Сами мәдениетіндегі жоықтар мен ән өнері

Кіріспе

Саамдықтардың дәстүрлі әндері (мысалы, Квад және Леудд әндері) және жоиктер саам халқының және саам тілдерінің маңызды музыкалық көрінісі болып табылады. Самилер әр түрлі музыкалық аспаптарды қолданады, олардың кейбіреулері саамдарға тән, кейбірлері скандинавиялық дәстүрлі, ал кейбіреулері заманауи. Өте рухани әндер, жоикс () – әннің ең ерекше түрі. (Бұл сөз кейде лавлу немесе вуэли әндерін білдіреді, бірақ бұл техникалық жағынан дұрыс емес.) Джоиктерде әннің мәтіні аз немесе мүлдем болмауы мүмкін, рифма жасалмайды және нақты құрылымы жоқ. Олар әдетте әнші үшін маңызды кез-келген тақырыпқа қатысты және мазмұны жағынан әртүрлі. Солтүстік аймақтарда әр адамның өз жойы болады, кейде оларға туған кезде беріледі, бұл жеке және олардың өкілі ретінде қарастырылады, есім сияқты. Таза халықтық жоиктер 20-шы ғасырда поп-радионың және діни фундаментализмнің, әсіресе Лаестадиандық діннің ықпалынан танымалдылығы төмендеді. Жоикинг алғаш рет Швецияда және жалпы Скандинавияда 1959 жылы шыққан Свен Госта Джонсонның «Мен лапппын» әнімен танымал болды. Жойкингтің алғашқы коммерциялық жазбаларын Нильс Аслак Валкеапа 1968 жылы Финляндияда орындады. Дегенмен, Валкеапаның жазбалары дәстүрлі хокингтен ерекшеленеді, себебі олар аспаптарды және айналадағы дыбыстарды, мысалы, қасқырдың ұлығуы мен желдің шуын қамтиды. Бірақ, кейбір танымал жоик орындаушыларының қатарында Анжелит (бұрынғы Анжелин tytöt, Анжели қыздары), Вимме Саари және фин Сапмиынан Нильс Аслак Валкеапа бар. Көптеген қазіргі заманғы әншілер Саам музыкасының ең танымал лейблі DAT-пен келісімшартқа отыр. Саамның ең танымал әншісі – Норвегиялық Мари Бойн, ол жоик тамырлары бар минималистік халықтық рок стилін орындайды. Саам емес кейбір суретшілер, соның ішінде RinneRadio, Xymox және Jan Garbarek, өз музыкаларында жоик пен басқа саамдық стильдерді қолданды. Фин фолк-метал тобы Sháman (қазір Korpiklaani деп аталады) 1990 жылдардың соңында «йоик-металл» деп аталатын жанрды енгізді, бұл саам музыкасына ауыр металл сахнасында назар аударуға мүмкіндік берді. Олардың музыкасында йоик әндері, саамдық лирика және шамандық барабан сияқты саамдық элементтер бар. Әнші сонымен қатар фин фолк-метал тобы Finntroll үшін де орындаған. Сондай-ақ, фин блэк-метал тобы Barathrum (On Eerie альбомының бірінші трегі) және швед блэк-метал тобы Arckanum өздерінің бірнеше әндерінде жоик бөліктерін қолданды. 2008 жылдың қаңтар айында саам әншісі Энн Мари Андерсон «Ándagassii» әнімен Melodi Grand Prix 2008 финалына (Норвегияның 2008 жылғы «Евровидение» байқауына ұлттық іріктеу) жолдама алды, бірақ жеңіске ие болмады. 2015 жылдың наурыз айында швед саам суретшісі Джон Хенрик Фьоллгрен өзінің «Jag ar fri» әнімен 2015 жылғы «Евровидение» ән байқауының ұлттық іріктеуінде екінші орын алды. 2018 жылдың қазан айында Норвегияның Stjernekamp телеарнасында өткен музыкалық байқаудың соңғы эпизодында 20 жасар саам әртісі Элла Мари Хата Исаксен жеңімпаз атанды, оның шоудағы соңғы өнері жоик болды. «Евровидение» ән байқауында жоик 1980 жылы «Sámiid ædnan» әнін орындаған Матис Хетта өзі жазған йоикті орындағанда және 2019 жылы Норвегияны өкілдік еткен KEiiNO триосы орындаған «Spirit in the Sky» әнінің арқасында пайда болды. Бұл топтың мүшесі, саам әншісі және рэпері Фред Булжо осы тілдегі бөліктерді орындады. KEiiNO командасы көрермендердің дауысын жеңіп алды, бірақ жюридің (40 ұпай) және көрермендердің (170 ұпай) дауысын қосқаннан кейін, үштік байқаудың ірі финалында 6-шы орынға ие болды.

