Англия ханшайымы Мэри Генриетта Стюарт өмірі мен тағдыры

Кіріспе

Англия королі Карл I-нің қызы (1631–1660 жж.)

Мэри, Корольдік ханшайым (Мэри Генриетта Стюарт; 4 қараша 1631 – 24 желтоқсан 1660 жж.), – британдық ханшайым, Стюарт әулетінің мүшесі, тұрмысқа шығу арқылы Оранж ханшайымы және Нассау графесі. Ол 1651 жылдан 1660 жылға дейін кәмелетке толмаған ұлының регенті ретінде қызмет етті. Корольдік ханшайым атағын алған алғашқы адам ол болды. Англия королі Карл I және королева Генриетта Марияның үлкен қызы Мэри 1641 жылы тоғыз жасында Нидерландының болашақ штадхолдері Вильгельм II Оранжқа үйленді. Англиядағы саяси жағдайдың шиеленісуіне байланысты ол бастапқыда 1642 жылдың басына дейін ата-анасымен Англияда қалды, содан кейін анасымен бірге Нидерландыға кетті. Бес жыл өткен соң, 1647 жылы Мэридің күйеуі Нидерландының біріккен провинцияларында Оранж князі және Голландия, Зеландия, Утрехт, Гвельдерс, Овериссель және Гронинген штаттарының титулын мұра етті. 1650 жылы күйеуінің қайтысынан кейін сегіз күн өткен соң Мэри ұлы Вильгельм III Оранжды дүниеге әкелді, ол кейін Англия, Шотландия және Ирландия королі болды. Ұлының жалғыз қамқоршысы болған Мэри Нидерландыда ағаларын қолдағаны және солмс-Браунфельс әжесі Амалиямен болған қиын қарым-қатынасы үшін көпке танылмады. 1660 жылы Англияда монархия қайта орнатылғаннан кейін Мэри Лондонға тойға келді, онда шешекке шалдығып қайтыс болды.

Алғашқы жылдар

Принцесса Мэри Генриетта 1631 жылғы 4 қарашада Лондонның Сент-Джеймс сарайында Англия, Шотландия және Ирландия королі Чарльз I мен оның әйелі Генриетта Марияның үшінші (бірақ екінші тірі қалған) баласы және үлкен қызы ретінде дүниеге келді. Жаңа туған ханшайымның денсаулығы нашар және қайтыс болуы мүмкін деген қауіп болғандықтан, ол туған күнінің өзінде шомылдырылды; рәсімді Кентербери архиепископы Уильям Лауд басқарды. Қыз өзінің алғашқы атын анасының әжесі, Франция королевасы Мари де Медичидің құрметіне алды. Мэридің алғашқы ресми пайда болуы 1640 жылы Глостер герцогы Генридің шомылдыру рәсімінде болды; ол кішкентай ханзаданың жалғыз құдасы болды. Мэри өмірінің алғашқы жылдарын ағалары мен апаларымен бірге Сент-Джеймс сарайында, сондай-ақ Ричмонд сарайында және Хэмптон-кортта өткізді. Принцессалардың тәрбиесі Роксбург графинясына тапсырылды. Мэри өзінің әдемілігі, әдептілігі және мінез-құлқымен танымал болды; сонымен қатар, ол биде шебер болды, бірақ ғылым саласындағы білімі жетіспеді. Қыздың анасы, королева Генриетта Мария, қызын католицизмге көндіргісі келді, осы мақсатта Мэридің достарының арасына католицизмді жасырын түрде ұстанатын жас әйелді таныстырды, бірақ король Чарльз I әйелінің бұл әрекетін тез тоқтатты. 1640 жылдың қаңтар айында 8 жасар Мэриге 13 жасар Уильямнан, Оранж князі Фредерик Генридің үлкен ұлы және мұрагерінен алғашқы неке ұсынысы келіп түсті. Болашақ күйеу жігіттің анасы, Сольмс-Браунфельс Амалия, бір кезде Мэридің тәтесі, Богемия королевасы Елизавета Стюарттың қасындағы қызметшісі және жақын досы болған, бұл кейін Мэридің өмірінде маңызды рөл атқарды. Оранж үйінің ұсынысын король Чарльз I бастапқыда қабылдамады, ол қызын Испания королі Филипп IV-нің жалғыз ұлы және мұрагері, Астуриялық принц Балтазар Чарльзға, сондай-ақ Мэридің анасының туысы бергісі келді. Мұндай одақ үшін Мэридің католицизмге өтуі қажет болды, бірақ анасының тілегімен католик дінінің негіздерін оқыған ханшайым өз дінін өзгертуге құштар болмады. Сонымен қатар, оның анасы, королева Генриетта Мария, Испанияға қарсы болды және Испаниямен одақ құруға келіспеді. Мэридің әкесінің туысы, Палатинат курфюрсі Карл I Людовик те оның қолына үміткер болды, бірақ ақырында бұл ұсыныс та сәтсіз аяқталды.

