Кіріспе

Ежелгі еврей діни еңбегі 50 тараудан тұрады.

Юбилейлер кітабы, кейде Кіші Жаратылыс немесе Лептогенез деп аталады, 50 тараудан (1341 тармақтан) тұратын ежелгі еврей апокрифтік мәтіні. Эфиопиялық православиелік Тевахедо шіркеуі және Бета Израиль (Эфиопиялық яһудилер) оны канондық деп санайды, онда ол Бөлініс кітабы деп белгілі. Юбилейлер кітабы Шығыс православиелік, католик және протестанттық шіркеулерде псевдоэпиграфтардың бірі саналады. Бета Израиль қауымдастығынан басқа, иудаизмнің ешбір ағымында канондық деп танылмайды. Бұл кітап ерте христиандарға кеңінен таныс болған, мұны Эпифаний, Юстин Мартир, Ориген, Диодор Тарсский, Исидор Александрийский, Исидор Севильский, Евтихий Александрийский, Иоанн Малалас, Георгий Синцелл және Георгий Кедреннің жазбаларынан көруге болады. Бұл мәтінді Өлі теңізден табылған шиыршықтарды жинаған қауым да пайдаланған. Еврей, грек және латын тілдеріндегі толық нұсқасы сақталмаған, бірақ Геез нұсқасы Өлі теңіз шиыршықтарынан табылған Киелі кітаптың иврит үзінділерінің дәл аудармасы болып табылады. Юбилейлер кітабы "заң мен куәліктің күндерінің, жылдардың оқиғаларының, олардың (жылдық) апталарының, бүкіл әлемдегі юбилейлердің тарихын, Раббының Мұсаға Синай тауында заңның кестелерін алу үшін көтерілген кезде айтқан сөздерін" Мұсаға (Тора немесе "Нұсқаудан басқа") періштелер арқылы аян еткендей баяндайды. Мұса Синай тауында қырық күн және қырық түн болған кезде бұл аян болған. Юбилейлер кітабындағы уақыт санасы жетінің еселігіне негізделген. Юбилей жылы – жеті "жылдық циклдың" (жеті демалыс жылдарының циклы, немесе барлығы 49 жыл) өтуінен кейін келеді, соған сәйкес уақыттың бәрі бөлінген.

Қолжазбалар

Өлі теңіздегі шиыршықтардан көптеген үзінділер табылғанға дейін, "Жүбілейлер" кітабының ең көне сақталған қолжазбалары XV және XVI ғасырларға жататын төрт толық Геэз мәтіні және Эпифаний, Юстин Мартир, Ориген, Тарс Диодоры, Александриялық Исидор, Севильский Исидор, Александриялық Евтихий, Иоанн Малалас, Георгий Синцелл және Георгий Кедренос сияқты ертедегі шіркеу әулиелерінің бірнеше цитаталары болды. Сондай-ақ, грек тілінен латын тіліне аударылған фрагмент сақталған, ол кітаптың шамамен төрттен бір бөлігін құрайды. Қазір саны жиырма жетіге жеткен Геэз кітаптары ағылшыл тіліне аударма жасаудың негізгі базасы болып табылады. "Жүбілейлер" кітабындағы Жаратылыс кітабының өлеулеріне тікелей сәйкес келетін өткелдер, екі сақталған қолжазба дәстүрінің ешқайсысын тікелей көшірмейді. refn|1="Мәтінді мұқият зерттеу, оның Жаратылыс кітабының және Шығу кітабының алғашқы тарауларының еврей мәтінінен тәуелсіз формаға ие екенін көрсетеді. Осылайша, ол самариялық немесе LXX, сириялық немесе Вульгата сияқты жекелеген дереккөздермен келіседі, немесе Онкелос Таргумымен қалғандарының барлығына қарсы тұрады. Немесе ол осы дереккөздердің екеуімен немесе одан да көптерімен келісіп, қалғандарына қарсы тұрады, мысалы, LXX, сириялық және Вульгатаға қарсы Масореттік және самариялық мәтіндермен, немесе самариялық, сириялық және Вульгатаға қарсы Масореттік және Онкелоспен, немесе LXX немесе Вульгатаға қарсы Масореттік, самариялық және сириялық мәтіндермен келіседі." Р. Х. Чарльз, "7. Мәтіндік туыстық". Басқа авторлар үш негізгі мәтіндік қолжазба дәстүрінің бар екендігі туралы жазады (атап айтқанда, Вавилондық, Палестиналық және 𝕸-ға дейінгі "прото" мәтіндік дәстүрлер). 𝕸 мәтіні сол кезде беделді болғанымен, осы тұжырымдаманың жақтастары да, қарсылары да бар. 1947-1956 жылдар аралығында Құмрандағы бес үңгірден шамамен он бес "Жүбілейлер" кітабының шиыршықтары табылды, барлығы Библиялық еврей тілінде жазылған. Шиыршықтардың көп саны (Зәбүрлер, 5-жазба, Ишая, Шығу және Жаратылыс кітаптарынан кейін, азайып келе жатқан тәртіппен) "Жүбілейлердің" Құмранда кеңінен қолданылғанын көрсетеді. Джеймс Вандеркамның Геэз нұсқасымен Құмран мәтіндерін салыстыруы Геэздің көп жағдайда дәл және сөзбе-сөз аударма екенін көрсетті.