In traditional Sámi music songs (e. g. Kvad and Leudd songs) and joiks are important musical expressions of the Sámi people and Sámi languages. The Sámi also use a variety of musical instruments, some unique to the Sámi, some traditional Scandinavian, and some modern introductions. Highly spiritual songs called joiks (; ) are the most characteristic song type. (The same word sometimes refers to lavlu or vuelie songs, though this is technically incorrect.) Joiks may have few or no lyrics, do not rhyme, and have no definite structure. They are typically about any subject of importance to the singer, and vary widely in content. In Northern areas each person often has their own joik, sometimes given to them at birth, which is seen as personal to and representative of them, like a name. Purely folk joiks have declined in popularity over the 20th century, due to the influence of pop radio and religious fundamentalism, especially Laestadianism. Joiking first came to prominence within Sweden and Scandinavia as a whole with the 1959 release of Sven Gosta Jonsson's "I'm a Lapp", which featured the singer singing about joiking towards heathen stones over a modern, skiffle like beat. The first commercial recordings of joiking were performed by Nils Aslak Valkeapää in 1968, in Finland. Valkeapää's recordings, however, differed from traditional hoiking by including both instrumentation and ambient sounds, such as barking dogs and the wind. Nevertheless, joik performers of some fame include Angelit (former Angelin tytöt, Girls of Angeli), Wimme Saari and Nils Aslak Valkeapää from Finnish Sápmi. Many modern singers are signed to DAT, the premier record label in Sámi music. The most famous Sámi singer is Mari Boine of Norway, who sings a type of minimalist folk rock with joik roots. Some non Sámi artists, including RinneRadio, Xymox, and Jan Garbarek, have used joik and other Sámi styles in their music. The Finnish folk metal band Sháman (now known as Korpiklaani) introduced what some call "yoik metal" in the late 1990s, drawing attention to Sámi music in the heavy metal scene. Their music incorporated Sámi elements such as yoik singing, Sámi lyrics, and shamanic drum. The vocalist has also yoiked for fellow Finnish folk metal band Finntroll. Also Finnish black metal band Barathrum (On Eerie album's first track) and Swedish black metal band Arckanum have used joik parts in couple of their songs. In January 2008, the Sámi artist Ann Marie Anderson, singing "Ándagassii" qualified to the finals of Melodi Grand Prix 2008, (the Norwegian national selection for the Eurovision Song Contest 2008), but she did not win. In Mars 2015 the Swedish Sámi artist Jon Henrik Fjallgren came second with his song "Jag ar fri" in the finals in the national selection for the Eurovision Song Contest 2015. In the October 2018 final episode of the Norwegian televised music contest Stjernekamp, 20 year old Sámi artist Ella Marie Hætta Isaksen was voted the winner; her final performance on the show was a yoik. At the Eurovision Song Contest itself, joik appeared in Eurovision Song Contest 1980 with "Sámiid ædnan", where Mattis Hætta performed a yoik he had composed, and 2019 thanks to the song "Spirit in the Sky" performed by the KEiiNO trio representing Norway. Parts in this language joik were performed by the Saami singer and rapper Fred Buljo, who is a member of the group. The KEiiNO team won the audience vote, but after adding up the total vote of the jury (40 points) and the audience (170 points), the trio took only 6th place in the general classification of the grand final of the competition.

Музыкалық аспаптар

Кейбір дереккөздерде саам халқының арасында музыка аспаптарының жетіспеушілігі туралы айтылады. 1885 жылғы бір еңбекте: "Олар тіпті ең қарапайым аспапқа да ие емес, тіпті өздеріне тән аспаптары жоқ" делінген. Осыған қарамастан, саамдар түрлі музыка аспаптарын пайдаланады, олардың бірқатары оларға ғана тән. Осы аспаптардың ішінде – анжелика архангеликаның сабақтарынан жасалған қамыс сырнай – фадно және саам барабаны бар. 18 ғасырдың соңындағы зерттеушілер Лапландияда екі түрлі домбыраны атап өткен: сак және валь. Скандинавияда кеңінен қолданылатын саам аспаптарының ішінде лур (ұзын мүйізді труба) және фин кантелесіне ұқсас цитра – арпу бар. Шетен ағашының қабығынан немесе тау шағасынан әдетте сырнайлар жасалады. Қазіргі заманғы топтар әртүрлі аспаптарды қолданады, әсіресе скрипка, концерттина және аккордеонды.