Кіріспе

Литваның елтаңбасы – қылыш пен қалқан ұстаған, Витис деп аталатын мінген зәрлі сарбаз. 15 ғасырдың басынан бері Литваның ресми елтаңбасы болып табылады және Еуропаның ең көне елтаңбаларының бірі. Ол түрлі тілдерде басқаша аталады, мысалы, литва тілінде – Вайкимас, Пагаунэ, ал поляк және белорус тілдерінде – Погония, Погонь, Пагоня (латын әрпімен: Pahonia). Витис сөзі «қуу», «құмырсқа», «атты», «салт атты» деген мағыналарды білдіреді, славян тіліндегі «витязь» (ескі шығыс славян тілінде – батыл, қайсар жауынгер) сөзімен ұқсас. Тарихи тұрғыдан алғанда – «ежелгі батыр сарбаз» (raitas senovės karžygys) немесе геральдикада – «атты билеуші» (raitas valdovas). Бір кезде қуатты және кең аумақты Литва мемлекеті – герцогтік, содан кейін корольдік, ал соңында Ұлы Герцогтік болып құрылды. Оны бастапқыда пұтқа табынушы литвалықтар құрды, себебі Тевтон ордені мен Қылышбастарлардың (Эстония мен Латвияны жаулап алып, оларды христиан дініне мәжбүрлеген) қысымына қарсы тұру қажет болды. Литвалықтар – қазіргі заманға дейін мемлекет құрған жалғыз балтық халқы. Бұған қоса, бұл қысым литвалықтарды Днепрдің жоғарғы ағысындағы русь православиесінің және Төменгі Днепр мен Днестр арасындағы Еуразия даласындағы көшпенділердің жерлерін жаулап, шығысқа қарай кеңейтуге итермеледі. Осының нәтижесінде қазіргі Беларусь, Украина және Ресей жерлері литвалықтардың құрамына кірді. Осы кең аумақты Литваның елтаңбасы – шапшаң атты сарбаз бейнесінде бейнеленді. Литваның үшінші статуты (1588 жылы қабылданған) әр округтің мөрінде оны міндетті түрде пайдалануды талап еткендіктен, елтаңбаның қолданылуы ел бойынша одан әрі кеңейді. 1992 жылы халықтық референдумда бекітілген Литва Конституциясының 15-бабында «Мемлекеттік елтаңба – қызыл түсті өрістегі ақ Витис» деп жазылған.

