Кіріспе
Данияның саяси партиясы Дания Халық партиясы (Dansk Folkeparti, DF; немесе кейде) – Даниядағы ұлтшыл және оңшыл популистік саяси партия. Ол 1995 жылы «Прогресс» партиясының бұрынғы мүшелерімен құрылды. Партия құрылғаннан кейін айтарлықтай өсімді бастан өткерді және 2001 жылғы жалпы сайлаудан бастап 2011 жылғы сайлаудағы жеңіліске дейін билік еткен [[Венстре (Дания)]] – Консервативтік халық партиясы коалициялық үкіметін қолдады. Кабинет құрамына кірмегенімен, DF көптеген мәселелер бойынша басқарушы коалициямен тығыз ынтымақтастық жасады және өз кезегінде маңызды саяси ұстанымдары үшін қолдау алды, нәтижесінде үкімет жиі «ВКО үкіметі» деп аталды (O – DF сайлау таңбасы). 2022 жылғы жалпы сайлауда партия ең нашар нәтижесін көрсетті, ол тек бес мандатты жеңіп алды. 2023 жылдың ақпанына қарай, Nye Borgerlige партиясынан шыққандардың арқасында DF Дания Фолкетингінде жеті мандатқа ие болды.
The Danish People's Party (Dansk Folkeparti, DF; or sometimes in ) is a nationalist and right wing populist political party in Denmark. It was formed in 1995 by former members of the Progress Party (FrP). The party saw a period of significant growth after its founding and lent its support to the [[Venstre (Denmark)–Conservative People's Party coalition government that ruled from the general election of 2001 until the 2011 election defeat. While not part of the cabinet, DF cooperated closely with the governing coalition on most issues and received support for key political stances in return, to the point that the government was commonly referred to as the "VKO government" (O being DF's election symbol). It would receive its worst general election result ever in 2022, when it only won five seats. as of February 2023, due to defections from Nye Borgerlige, DF now has seven of the seats in the Danish Folketing.
Тарих
Партияның танымалдылығы құрылғаннан бері артып келеді, 2007 жылғы парламент сайлауында 179 мүшелі Фолкеттингте 25 орын жеңіп алды (13,8% дауыс, Даниядағы үшінші ірі партия мәртебесін сақтап қалды). 2011 жылғы парламент сайлауында үшінші ірі партия ретіндегі орнын сақтай отырып, DF 12,3% дауыс жинады, бұл партияның сайлаудағы алғашқы сүрінуі болды.
Алғашқы жылдары (1995-2001)
Дания халық партиясы 1995 жылғы 6 қазанда құрылды, Пья Кьярсгаард пен Кристиан Тулесен Даль Прогресс партиясынан бөлініп шыққаннан кейін. Партияның тұңғыш ұлттық съезі 1996 жылғы 1 маусымда Виссенбьергте өтті, онда Пиа Кьярсгаард партия төрағасы болып бірауыздан сайланды. Партия «Прогресс партиясының» «анархистік жағдайларына» және оның «барлығы немесе ештеңе» саясатына наразылық білдіру үшін құрылған. Бастапқыда көптеген адамдар оны «Прогресс партиясының» «көшірмесі» деп қарады, бірақ бұл көп ұзамай жалған екені дәлелденді. Партия ішкі қайшылықтар мен ресми стратегиямен келіспеушіліктерге жол бермейтін, жоғары орталықтандырылған партия басшылығын қажет деп есептеді. Скандинавия елдерінде бұрынғы скандинавиялық оңшыл популизмге қарағанда француздық Nouvelle Droite философиясына жақын тұрған алғашқы сәтті парламенттік партия осы болды. DF бірнеше саяси ағымдардың синтезі болды: лютерандық қозғалыс Tidehverv және оның туысқан журналы, Дания қауымдастығынан (Den Danske Forening) шыққан интеллектуалды ұлтшыл оң және Прогресс партиясының консервативті популистері. 