Princess Mary Henrietta was born on 4 November 1631 at St. James's Palace, London, the third (but second surviving) child and eldest daughter of Charles I, King of England, Scotland, and Ireland, and his wife, Henrietta Maria of France. She was baptized on the same day of her birth, as there were fears that the newborn princess was not in good health and might die; the ceremony was presided over by William Laud, Archbishop of Canterbury. The girl received her first name in honour of her maternal grandmother, Marie de' Medici, Queen of France. Mary's first public appearance took place in 1640 at the baptism of her brother Henry, Duke of Gloucester; she became the only godmother of the little prince. Mary spent the first years of her life with her brothers and sisters at St James's Palace, as well as at Richmond Palace and Hampton Court. The education of the princesses was entrusted to the Countess of Roxburghe. Mary was known for her grace, beauty, and manners; in addition, she excelled in dancing, but her knowledge of the sciences left much to be desired. The girl's mother, Queen Henrietta Maria, wanted to convert her daughter to Catholicism, for which she introduced a young lady who secretly professed Catholicism to Mary's circle of friends, but King Charles I quickly stopped his wife's actions. In January 1640, 8 year old Mary received her first marriage proposal from the 13 year old William, the eldest son and heir of Frederick Henry, Prince of Orange. The mother of the potential groom, Amalia of Solms Braunfels, was once a lady in waiting and close friend of Mary's aunt Elizabeth Stuart, Queen of Bohemia, which later played an important role in Mary's life. The offer of the House of Orange was at first rejected by King Charles I, who wanted to give his daughter in marriage to Balthasar Charles, Prince of Asturias, only son and heir of King Philip IV of Spain and also Mary's maternal first cousin. A prerequisite for such a union was Mary's conversion to Catholicism, but the princess, who at the request of her mother studied the basics of the Catholic religion, did not want to change her faith. In addition, her mother, Queen Henrietta Maria, was anti Spanish and was against an alliance with Spain. Charles I Louis, Elector Palatine, Mary's paternal first cousin, was also a suitor for her hand, but in the end, this proposal also fell through.