Литва тілі

Литвалық Vytis жеке есімінің шығу тегі де белгісіз. Литва ұлттық қайта өрлеуінің таңында Симонас Даукантас vytis терминін қолданды, бірақ ол Литваның елтаңбасына емес, 1846 жылы жарық көрген Budą Senowęs Lietuwiû kalneniu ir Żemaitiû тарихи еңбегінде алғаш рет айтылды. Брокгауз және Эфрон энциклопедиялық сөздігінде көрсетілгендей, vitez ескі жоғары неміс тіліндегі Witing сөзінен туындаған. 1937 жылы тілші Пранас Скардюс бірінші болжам айтты, бірақ кейбір зерттеушілер оған күмәнді қарады, себебі Pogoń "құғын (атты)" дегенді білдірмейді. Екінші ұсынысты қолдау үшін литва тілінде Vytenis сияқты жеке есімдерде vyt түбірі бар сөздер кездеседі; сонымен қатар, vytis етістіктен туындаған сөздерге тән құрылымға ие. Профессор Лешек Беднарчуктың сөзіне сүйенсек, көне литва тілінде vỹtis, vỹčio деген туынды сөз болған, ол ағылшын тілінде "іздену" (persekiojimas), "қуу" (vijimasis) деп аударылады. 13 ғасырда Ұлы Литва княздығын билеуді бастаған Витенис бас үстінде семсер ұстаған қарулы аттының бейнесін бейнелейтін мөр жасаған (Кодекстің түпнұсқасында Ежелгі шіркеу славян тілінде Витенис оны Pogonia деп атаған деп жазылған). Бұл неміс тілінен "Витенис сарайы" деп аударылады. 1629 жылы Константинас Сирвидас Кесшайдан [lt] алынған құжат негізінде Вутек Калнсь топонимін қолданды, Каршувос Вальсьюс [lt] және оны Вигайлас, Витенис, Витаутас сияқты жеке есімдермен байланыстырды. 17 ғасырда Константинас Сирвидас өзінің поляк-латын-литва сөздігінде поляк сөзі Pogonia-ны "қуды жүзеге асыратын адам" мағынасында литва тіліне Waykitoias деп, ал "қуу әрекеті" мағынасында Waykimas деп аударды. Бүгінде Waykimas (қазіргі литва орфографиясында Vaikymas) Литваның елтаңбасының ең ерте белгілі литва тіліндегі атауы болып саналады. 19 ғасырға дейін де Waykimas қолданылды. Бұл атау танымал болып, тәуелсіз Литва Республикасында ресми мәртебе алды. Бастапқыда Vytimi (бірлік санның жіктеу жарамында) деп аталған, 1930 жылдарға қарай Vytis Vyčiu деп аталды. Бұл сөз 16 ғасырда ғана қарулы аттыны сипаттау үшін қолданыла бастады. Бұл сөз 1434 жылы король Владислав II Лелов қаласының әкімі Миколаға осы аттас (Pogonya) гербті берген кезде геральдикалық қолданысқа енді. Гербте бұлттан шығатын семсер ұстаған қол бейнеленген. Гербтің Литва корольдік гербіне ұқсастығы айқын, сондықтан бұл билеушінің гербінің өңделген нұсқасы болуы мүмкін. Литва елтаңбасын сипаттау үшін поляк тіліндегі "pogonia" сөзі алғаш рет 1551 жылы жарық көрген Марцин Биелскийдің хроникасында кездеседі. Алайда, Биелский қателік жіберіп, литва гербі туралы айтқанда, поляк ақсүйектер гербін сипаттайды: "Осы әдеттен Литва княздығы Pogonia-ны өзінің гербі ретінде қолданады, яғни қарулы қол жалаңаш семсерді ұстап тұрады". Бұл термин поляк тілі мен мәдениетінің таралуымен біртіндеп қалыптасты. Pogonia 1558 және 1564 жылдардағы ханзада Роман Сангушконың құжаттарында да кездеседі. Эмблема бір ғасыр бұрын, 1442 жылы Жоғарғы князь Владислав III Ягеллонның құжатында сипатталған, онда ол Карийотаның ұрпақтары Чарторискиге қарулы аттыны пайдалану құқығын растады, сондай-ақ Ян Длугоштің Annales seu cronicae incliti Regni Poloniae [pl] немесе 16 ғасырдың басындағы Быховец хроникасында. Польша тілінде тағы бір танымал термин - pogończyk. Литвалық статуттар Литвада ғана емес, сонымен қатар 1795 жылғы бөлістерден кейін Ақ Рутения мен Кіші Ресейде де 19 ғасырға дейін қолданылды.

Мүмкін ерте басталған

Неоязық қозғалысының жетекшісі Ромува, литвалық этнолог және фольклоршы Йонас Тринкунас литвалық атты Перкунасты бейнелейтінін айтты, ол литвалық сарбаздардың құдайы, литвалық мифологиясында күн күркірі, найзағай, дауыл және жаңбыр ретінде қарастырылады. Витис Перкунас жоғарғы құдай немесе Ковас болуы мүмкін, ол соғыс құдайы болған және ежелгі заманнан бері атты тұлға ретінде бейнеленген. Перкунас ерте заманнан-ақ атпен байланыстырылып келді, ал археологиялық жағдайлар литвалықтардың 10-11 ғасырларда атты бейнелейтін амулеттерге ие болғанын көрсетеді. Сонымен қатар, литвалықтар бұрынғы кездегі діни рәсімдерде құрбандыққа шалынған аттарымен бірге жерленген, ал одан бұрын бұл аттар марқұмдарды жерлеу орындарына жеткізген болуы мүмкін. Плунг ауданы муниципалитетіндегі 11-12 ғасырларға жататын обадан атты бейнелейтін мыс салғандысы табылған. Литва мифологтары ақ аттағы жарқын салт атты ата-бабамыздың батыр рухын бейнелейді деп санайды, ол негізгі құндылықтар мен мақсаттарды еске түсіріп, күш пен батылдық сыйлайды. Гинтарас Бересневичус ақ аттың балтықтар үшін қасиетті мағынаға ие болғанын атап көрсетеді. Бұл түсіндірмелер неміс гербінің бір түсіндірмесімен сәйкес келеді, онда бұл құс Одинге, соғыс құдайына тиесілі, ол көбінесе атпен бейнеленеді.