1997 жылы партия муниципалдық сайлауда 7% дауыс жинап, дәстүрлі солшыл муниципалитеттерде табысқа жетті, тіпті әлеуетті түрде социал-демократтармен бәсекелесе алды. 1998 жылға қарай партияда 2500 тіркелген мүше болды, оны «Еуропадағы ең қатаң» партия деп атады. Партия үкіметті қолдауын жалғастырды және әлеуметтік саясатты, иммиграциялық саясатпен бірге негізгі мәселе етіп, кең саясатты қалыптастырды. Алайда, карикатураларға қатысты даудың бұқаралық ақпарат құралдарындағы жариялануы салдарынан бұл әсер біршама әлсіреп кетті. 2007 жылғы парламенттік сайлауда DF 13,9% және 25 мандатқа ие болды, сондай-ақ консервативті-либералды үкіметті қолдауын жалғастырды. Партия құрылғаннан бері барлық сайлауда тұрақты өсімді қамтамасыз етті, бірақ соңғы жылдары өсу қарқыны аздап төмендеді. Саяси орталықтағы партиялар, әсіресе жаңадан құрылған Жаңа Альянс, «корольдікке» ие болуға және DF-тің иммиграциялық саясатын оқшаулауға тырысты, бірақ сәттілікке жете алмады. 2009 жылғы Еуропа Парламенті сайлауында партияның жетекші үміткері Мортен Мессершмидт 284 500 жеке дауыспен (барлық партиялардың арасындағы бір кандидатқа ең көп дауыс) жеңіске жетіп, мандатты иеленді, осылайша партияға екінші орын берілді (оны Анна Росбах Андерсен алды). Партия Еуропалық сайлаудағы бұрынғы нәтижелерін еселеп арттырып, дауыс санын 15,3%-ға жеткізіп, 2 Еуропарламент депутатын (ЕОП) енгізді. 2012 жылғы 15 қыркүйекте Кристиан Тюсен Даль Кьярсгаардты төрағалыққа алмастырды.
Тюлесен Даль басшылығы (2012-2022)
2015 жылғы сайлау кезінде ДФ Кристиан Тулесен Дальдың басшылығымен 21,08% ұлттық дауыс жинады, бұл партия құрылғаннан бергі ең жоғары көрсеткіш еді және 37 орынға ие болды, нәтижесінде партия екінші орынға шықты. Осыдан кейін партия [[Венстре (Дания)]] партиясымен келіссөздер жүргізіп, иммиграция және ЕО саясаты бойынша қатаң шаралардың қабылдануына қолдау көрсету үшін парламенттік қолдау беруге келісті. Нәтижесінде Ларс Лёкке Расмуссен басқаратын азшылық үкіметі құрылды, оған ДФ, Либералдық Альянс және Консервативтік Халық партиясы қолдау көрсетті. Партия 2019 жылғы сайлауда ауыр жеңіліске ұшырады, 1998 жылдан бергі ең нашар нәтижесін тіркеді. Ол дауыс берудің 8,7% және 16 орынды ғана алды, бұл 2015 жылдан бері 21 орынды жоғалту болды; партия үшінші орынға түсіп, Социал-либералдардан аздап басып өтті. Кейбір журналистер мен саяси сарапшылар ДФ-ның қолдауын жоғалтуының себебі партияның үкіметке тікелей қатысудан бас тартуы және шешім қабылдаудағы беймәлімдігі болды, сондай-ақ Социал-демократтар сияқты негізгі партиялар ДФ-ның иммиграция және интеграция жөніндегі көптеген саясатын қабылдауы еді деп пікір білдірді. 2022 жылдың қаңтарында Даль басшылық лауазымынан кетіп, Мортен Мессершмидт басшылық сайлауда басқа екі үміткерге қарсы 828 делегаттың 499 дауысын алып, оның орнына келді. Мессершмидттен кейін маусым айында 16 депутаттың 11-і партиядан шықты, оның ішінде Тюльсен Даль болды, ол олардың ішінде орнын кезегімен келесі адамға берген жалғыз депутат еді.
Мессершмидт басшылығы (2022 жылдан қазіргі уақытқа дейін)
2022 жылғы сайлауда партия ең нашар сайлау нәтижесін көрсетті, дауыстардың 2,6% немесе 5 мандатқа ие болды. 2022 жылдың желтоқсанында Мортен Мессершмидт бірнеше саяси сарапшылар мен баяушылардың пікірінше, ЕО қаражатын дұрыс пайдаланбаған деген бұрынғы айыптаулар бойынша барлық айыптан босатылды, бұл партияның қайта жаңғыруына мүмкіндік берді. 2023 жылдың қаңтар және ақпан айларында Nye Borgerlige партиясынан сайланған Миккель Бьёрн мен Метте Тисен Дания Халық партиясына қосылып, олардың мандаттарының санын жетіге жеткізді.
