. Стокгольм халықаралық бейбітшілік зерттеу институтының мәліметтері бойынша, 2010-2014 жылдары Сауд Арабиясы әлемдегі екінші ірі қару-жарақ импортері атанды, бұл көрсеткіш 2005-2009 жылдармен салыстырғанда төрт есе артық. 2010-2014 жылдары импортталған негізгі қару-жараққа Ұлыбританиядан 45 соғыс ұшағы, АҚШ-тан 38 соғыс тікұшағы, Испаниядан төрт жанармай құю ұшағы және Канададан 600-дан астам бронетранспорттық құрал кірді. 2010-2014 жылдары Ұлыбританияның қару-жарақ экспортының 41% Сауд Арабиясына тиесілі болды. Франция 2015 жылы Сауд Арабиясына 18 миллиард долларлық қару-жарақ сатуға рұқсат берді. Сауд Арабиясымен жасалған 15 миллиард долларлық қару-жарақ келісімі Канада тарихындағы ең ірі қару-жарақ саудасы болып есептеледі. 2016 жылы Еуропалық Парламент Йемендегі азаматтардың Сауд Арабиясымен қақтығыс салдарынан зардап шегуіне байланысты Сауд Арабиясына қатысты қару-жарақ эмбаргосын уақытша енгізу туралы шешім қабылдады. 2017 жылы Сауд Арабиясы АҚШ-пен 110 миллиард долларлық қару-жарақ келісіміне қол қойды. Сауд Арабиясы Ұлыбританияның ең ірі қару-жарақ тұтынушысы болып табылады, Йемендегі Сауд Арабиясы бастаған коалицияның басталуынан бері 4,6 миллиард фунт стерлингтен астам қару сатып алынған. «Global Affairs Canada» есебіне сәйкес, 2019 жылы Сауд Арабиясына адам құқықтарының нашар жағдайына қарамастан, рекордтық көлемде әскери техника сатылды. Жамал Хашоггинің қазасынан кейін 2018 жылғы 25 қазанда Еуропалық Парламентте Сауд Арабиясына қатысты ЕО аясындағы қару-жарақ эмбаргосын енгізуге шақыратын міндетті емес резолюция қабылданды. Германия Ангела Меркель «қазіргі жағдайларда қару-жарақ экспорты мүмкін емес» деп мәлімдегеннен кейін патшалықпен болашақ қару-жарақ келісімін тоқтататын алғашқы Батыс үкіметі атанды. Сауд Арабиясының құрлық әскерлері қолданатын «Аль Фахд» жаяу әскерінің жауынгерлік машинасы және «Аль Фарис» 8-400 бронетранспортері Даммамда орналасқан «Абдалла Аль Фарис» ауыр өнеркәсіп компаниясымен өндірілді. Сонымен қатар, «Аль-Касер» және «Аль-Мансур» бронетранспортерлері, сондай-ақ өте жоғары қорғанысқа ие «Аль-Масмак» MRAP барлығы Сауд Арабиясында жасалған. «Ашибл 1» және «Ашибл 2» бронетранспорттық құралдары Сауд Арабиясында өндірілген және Корольдік Сауд Арабиясының құрлық әскерлері мен елдің ең элиталық арнайы операциялық бөлімшелерінің бірі – 85-ші батальонда қолданылады. Сауд Арабиясы соңғы кезде жаңа «Туаик» MRAP-ын таныстырды. Сауд Арабиясының әскери өнеркәсіптері «РОСОБОРОНЭКСПОРТ» компаниясымен 9М133 «Корнет» EM танкіге қарсы басқарылатын зымыран (АТЖМ) жүйесін, «TOS 1A» жоғары технологиялық көптүрлі ракеталық жүйесін және гранаталары бар «АГС 30» автоматты граната ұшыру қондырғысын, сондай-ақ «Калашников АК-103» автоматтарымен жергілікті өндіріс үшін өзара түсіністік туралы меморандумға қол қойды.