1770 жылғы грек көтерілісі және Орлов бүлігі

Кіріспе

1770 жылы гректер Осман империясына қарсы көтеріліске шықты. Орлов көтерілісі (Ορλωφικά, Ορλοφικά, Ορλώφεια) – Пелопоннес аймағында, кейін Критіде болған грек көтерілісі. 1770 жылдың ақпанында Ресей-Түрік соғысы (1768–1774 жж.) кезінде Императорлық Ресей теңіз күштерінің қолбасшысы, орыс адмиралы Алексей Орлов Мани түбегіне келгеннен кейін бұл көтеріліс басталды. Грекияның Тәуелсіздік соғысының (1821 жылы басталган) маңызды алғышарты болған көтеріліс, Ұлы Екатеринаның «Грек жоспары» деп аталатын жоспарының бөлігі болды және Осман империясы тарапынан басып жанылды.

Ресей-Түрік қақтығысының өршуі

Жаңадан құрылған Ресей империясы, патша Петр I тұсында, Крым мен Азов теңізіндегі Осман империясының билігіндегі жерлерге оңтүстікке қарай кеңеюге жасаған алғашқы тыраздары сәтсіз аяқталды, және олардың Азовқа иелігі 1739 жылғы Ниш шартында ғана мойындалды. Орыс-Осман арасындағы антагонизм келесі онжылдықтарда күшейді, екі держава Қырым, Украина, Польша және Молдавиядағы шекаралық аймақтардағы ықпал үшін бәсекелесті, нәтижесінде 1768 жылы соғыс басталды. Осы кезеңде Осман империясының билігінде тұратын христиандар арасында Ресейдің ықпалы арта бастады. Осман империясын жоятын «алтын ұлт» немесе «сары шашты ұлт» туралы болжамдар 1690 жылдары, 1686-1700 жылдардағы орыс-түрік соғысының қайнаған шағында тарала бастады. Сонымен қатар, франко-османдық одақ Осман империясындағы католиктерге, әсіресе Киелі жерге артықшылықтар әкелді. Бұл Константинополь және Иерусалимнің грек православиелік патриархтарын өздерінің құқықтарын қайтару үшін Ресейден қолдау сұрауға итермеледі. Ұлы түрік соғысы кезінде Австрияның солтүстік-батыс Балқанға жасаған шабуылы Сербия патриархы мен Валахия билеушісі Шербан Кантакузиноны 1688 жылдан бастап Ресейден қолдау іздеуге мәжбүр етті. 1700 жылдан бері Осман сарайында Ресей елшісінің болуы орыс шенеуніктерінің Осман христиандарымен тікелей байланысқа түсуіне мүмкіндік берді, ал олардың саны артып, Грек колониялары құрылған Ресейде пана тапты және жұмыс іздеді.

1768-1774 жылғы орыс-түрік соғысының басталуы

Осман империясы 1739 (Белград шарты) мен 1768 жылдар аралығында ең ұзақ бейбіт кезеңді басынан өткізді, бұл кезде ол еуропалық қарсыластарының ешқайсысына қарсы соғыс жасамады. Еуропа қымбат және қанды қақтығыстарға батып, ал Осман империясы экономика мен саясатқа, әлеуметтік және әкімшілік құрылымды жаңартуға назар аударды. Бұл бейбітшілік 1768 жылдың 23 қазанында Порта Ресейге соғыс жариялағанда аяқталды. Мұның себептері Ресейдің агрессивті сыртқы саясаты, Ресейдің Осман империясының вассалы болған Қырым ісіне араласуы және Польша-Литвадағы билік үшін күрес болды. 1768-69 жылдары екі тарап та ұзақ науқанға дайындалып жатқандықтан маңызды оқиғалар болған жоқ. Осы уақытта грек көтерілісіне дайындық жүргізілді. Осман империясын әлсірету және Ресейге бейімделген тәуелсіз грек мемлекетін құруды көздеген орыс елшілері 1760-шы жылдардың ортасында Мани аймағына жергілікті ең күшті әскери жетекшілермен келісімге келу үшін жіберілді. Сонымен қатар, көрнекті гректер әртүрлі орыс агенттерімен Грецияны азат ету жоспарларын талқылады. Соғысқа дайындық ретінде орыс агенттері грек көтерілісін қолдады, бұл солтүстіктегі әскери әрекеттерге көмектесуі тиіс болды. Орыс артиллериясының капитаны Григорий Пападопулос (немесе Георгиос Папасоглу) Маниге жіберілді. Ресей армиясының тағы бір грек офицері Георгиос Папазолис 1769 жылы Осман империясына қарсы орыс әскери операциялары кезінде Мореяда грек көтерілісіне дайындық жұмыстарында Григорий мен Алексей Орлов ағайындарымен бірлесіп жұмыс істеді. Грек көтерілісін ұйымдастыру Орлов ағайындарына жүктелді, Алексей орыс флотының бас қолбасшысы болды. Кейбір грек беделді тұлғалары орыс тарапына қосылып, оларға адамдар мен жабдықтар беруге уәде берді, ал олар өздеріне үлкен орыс көмегін (10 000 сарбаз және әскери техника) күтті. Ресей православиелік христиандарды көтеріліске итермелеуді жоспарлап, Босния, Герцеговина, Черногория, Албания, Крит және Мореяға агенттерін жіберді. Орловтың тағы бір ағасы, Фёдор Григорьевич, Мореядағы көтерілісшілерді үйлестіру үшін жіберілді, бұл Грецияның портына байланысты ең маңызды стратегиялық айманы саналды. Ресей Жерорта теңізіндегі әскери флотты құрастырды, ол "18 ғасырдың ең таңғажайып оқиғаларының бірі" деп сипатталды және Османлыларды дайындықсыз басты. Бірінші флот контингенті (екіден) 1769 жылдың тамызында жолға шығып, желтоқсанда Эгей теңізіне жетті. Бұл экспедицияда төрт кеме, бірнеше жүз сарбаз және жеткіліксіз қару-жарақ болды. Дегенмен, орыс-грек күштері бірлесіп науқан жүргізуге тырысты.