Оранж ханшайымы

1630-шы жылдардың соңында ағылшын қоғамының әртүрлі топтары арасындағы қарым-қатынас өте шиеленісті болды; дін, әлеуметтік қатынастар, мораль және саяси билік туралы пікір таластар күшейе түсті. Сол кезде Мэридің ашық түрде католик дінін ұстанған анасы елде танымалдылығын жоғалтты. 1640 жылдың соңы – 1641 жылдың басында король Карл I Оранж принці Фредерик Генрихпен келіссөздерді жаңартпақшы болды. Келіссөздер жылдам дамыды. 1641 жылдың 10 ақпанында Карл Парламентке қызының келісімінің іс жүзінде аяқталғанын, енді осы одақты саяси тұрғыдан қарастыру қана қалғанын мәлімдеді. Карл өзінің шұғыл жағдайда Оранж принці Англиядағы патшалық билікті сақтауға көмектесетініне үміттенді. 1641 жылдың 2 мамырында Уайтхолл сарайындағы Корольдік шіркеуде қарапайым неке рәсімі өтті. Королева Генриетта Мария діни рәсімге қатыса алмады, себебі ол протестанттық болды; оның орнына ол қызының үйлену тойын кішкентай галереядан бақылады. Патшаның үлкен қызының үйлену тойы Англияда іс жүзінде тойланбады, өйткені ел бір жыл ішінде басталатын соғыстың алдында тұрды. Король оған рубиндер мен бриллианттармен әшекейленген кристаллдан жасалған алтын құю бөтелкесі мен Даниялық Аннаға тиесілі "AR" әрпі бар алтын тізбек сыйлады. Мэри мен Вильгельмді сарай қызметкерлері құттықтады және бірнеше сыйлық алды; сондай-ақ, жаңа үйленгендердің құрметіне 120-дан астам оқ атылды. Салтанатты рәсімнен кейін Вильгельм Нидерландқа оралды. Неке шарты бойынша Мэри 12 жасқа толғанға дейін Англияда қалуға құқылы болды, ал күйеуі оған жеке шығындар үшін жылына 1500 ливр жұмсауға рұхсат берді. Сонымен қатар, Вильгельмнің ерте қайтыс болған жағдайында Мэри жылына 10 000 ливр және жеке пайдалану үшін екі резиденция алатын болды. Неке шартында сондай-ақ Мэри мен оның ағылшын қызметшілері Голландия реформаланған шіркеуіне қосылудың орнына Англия шіркеуінің дәстүрі бойынша ғибадат ете алатыны қарастырылған. 1642 жылдың басында елдегі жағдай шиеленісті. Мэри мен оның ата-анасы Хэмптон-Кортқа паналауға мәжбүр болды, бірақ жағдай ашық соғысқа ұласқан. Ақпан айында королева Генриетта Мария қызымен бірге Нидерландының Гаага қаласына сапар шекті; олар он бес кемеден тұратын голланд флотымен саяхаттады. Мэриге Нидерландқа барар алдында оның тәрбиешісі леди Стэнхоп еріп барады, ол кейіннен оның сенімді серігіне айналды. Саяси тұрғыдан алғанда, Мэридің некесі 1643 жылы Генриетта Мария Голландия үкіметін Чарльз үшін кеме мен қару-жарақ беруге көндіргенде, ішінара нәтежесін берді, олар Англияға жіберілді. Нидерландқа кетер алдында Мэри әкесі оны патшалық ханшайым деп жариялады, осылайша британдық монархтың үлкен қызы осы атақты тағайындау дәстүрі қалыптасты. Атақ Франция королі Генри IV-нің қызы королева Генриетта Марияның қызы Франция королінің үлкен қызының стилі "Мадам Рояль" атағына ұқсас атаққа ие болғанын қалауынан туындады. Осы уақытқа дейін ағылшын және шотланд патшаларының үлкен қыздары әртүрлі атақтармен аталатын, мырзайым немесе ханшайым деп есімделетін. Британдық монархтардың кіші қыздары 1714 жылы I Георг таққа отырғанға дейін Ұлыбритания ханшайымдары деп аталып, "Патшалық билігі" деп есімделмеді. 1643 жылдың қарашасында 12 жасар Мэри мен 17 жасар Вильгельмнің екінші неке рәсімі Гаагада өтті. Неке 1644 жылға дейін толыққанды жүзеге аспады. 1644 жылдың ақпанында Мэри Голландия сарайының өміріне толыққанды енді. Ол аудиенцияларды қабылдады, шетелдік елшілермен кездесті және оған жүктелген барлық міндеттерді өте жасқа қарамастан, таңғаларлық мән-жай мен қадір-қасиетпен орындады. Наурыз айында ол Франция мен Нидерланды арасындағы одақтың соңғы мерекелеріне қатысты және күйеуі француз елшісі үшін ұйымдастырған ойын-сауыққа жетекшілік етті. Англиядан үнемі жаңалықтар алатын Мэри әкесі Чарльздың мүддесін қолдады. 1646 жылдың желтоқсанында ол оған (голландиялық сауда кемесі арқылы) Нидерландқа қашуға шақырды, бірақ Чарльз бас тартты. Гаагада Мэри өзінің тәтесі, Богемияның бұрынғы патшайымы Елизаветамен жақын қарым-қатынас орнатты. Алайда Мэридің қайын анасы Амалиямен қарым-қатынасы жақсы болмағандықтан, ол онымен байланысты барынша азайтуға тырысты. Оранж принці Фредерик Генрих 1647 жылдың 14 наурызында қайтыс болды. Оның қайтыс болған күні Парламент шақырылды, ол Вильгельм II-ні әкесінің мұрагері ретінде штадхолдер және әскер басшысы деп жариялады; марқұм қайын атасының барлық қалған атақтары Вильгельмнің күйеуіне бірінен соң бірі берілді, ол жаңа Оранж принці атанды. 1648 жылы Мэридің ағалары, Уэльс принці Чарльз және Йорк герцогы Джеймс оны зиярат етті. 1649 жылы Мэридің әкесі король Чарльз өлімге кесілді; одан кейін Мэри көптеген ағылшын роялистік эмигранттарға көмектесті. Олардың арасында Энн Хайдтың отбасы да болды – болашақ Йорк герцогының әйелі және екі ағылшын патшайымы, Мэри II және Аннаның анасы.