Литва билеушілерінің эмблемалары (1400 жылға дейін)

Литваның ежелгі геральдикасы әртүрлі сызықтармен, жебелермен, қалқандармен, түрлі түстермен сипатталған және ұрпақтан-ұрпаққа беріліп келген. Олар көбінесе Хородло униясына (1413 жыл) дейін қолданылды, онда 47 литвалық отбасыға әртүрлі поляк гербтері берілді, бірақ кейбір Самогит дворяндары 16 ғасырдың ортасына дейін ежелгі литвалық геральдиканы сақтап келді. Альбертас Гоштаутас сарайында 1520 жылдары жинақталған Литва жылнамасының екінші редакциясында, жартылай аңызға айналған Ұлы князь Наримантас (13 ғасырдың соңы) атты әскердің суретін өзінің және Ұлы княздықтың гербі ретінде қабылдаған алғашқы Ұлы князь болды делінеді. Ол қызыл фонға боялған ақ атқа отырған қарулы адам түрінде бейнеленеді, басының үстінде жалаңаш қылыш бар, ол біреуді қуа жатқандай көрінеді, автор түсіндіргендей, осы себепті ол "погоня" (погоня) деп аталады. Хрониканың сәл кейінгі нұсқасы, Быховец хроникасы деп аталатын нұсқа, гербтің атын атамай осыған ұқсас оқиғаны баяндайды: "Наримантас Литваның Ұлы князі тағына отырғанда, ол өзінің Кентавр гербін бауырларына сыйлады және өзі үшін қылыш ұстаған аттының гербін жасады. Бұл герб өз Отанына қылышпен қорғауға қабілетті, толыққанды билеушіні көрсетеді". Быховец хроникасының нұсқасындағы Наримантас тұсында Литва гербінің қабылдануы туралы аңыз кейінгі авторлар: Августин Ротундус, Мацей Стрийковский, Бартош Папроцкий және 17-18 ғасырлардағы тарихшылар мен геральдистер тарапынан қайталанды.

Миндауганың символдары

Біз Литваның алғашқы билеушілері қолданған таңбаларды білмейміз. Біздің заманымызға дейін жеткен сирек қалдықтардың бірі – Миндаугастың мөрі. 1236 жылы Миндаугас бірнеше литва тайпаларын біріктірді және 1251 жылы римдік католицизмді қабылдады. 1253 жылы папаның елшісі оны Литваның королі деп коронациялады және оның мемлекеті королдық дәрежесіне көтерілді. 1393 жылғы сипаттама бойынша, аңыз әлі бұзылмаған кезде, Миндаугастың мөрінде мына жазу болған: + MYNDOUWE DEI GRA REX LITOWIE Трейденнің гербі, мөрлері немесе таңбалары белгісіз.

Гедиминаның белгілері

Ұлы князь Гедіминастың нақты белгілері бүгінгі күнге дейін жеткен жоқ. 1323 жылдың 18 шілдесінде Любек қаласында императорлық хатшы Иоанн Бремендік Гедіминастың 26 мамырда Саксониядағы адресаттарына жіберген үш хатының көшірмесін жасады. Нотариус жасаған көшірмеге сәйкес, Гедіминаның сопақ мөрінің он екі бұрышы болған, шетінің ортасында таққа отырған, ұзын шашы бар адамның бейнесі бейнеленген, ол оң қолымен тәж (немесе лавр гүлінен жасалған шүберек) ұстаған, ал сол қолымен скипетр ұстаған, сондай-ақ адамның айналасына латын тілінде Гедіминаның лауазымымен бірге крест қашалған.