The Ottoman Empire had its longest period of peace between 1739 (Treaty of Belgrade) and 1768 three decades when it did not engage any of its European rivals. Europe was caught up in costly and bloody conflicts while the Ottomans stayed out and tended to economy and politics, and rebuilding social and administrative organization. This peaceful period came to an end on 23 October 1768, when the Porte declared war on Russia. Causes included aggressive Russian foreign policy, Russian interference in Crimea (an Ottoman vassal), and the power struggle in Poland Lithuania. There were insignificant events in 1768–69, as both sides prepared for a long campaign. Meanwhile, Greek rebels were readied. Wishing to weaken the Ottoman Empire and establish a pro Russian independent Greek state, Russian emissaries had been sent to Mani in the mid 1760s to make a pact with the strongest local military leaders, and at the same time notable Greeks approached various Russian agents, discussing plans for the liberation of Greece. In preparation for war, Russian agents promoted Greek rebellion to support military actions in the north. Russian artillery captain Grigorios Papadopoulos (or Georgios Papasoglu), a Greek, was dispatched to Mani. Georgios Papazolis, another Greek officer of the Russian army, cooperated with the brothers Grigory and Alexei Orlov in preparations for a Greek insurrection in the Morea during the Russian military operations against the Ottoman Empire in 1769. The organization of the Greek rebellion was put under brothers Orlov, with Alexei as the Russian fleet commander. Some Greek notables joined the Russian side, and promised them men and supplies, while in return they expected massive Russian aid (10,000 soldiers and military equipment). Russia planned to incite Orthodox Christians to revolt, and sent agents to Bosnia, Herzegovina, Montenegro, Albania, Crete and the Morea. Another Orlov brother, Орлов, Фёдор Григорьевич, was sent to coordinate rebels in Morea, deemed the most important strategic area in mainland Greece (due to its ports). Russia assembled a war fleet for deployment in the Mediterranean, described as "one of the most spectacular events of the 18th century", which caught the Ottomans off guard. The first fleet contingent (out of two) departed in August 1769 and arrived in the Aegean in December. This expedition of four ships, a few hundred soldiers and inadequate arms supplies greatly disappointed the Greeks. Nevertheless, combined Russian Greek forces attempted a campaign.

Пелопоннес аралы

1770 жылы ақпанда Маниге ресейлік флоттың келуі Мани мен Каламатада жергілікті қарулы топтардың құрылуына әкеп соқты. Алайда, орыс экспедициялық күштерінің саны жеткіліксіз болғандықтан, жергілікті гректердің бір бөлігін қару алуға көндіре алмады. Ресейлік әскер саны күткеннен әлдеқайда аз болды және грек және орыс басшылары арасында өзара сенімсіздік туды. Грек басшыларының ішінде Каламаталық белгілі Панагиотис Бенакис пен жергілікті митрополит Антимос болды.