Шығу тегі

Р.Х. Чарльз (1855–1931) – Юбилейлердің шығу тегін алғаш ұсынған Киелі кітап зерттеушісі болды. Чарльз Юбилейлер кітабының авторы парызшыл болуы мүмкін екенін, ал Юбилейлердің Хроникалар кітабындағы мидраштардың нәтижесі болғанын айтты. Бұл кітап көп бұрын жазылмаған болуы керек. Юбилейлер 4:17, 25-те Енохтың «болған және болатын нәрсені көрісінде көргенін» жазады, және кітапта Енохтың әйелі Една болған сияқты, «Жануарлар аян» (1 Енох) кітабында ғана кездесетін көптеген ақпараттар бар. Жануарлар Апокалипсисі Маккабейлер көтерілісін (б.з.д. 167–160 жж.) болжады және көбінесе сол кезеңге жатқызылады. Тәуелділік бағыты туралы пікірлер қарама-қайшы болды, бірақ 2008 жылдан бері басым пікір – Жануарлар Апокалипсисі Юбилейлерден бұрын пайда болған. Осыған байланысты, «Оксфорд түсіндірмелі Киелі кітап» және «Мерсердің Киелі кітап сөздігі» сияқты анықтамалық еңбектер бұл кітапты б.з.д. 160–150 жылдарға жатқызады. Дж. Аманда Гир Юбилейлердің б.з.д. 170–150 жылдар шамасында Палестиналық еврейдің, «рухани білімі бар және хасидтік немесе эссендік көзқарастағы» жазушысы болғанын, оның Кнаан географиясы, Киелі кітаптағы мерекелер мен заңдар туралы біліміне сүйене отырып айтады.

Мазмұны

Юбилейлер кітабы Жаратылыс кітабындағы көптеген тақырыптарды қамтиды, бірақ көбінесе толыққанды егжей-тегжейлі, және Мұсаға екінші жақта бүкіл жаратылыс тарихы, сондай-ақ Израиль тарихы сол кезге дейін 49 жылдық кезеңдермен немесе «Юбилейлермен» баяндалады. Жаратылыстан бастап Мұса пайғамбар Синай тауында Киелі кітаптарды алғанға дейінгі уақыт – Ханаанға кірмес бұрын шөлде 40 жыл саяхаттаған уақыттан кем – 2410 жылға тең. Періштелердің төрт классы айтылады: мәңгілікке арналған періштелер, қасиеттілік періштелері, жеке тұлғаларды қорғаушы періштелер және табиғат құбылыстарына басшылық ететін періштелер. Енох – періштелердің жазу өнерінде бірінші оқушысы болды, соған сәйкес астрономияның, жылнаманың және әлемнің эпохаларының барлық құпияларын жазып алды. Демонологияға қатысты автордың ұстанымы, Жаңа және Ескі Ұстаздар дәуіріндегі деутероканондық жазбалардың ұстанымымен үлкен дәрежеде сәйкес келеді. Юбилейлер кітабы жаратылыстың бірінші күнінде періштелердің пайда болуын және құлаған періштелердің бір тобының өлшеулі әйелдермен қосылып, Нефилимдер деп аталатын алыптардың тегін, содан кейін олардың ұрпақтары Элиудты дүниеге әкелгенін баяндайды. Эфиопиялық нұсқасында «періштелер» шын мәнінде Сеттің (Декиқа Сеттің) бағынбаған ұрпақтары, ал «өлшеулі әйелдер» – Қабылдың қыздары екені айтылады. Бұл көзқарас Климент, Секст Юлий Африкан, Сириялық Ефрем, Гиппонийдік Августин және көптеген ерте христиандық шенеуніктер, соның ішінде Иоанн Златоуст тарапынан да қолдалады. Олардың аралас ұрпақтары, Нұх заманында болған Нефилимдер, Ұлы су тасқынымен жойылды. Юбилейлер кітабы сондай-ақ, Құдайдың Ұлы су тасқынынан кейін адамзатты адастыру үшін Нефилимдердің он пайызына мүмкіндік бергенін айтады. Бұл кітап Адам мен Хауаның ұлы Қабыл мен оның әйеліне қатысты туысқандық қатынасқа сілтеме жасайды. IV тараудың (1–12) (Қабыл мен Әбіл) бөлімінде Қабылдың өз қарындасы Аванды әйеліне алғаны және Енохтың олардың баласы болғаны айтылады. Сондай-ақ, Сеттің (Адам мен Хауаның үшінші ұлы) өз әпкесі Азураға үйленгені де айтылады. Бұл кітапқа сәйкес, еврей тілі – Көк тілі, және бастапқыда бақтағы барлық жаратылыстар, жануарлар мен адамдар осы тілде сөйлескен, бірақ Адам мен Хауа қуылғаннан кейін жануарлар сөйлеу қабілетін жоғалтты. Ұлы су тасқынынан кейін жер Нұхтың үш ұлы мен он алты немересі арасында үш бөлікке бөлінді. Бабыл мұнарасының қирауынан кейін олардың отбасылары тиісті жерлеріне тарады, ал еврей тілі ұмытылды, бірақ Ыбырайымға періштелер оны үйретті. Юбилейлер кітабында Мәсіхтің патшалығына қатысты бірнеше сілтемелер де кездеседі. Роберт Генри Чарльз 1913 жылы былай деп жазды: «Бұл патшалықты Леви әулетінен емес, Маққабейлер әулетінен күткендей, емес, Яһудадан шыққан Мәсіх билеуі керек еді. Бұл патшалық жер бетінде біртіндеп іске асырылады, ал адамның рухани өзгеруімен бірге физикалық табиғаттың өзгеруі жүреді, сонда жаңа аспан мен жаңа жер пайда болады. Осылайша, барлық күнә мен қайғы-қасірет жойылып, адамдар 1000 жыл бойы бақытты және бейбіт өмір сүріп, өлгеннен кейін рухтар әлемінде мәңгілік өмірге ие болады».