By the end of the 1630s, relations between the various factions in English society had become very tense; controversies over religion, social relations, morality, and political power became more and more heated. At the same time, Mary's mother, who openly professed Catholicism, became more and more unpopular in the country. In late 1640–early 1641, King Charles I decided to renew negotiations with Prince Frederick Henry of Orange. The negotiations progressed quickly. On 10 February 1641, Charles announced to Parliament that the betrothal of his daughter was actually concluded and that it only remained to consider this union from a political point of view. Charles himself hoped that in case of emergency, the Prince of Orange would help him to maintain royal power in England. A modest wedding ceremony took place on 2 May 1641 at the Chapel Royal in Whitehall Palace, London. Queen Henrietta Maria was unable to attend the religious ceremony as it was a Protestant one; instead, she watched her daughter's wedding from a small gallery. The marriage of the King's eldest daughter was practically not celebrated in England, as the country was on the verge of a war that broke out in less than a year. The king gave her a crystal and gold casting bottle garnished with rubies and diamonds and a gold chain with the cipher "AR" which had belonged to Anne of Denmark. Mary and William were congratulated by courtiers, and received several gifts; in addition, in honour of the newlyweds, a volley of 120 guns was fired. After the ceremony, William returned to the Netherlands. According to the marriage contract, Mary could remain in England until she was 12 years old, and her husband would provide her with 1,500 livres per year for personal expenses. In addition, in the event of the untimely death of William, Mary would receive a maintenance of 10,000 livres per year and two residences for her personal use. The marriage contract also provided that Mary and her English attendants could still worship in the manner of the Church of England, rather than join the Dutch Reformed Church. In early 1642, the situation in the country heated up. Mary and her parents were forced to take refuge in Hampton Court, but the situation steadily turned into open war. In February, Queen Henrietta Maria departed with her daughter to The Hague in the Netherlands; they travelled on a Dutch fleet of fifteen ships. Mary was accompanied to the Netherlands by her governess, Lady Stanhope, who later became her confidant and companion. From a political point of view, the marriage of Mary partially paid off in 1643, when Henrietta Maria persuaded the Dutch government to provide a ship and arms for Charles, and sent them to England. Shortly before leaving for the Netherlands, Mary was designated by her father Princess Royal, thus establishing the tradition that the eldest daughter of the British sovereign might bear this title. The title was created because Queen Henrietta Maria, the daughter of King Henry IV of France, wanted her daughter to have a title comparable to "Madame Royale", the style of the eldest daughter of the King of France. Until that time, the eldest daughters of English and Scottish kings were variously titled lady or princess. The younger daughters of British sovereigns were not consistently titled princesses of Great Britain and styled "Royal Highness" until the accession of George I in 1714. In November 1643, the second marriage ceremony between the 12 year old Mary and 17 year old William took place in The Hague. The marriage was not consummated until 1644. In February 1644, Mary completely merged into the life of the Dutch court. She gave audiences, met with foreign ambassadors, and performed all the functions assigned to her with an importance and dignity considered astonishing for her age. In March, she participated in court celebrations of the recent alliance between France and the Netherlands, and led the entertainment that her husband arranged for the French ambassador. Mary, who was constantly receiving news from England, sympathized with her father Charles' cause. In December 1646, she sent him a letter (via a Dutch merchant ship) urging him to flee to the Netherlands, but Charles declined. In The Hague, Mary developed a very warm relationship with her aunt, Elizabeth, the exiled former Queen of Bohemia. However, Mary didn't develop a good relationship with her mother in law Amalia, so she tried to minimize contact with her. Prince Frederick Henry of Orange died on 14 March 1647. On the day of his death, Parliament was convened, which proclaimed William II to be his father's heir as stadtholder and head of the army; one by one, the remaining titles of her late father in law were recognized for Mary's husband, and he became the new Prince of Orange. In 1648, Mary was visited by her brothers, Charles, Prince of Wales, and James, Duke of York. In 1649, Mary's father King Charles was executed; subsequently, Mary helped many English Royalist exiles. Among those who were under her patronage was the family of Anne Hyde – the future wife of the Duke of York and mother of two English Queens, Mary II and Anne.