Коринф халқы көтеріліс көтеріп, жақын орналасқан Нафплио қаласын қоршауға кірісті. Монемвасия бекінісіндегі Османдық гарнизоны да қауіп төңкеріліп, қоршауға алынды. Кефалония және Закинф аралдарынан келген 5000 ерікті Пелопоннес аймағындағы революциялық күштерді нығайтты. Гастуни алынды, ал Патрас грек бөлімдерімен қоршауда болды. Грекияның орталық бөлігіндегі Месолонги және Нафпактос қалаларының маңында қосымша көтерілістер болды.

Крит аралы

Осы уақытта Криттегі грек көтерілісін Даскалояннис басқарды. Ұзақ өтпей, Сфак қалықтары салық төлеуден бас тартып, көптеп көтеріліс жасады. Дегенмен, орыс елшілері уәделеген көмек Критке келмеді және Даскалояннис өзінің күшімен күресуге мәжбүр болды. Ол 2000 жақсы қаруланған адамнан тұратын жасақты ұйымдастырып, таудан түсіп, Батыс Криттің жазықтарына шабуыл жасады. Бірақ, Крит көтерілісі Осман әскерлерінің көптігіне байланысты тез арада басылды.

Османдықтардың жауабы

Сәуір айында революционерлер Наварино бекінісін басып алуға қол жеткізді, алайда көтеріліс бұрыннан-ақ тағдырланған еді және орыс флоты келесі маусымда бұл аймақты тастап кетті. Гректердің Ресей қолдауымен жасаған көтерілісі туралы алғашқы хабар Осман империясының астанасына жеткен соң, Осман империясының түрлі қалаларында, оның ішінде Смирнада гректерге қарсы бірінші қырғындар басталды. Грек аралдарының көмегімен орыс флоты Осман теңіз күштеріне қарсы Чесме шайқасында маңызды жеңіске жетті, бірақ бұл Мореядағы грек армиясына көмектеспеді. Ресей уәде берген күштерін жеткізе алмағандықтан, көтеріліс көп ұзамай басылды. Македония және Олимп аймағынан келген грек күштері Мореяға түсу кезінде қарсылыққа ұшырады және осылайша революционерлерге көмектесе алмады. Ал осы уақытта Осман империясының ең қабілетті әскери қолбасшыларының бірі және бұрынғы ғалымақысы Мұхсинзаде Мехмед-паша Нафплион гарнизонының басшылығын өз қолына алып, солтүстік провинциялардан жасақ шақырып, Триполицада орыс-грек экспедициясын талқандады.

Салдары

Осман әскері жалдаған мұсылман албан жалдамалылары көтеріліс басылғаннан кейін бірнеше жыл бойы Пелопоннесте қалды, гректерге қарсы үнемі шабуылдар жасап, осылайша көтеріліс кезінде мұсылман азаматтарын қырғынға ұшыратқан және мүлікті жойған христиан күштерінен қорқынышты кек алды. Жергілікті грек халқы бұл күштерді «түрік албандары» деп атады, олар 1769-1770 жылдары Эпирдегі көптеген қалалар мен кенттерді қиратты. Патраста түрік-албан шапқыншылығынан кейін ешкім тірі қалмады. Мистрас қаласы қиратылды, ал митрополит Анания көтеріліс кезінде бірнеше түріктің өмірін сақтап қалғанына қарамастан, өлімге кесілді. Албан топтары көптеген жергілікті гректерді өлтірді, ал бірнеше бала құлдыққа сатылды. Көтерілістен кейінгі тоғыз жылда шамамен 20 000 – 30 000 жергілікті грек қаза тапты немесе өз отанын тастап кетті. Осман үкіметі албан жалдамалыларының қызметі үшін талап еткен жалақыны төлей алмады, бұл олардың аймақты тонауына себеп болды. 1774 жылы орыс-түрік соғысы Кючук-Кайнарджа шартымен аяқталды, ол халыққа жалпы кешірім жариялады. Дегенмен, мұсылман албан жалдамалыларының аймақтағы шабуылдары грек халқына ғана емес, түріктерге де жалғасты. Пелопоннестегі кең ауқымды қиратулар мен тәртіпсіздік орталық Осман үкіметін 1779 жылы албан әскерлерін басып тастау үшін тұрақты түрік әскерін жіберуге және оларды Пелопоннестен қуып шығаруға мәжбүр етті. Ресей тарапынан қарағанда, граф Орловтың миссиясы көбінесе сәтті болды, ол Осман флотына зиян келтірді, Осман әскерін оңтүстікке бағыттап, Кючук-Кайнарджа шартына қол қоюға әкелген жеңіске үлес қосты. Гректер үшін бұл көтеріліс маңызды салдарларға әкелді. Бір жағынан, ол көптеген адамдардың өмірін құрбан етті (ұрыста да, одан кейінгі Осман жазалауларында да). Екінші жағынан, гректердің құрамында болған Милет-и-Рум Кючук-Кайнарджа шартынан пайда тапты. Мысалы, грек кемелері Ресей туымен жүзуге және Қара теңіз бен Жерорта теңізіне еркін кіруге құқық алды. Ресей православиелік халықты және оның шіркеулерін қорғау және Стамбулда православиелік собор салу құқығын иеленді. Сондай-ақ Ресей империяның барлық жерінде консулдар тағайындау құқығын алды, олардың көпшілігі гректер еді. Бұл шарт грек әлемінде маңызды өзгерістерге әкелді. Гректердің Ресеймен байланысы граф Деметрио Мочениго, граф Иоаннис Каподистрия, Александрос Ипсилантис, Скарлатос Д. Стурдза, Спиридон Дестунис және Ресей императорлық әкімшілігінде жоғары лауазымдарды атқарған басқа да көрнекті гректердің ықпалы арқасында одан да берік болды. Көтерілістен кейінгі онжылдықтарда ондаған мың гректер Осман империясынан Ресей империясына көшіп, Қырымда және Азов теңізінің жағалауында колониялар құрды. Мариуполь және Таганрог сияқты қалалар Осман грек иммигранттары мен олардың грек-орыс ұрпақтары басымдық танытқан қарқынды дамыған сауда орталықтарына айналды. Олар 1930 жылдары жойылғанға дейін Грекия және гректер тарихында маңызды рөл атқарды.