Саясат
DF – ұлтшыл және оңшыл популистік партия. Ол саяси спектрдің оң қанатынан шалғай оңға қарай орналасқан. DF-тің жарияланған мақсаттары: Дания халқының, оның ішінде отбасы, монархия және Данияның евангелистік лютеран шіркеуінің бостандығы мен мәдени мұрасын қорғау, қатаң заң үстемдігін орнату, иммиграцияны шектеу және қабылданған иммигранттардың мәдени сіңіруін қолдау арқылы Данияның көпмәдениетті қоғамға айналуына қарсы күресу, мұқтаж жандарға күшті әлеуметтік қорғау жүйесін сақтау, білім беруді нығайту және адамдарды жұмыс істеуге ынталандыру арқылы кәсіпкерлікті және экономикалық өсімді қолдау, қоршаған ортаны және табиғи ресурстарды қорғау, сондай-ақ Данияның Еуропалық Одаққа қарсы егемендігін қорғау. Өзінен бұрынғы Прогресс партиясымен салыстырғанда, DF иммиграция мәселесіне көбірек назар аударады, бірақ басқа мәселелерде көбірек прагматизм көрсетеді. Жалпы, радикалды оңшыл деп есептелгенімен, экономикалық саясатының көп бөлігі партияны орталыққа немесе орталық-солшыл қанатка жақындатады. Партияның бұрынғы төрағасы Кристиан Тулесен Даль бір кезде DF-ті мұсылманға қарсы партия деп мәлімдеген.
Иммиграция
DF иммиграцияға қарсы. Партияның пікірінше, Дания табиғи түрде иммиграция елі емес. Партия Данияның көпұлтты трансформациясын қабылдамайды және көпмәдениеттілікті жобамайды. Көпұлтты Дания – «ұлттық апат» болар еді. Партия Батыстан тыс елдерден келетін иммиграцияны күрт азайтуға тырысады және барлық діндердегі иммигранттардың мәдени ассимиляциясын қолдайды. 2010 жылы партия Батыс емес елдерден иммиграцияны толығымен тоқтатуды ұсынды, бұл бір ай бұрынғы 24 жылдық ережені қатаңдату туралы ұсыныстың жалғасы болды. Дегенмен, партия Данияда тұрақты тұруға ниетті иммигранттар мен тек қақтығыс кезеңінде Данияда болып, соңынан үйіне оралуға ниетті босқындар арасында айырмашылық жасайды. Партия мұқтаж адамдарға көмектесуге дайын екенін, бірақ Дания халқына Данияның даниялық болып қалуын сақтау бойынша моральдық жауапкершілігі бар екенін мәлімдеді. Консервативті-либералдық коалициялық үкіметпен ынтымақтастық олардың маңызды талаптарының орындалуына әкелді, ең бастысы – иммиграциялық саясаттағы қатаң шектеулер, олар көбінесе Еуропадағы ең қатаң иммиграциялық заңдар деп сипатталады. Жаңа үкімет Дания азаматтары мен басқалардың шетелдік жұбайларын елге әкелуіне тыйым салатын ережелерді қабылдады, егер екі серіктес те 24 жастан жоғары болса, Дания азаматының 12 ай бойы әлеуметтік жәрдемақы алғанын көрсетпейтін төлем қабілеттілігіне ие болса және 60 011 крон (шамамен 10 100 АҚШ доллары) көлемінде кепілдік берсе. Бұл шараның бірі – ресімделген некелермен күресу. Бұл жаңа ережелердің нәтижесінде 2002 жылы 8151 отбасы біріктірілсе, 2005 жылы бұл көрсеткіш 3525-ке дейін төмендеді. Босқындарға берілетін әлеуметтік жәрдемақылар билікке келген алғашқы жеті жылда 30-40% қысқартылды. Кәдімгі жұмыссыздық жәрдемақысы төмендетілген «бастапқы көмек» құралымен алмастырылды. Үкімет коалициясының мақсаты – адамдарды жұмысқа тарту арқылы интеграцияны жақсарту болса, DF-тің иммиграциялық өкілі Сорен Краруп бұл бастапқы көмектің экономикалық босқындардың санын азайтып, «үшінші әлемде айтылғандай, көшеде алтын таба алмайтынын» көрсеткеніне ризашылық білдірді. Дегенмен, көші-қон реформасынан кейін жалпы иммиграция көлемі артты.