Қабылдау

Хасмонейлер Юбилейлерді дереу қабылдады, және ол арамей тіліндегі Леви құжатының көзі болды. Юбилейлер діни қызметкерлер үшін анықтамалық нүкте болып қалды (бірақ олар оның күнтізбе ұсынысын таластырды), ал Ғибадатхананың кірмесі мен «Енохтың хаты» Юбилейлерге негізделген. Бұл кітапта Он екі Патриархтың кейбір өсиеттері жазылған, мысалы, Рубеннің өсиеттері. Бұл кітап еврей канонына енгізілмеді және парызшылдар мен раввиндердің жазбаларында осы кітап туралы ресми мәлімет жоқ. Кейбір Юбилейлер дәстүрлері 12-шы ғасырғы Мидраш Тадшеде қайталанады. Еврей дініндегі жалғыз ерекшелік. Еврей дәстүріндегі ең алғашқы нақты дәлел – Берешит Рабба (5-шы ғасыр) және Пиркей де Рабби Элиезер (9-шы ғасыр). Алғашқы христиан жазушылары Юбилейлер кітабын жоғары бағалаған сияқты, өйткені олардың көптегені өз жазбаларында Юбилейлерге сілтеме жасаған және оған қысқаша тоқтаған. Жаңа өсиетке қатысты, Юбилейлер кітабында Құдайдың Мұсаға Заңды періште арқылы бергені туралы идеяның ең алғашқы сілтемелерінің бірі бар. Бұл ой Галатиялықтарға жолданған хатта да көрінеді. Эфиопия тілінде сөйлейтін христиандар 6-шы ғасырдан бұрын Юбилейлерді Геэз тіліне аударды, содан кейін ол Эфиопиялық Киелі кітаптың бір бөлігіне айналды. Сирия тіліндегі христиан дәстүрінде Юбилейлер алғаш рет 6-шы ғасырдың ортасынан 7-шы ғасырдың басына дейінгі қазыналар үңгіріндегі мәтіндерде, содан кейін Литарбалық Иоаннға жолданған 13-ші хатта және 10-шы Scholion-да, екеуі де Эдессалық Яковтың (708 жылы қайтыс болған) жазбаларында кездеседі. Кейінірек Catena Severi (861 жылы жинақталған), Сирияның Агапиус Маббугтың араб жылнамасын қабылдау, және Михаил Сириялықтың (1199), Бархебрейдің (1286) жазбалары, сондай-ақ 1234 жылғы Анонимдік жылнама пайда болды. Ян ван Рит Юбилейлер кітабының ертедегі исламның қалыптасуына үлкен әсер еткенін айтады. Эцуко Кацумата Юбилейлер кітабын Құранмен салыстырып, маңызды айырмашылықтарды байқады, әсіресе Құрандағы Ыбырайымның рөліне қатысты. Ол былай дейді: «Құранда Ибраһим (а.с.) жалған құдайларға табынудың қателіктерін түсіндіретін көптеген аяттар бар. Осы аяттарда Ибраһим әрқашан сөздерін жергілікті халыққа арнап, олардың жерінен кетпейді. Бұл, әрине, Исламның бірқұдайшылыққа шақыру және олардың тұратын жерлерінде қоныстану мақсатын көрсетеді».