The Muslim Albanian mercenaries hired by the Ottomans remained in the Peloponnese for several years after the suppression of the revolt, periodically launching reprisals against the Greeks, thus taking frightful revenge for the Christian forces that had massacred Muslim civilians and destroyed property during the uprising. Referred to by the local Greek populace as "Turk Albanians", those forces had also destroyed many cities and towns in Epirus during 1769–70. In Patras nearly no one was left alive after the Turkish Albanian invasion. The city of Mystras was left in ruins and the metropolitan bishop Ananias was executed despite having saved the life of several Turks during the uprising. A great number of local Greeks were killed by the Albanian groups, while several children were sold to slavery. In nine years following the revolt c. 20,000 30,000 local Greeks either succumbed or left their homeland. The Ottoman government was unable to pay the wages the Albanian mercenaries demanded for their service, causing the latter to ravage the region. In 1774 the Russo Turkish War ended with the Treaty of Küçük Kaynarca which granted general amnesty to the population. Nevertheless, attacks by Muslim Albanian mercenaries in the region continued not only against the Greek population but also against Turks. The extensive destruction and lack of control in the Peloponnese forced the central Ottoman government to send a regular Turkish military force to suppress those Albanian troops in 1779, and eventually drive them out from Peloponnese. From the Russian point of view, Count Orlov's mission was mostly a success, damaging the Ottoman fleet, directing Ottoman troops south, and contributing to the victory that led to the signing of the Treaty of Küçük Kaynarca. From the Greek point of view, the revolt had significant consequences. On the one hand, it cost a huge number of lives (both in battle, and in the Ottoman reprisals that followed). On the other hand, the Milet i Rum, of which Greek were a part, did well out of the Treaty of Küçük Kaynarca. Greek ships, for example, gained the right to sail under the Russian flag and had open access to the Black Sea and the Mediterranean. Russia gained the right to protect the Orthodox population and its churches and to build an Orthodox cathedral in Istanbul. Russia also obtained the right to appoint Consuls throughout the empire, and most of these were Greeks. The treaty ushered in major changes to the Greek world. Greek connections to Russia became even stronger because of the influence of prominent Greeks in Russia such as Count Demetrio Mocenigo, Count Ioannis Kapodistrias, Alexandros Ypsilantis, Skarlatos D. Sturdza, Spyridon Destunis, and others who occupied high positions in the Russian imperial administration. In the decades after the revolt, tens of thousands of Greeks emigrated from the Ottoman to the Russian empire, establishing colonies in the Crimea and along the shores of the Sea of Azov. Cities like Mariupol and Taganrog became booming commercial centers dominated by Ottoman Greek immigrants and their Greek Russian successors. They would play prominent roles in the history of Greece and the Greeks until their destruction in the 1930s.

Танымал мәдениетте

Көтеріліс, Батыс әлеміндегі маңызды әдеби қозғалыс – филеллинизмнің одан әрі дамуы үшін шешуші оқиға болды. Сондықтан, Фридрих Хёльдерлиннің "Гиперион" романының басты кейіпкері 1770 жылғы Орлов көтерілісінен шабыттанған көтеріліске қатысады.