Басқа да отандық
Партия қарттар мен мүгедектердің жағдайын жақсартуды көздейді және зорлау, зорлық-зомбылық, сексуалдық қанау, бейхабар жүргізу және жануарларға қатыгездік сияқты қылмыстарға қатысты жазаларды қатаңдауды жақтады. Ол терроризм, исламизм және суық соғыс тарихы саласындағы мақсатты зерттеулерге гранттар беруді, сондай-ақ қорғанысқа жұмсалатын қаражатты арттыруды қолдайды. Бұдан бөлек, партия Дания монархиясын және қазіргі Дания конституциясын сақтап қалуды, ал Дания қылмыстық кодексіндегі "кешірімсіз сөз" бабын жоюды ұсынады.
Экономика
Партия Даниядағы радикалды оңшыл популистік партияның алғашқы нағыз үлгісі саналады; осылайша партия "әлеуметтік шовинизмнің алға басушысы" деп сипатталды. Скандинавиялық саяси зерттеулерге сәйкес, партияның 2015 жылғы сайлаудағы сәттілігі тек иммиграцияға қатысты қатал ұстанымына ғана емес, сонымен қатар сайлаушылардың әлеуметтік демократтардың елеусіз қалдырған әл-ауқатқа және қайта бөлу саясатына қолдау көрсетуіне де байланысты болды. Бұл "экономикалық тұрақсыздық, шеттету, өңірлік орталық-шөл даму аралығы" 2015 жылғы сайлаудың шешуші факторларына айналдырды. 2019 жылғы Даниядағы жалпы сайлауда әлеуметтік демократтар әл-ауқат пен қайта бөлу мәселелерінде солға қарай бұрылып, сондай-ақ әлеуметтік мәселелерде "сол консервативті" ұстанымдарды қабылдап, оңға қарай жылжып, Дания халық партиясына жоғалтқан сайлаушыларын қайтарып алды. Сондықтан ДХП экономикалық тұрғыдан сол, ал әлеуметтік тұрғыдан оңшыл деп жіктелді, себебі ол өзінің сайлаушы базасын 2015 және 2019 жылдар аралығында әлеуметтік демократтарға айналған "сол консервативті" әлеуметтік демократиялық партиямен бөліседі. Норвегиялық саясаттанушы Андерс Равик Юпскас Дания халық партиясын "авторитарлық еңбекші классқа" үндеу жасайтын және "солшыл экономика мен тумашылдық иммиграциялық саясаттың үйлесімін" ұсынатын бірегей оңшыл популистік партия деп сипаттады. Партия өзін "Данияның әл-ауқат мемлекетінің нағыз қорғаушысы" деп жариялап, оны қорғаудың ең тиімді жолы ретінде иммигранттарды Данияның әл-ауқат мемлекетінен шығаруды насихаттады. Алайда партия Данияның зейнетақы және денсаулық сақтау саласына жұмсалатын қаражатты арттыруды да қолдады, және партияның сайлаушылары "әлеуметтік демократтар мен солшыл сайлаушылармен салыстырғанда да шығындарды арттыруды бірауызды түрде жақтады". Партия нарықтың либерализациялануына қарсы ескертті және экономикалық және әлеуметтік тұрғыдан неолиберализм мен жаһандануды сынады, бұл оған еңбекші класс сайлаушыларының арасында беделді болуға мүмкіндік берді. Партия сонымен қатар кәсіподақтарды нығайтуға уәде берді және шағын кәсіподақтармен және жұмысшылар бірлестіктерімен ынтымақтастық туралы келісімдерге келді. Мессершмидт басшылығымен партия салықты төмендетуді жақтау арқылы экономикалық либерализм бағытына қарай жылжыды.
Шетелдік
Партия Данияның егемендігін Еуропалық Одаққа беруіне қарсы және Еуропалық Одаққа одан әрі интеграциялануға және еврофедерализмге қарсы. Ол сондай-ақ еуро валютасына қарсы және Данияның кронасын сақтағысы келеді. Сонымен қатар ол Түркияның Еуропалық Одаққа ықтимал қосылуына қарсы. DF еуроскептик. Партия бастапқыда 2003 жылы Иракқа басып кіруді қолдады, бірақ 2014 жылы сыртқы істер жөніндегі бас сөйлеушісі Сорен Эсперсен бұл қолдау қателік болды және бұрынғы диктатор Саддам Хусейннің билігі содан кейінгі жағдайға қарағанда "әлдеқайда жақсырақ" еді деді. Ол партияның бас министр Андерс Фог Расмуссенді басып кіру кезінде "көзі жоқ" ұстанғанын мәлімдеді. Партия 2011 жылы Ливияға жасалған әскери араласу кезінде Данияның ұшуға тыйым салынған аймақты күштеп орындауын қолдады, бірақ бастапқыда Данияның тікелей әскери қатысуына күмәнданып қарады. Партия кейін НАТО-ға деген ынтымағын білдіріп, бұл шешімді қолдады. Партия жетекшілігі Ливиядағы Дания миссиясын ұзартуға қолдау көрсетті, қорғаныс өкілі Иб Пулсен келіспесе де. Араласудан үш жыл өткен соң, сыртқы істер жөніндегі өкілі Эсперсен партияның араласуды қолдауы "қателік" болғанын және Ливиялық көтерілісшілердің идеологиясын дұрыс түсінбеуіне байланысты болғанын мәлімдеді. Партия Малидегі исламисттарға қарсы Францияның "Серваль" операциясына Данияның қатысуын қолдады. Алайда, ол Данияның Сириядағы азаматтық соғысқа қатысу ұсыныстарына қарсы болды. Партия Тайваньды халықаралық жағынан мойындауға ұмтылады және Қытай Халық Республикасымен дауларында Тайваньды қолдайды. 2007 жылы партия Дания үкіметінің Косовоның тәуелсіздігін мойындау жоспарына қарсы шығып, Сербияның аумақтық тұтастығын сақтады. DF Израильді қолдайды және Палестинаны мойындауға қарсы, себебі тиімді Палестина мемлекеті жоқ, және Данияның Израильдегі елшілігін Иерусалимге көшіруді қалайды. DF сондай-ақ Данияның НАТО-ға мүшелігін қолдайды.
Дауыс беруді талдау
2001 жылғы сайлаудан кейін кәсіподақ SiD жасаған талдауда 40 жасқа дейінгі біліктілігі жоқ жұмысшылардың 30%-ы DF партиясына, ал 25%-ы ғана социал-демократтарға дауыс берген. "Экономикалық жік бөлінудің" маңыздылығының төмендеуі: Бірнеше авторлар Еуропалық қоғамдардың саяси "жік бөлінулері" соңғы онжылдықтарда өзгергенін айтады. Қазіргі Батыс Еуропалық демократиялар екі негізгі жік бөліну өлшемімен сипатталады: жұмысшыларды капиталға қарсы қоятын экономикалық жік бөліну өлшемі, ол экономикаға мемлекеттің араласу дәрежесіне қатысты, және әлеуметтік-мәдени жік бөліну өлшемі. Референдумдар Маастрихт шарты мен евроны қабылдаудан бас тартты. DF партиясы бұл күмәнді басқаларға қарағанда тиімдірек пайдалана алды. Даниядағы басқа партиялармен салыстырғанда, Дания Халық партиясының ерекшелігі – пікір сауалнамаларында оның көрсеткіші әдетте 1-1,5%-ға төмен болады. Сайлау зерттеушілері партияның сайлаушылары саясатқа аз қызығушылық танытуы мүмкін екенін, сондықтан сауалнамашылармен сөйлесуден бас тартатынын, немесе сайлаушылар партияға қолдауын жасыруға тырысады деп болжайды.
Парламент
Сайлау Дауыстар % Орындықтар +/– Үкімет 1998 252,429 7.4 (#5) 2001 413,987 12.0 (#3) 9 2005 444,205 13.3 (#3) 2 2007 479,532 13.9 (#3) 1 2011 436,726 12.3 (#3) 3 2015 741,539 21.1 (#2) 15 2019 308,219 8.7 (#3) 21 2022 93,428 2.6 (#12) 11
Еуропалық Парламент
Сайлау Дауыстар % Орындықтар +/- 1999 114,865 5.8 (#8) 2004 128,789 6.8 (#6) 0 2009 357,942 15.3 (#4) 1 2014 605,889 26.6 (#1) 2019 296,978 10.8 (#4) 3