Бірлескен басқару

1647 жылдың күзінде Мэри түсік тартты және бірнеше жыл бойы бала көтере алмады. 1650 жылдың басында ол қайта жүкті болды. Қазан айының соңы мен қараша айының басында, ханшайымның жүктілігі аяқталып бара жатқанда, күйеуі шешекпен ауырып, 6 қарашада, саяси қарсыластарынан Амстердамды басып алуға жасаған әрекетінен кейін қайтыс болды. Жаңа туған ханзаданың бесігіне қара мата жабылды, бұл әкесіне деген қайғының белгісі болды. Нидерландтың штадтхолдері және Оранж принці лауазымдары мұрагерлік болмағандықтан, бала туғаннан кейін дереу оларды алмады. Ұлының дүниеге келгеннен кейін Мэридің анасымен бірнеше келіспеушіліктері болды. Ол ұлына әкесінің өлім жазасына кесілгеніне құрмет ретінде Чарльз есімін қойғысы келді, бірақ Амалия баланың Уильям деп аталуын қалады, бұл жақсы таңдау болды: Нидерландтың біріккен провинцияларының алғашқы билеушісі Вильгельм I Оранж болған және сонымен қатар, баланың қайтыс болған әкесі де ұлын Уильям деп атағысы келді. Немересінің аты үшін жеңіске жеткен Амалия енді Мэри тым жас екенін айтып, оның заңды қамқоршысы болғысы келді. 1651 жылдың 13 тамызында Голландия және Зеландияның Жоғарғы Соты (Hoge Raad van Holland en Zeeland) қамқорлықты Мария, оның анасы және Бранденбург сайлаушысы Фредерик Вильгельм (оның әйелі Луиза Генриетта Вильгельм II-нің үлкен әпкесі болды) арасында бөлісуге шешім берді; Сайлаушы екі әйелдің арасында бейтарап тарап ретінде әрекет ете алатынына байланысты таңдалды, сонымен қатар ол мүмкін болатын мұрагер ретінде Оранж отбасының байлығын қорғауға мүдделі болды, себебі Амалия Мария оны ысырап етеді деп қорқыды. Жалпы, Мэри Нидерландта танымал болған жоқ, ол Оливер Кромвельге көбірек симпатия танытты; ханшайым голландиялықтардың осындай пікірлеріне байланысты оларды ұлына қызмет етуге жалдамауға шешім қабылдады. 1650 жылдың қаңтарында Мэри ағасы Джеймс пен әпкесі Элизабетпен бірге әкесінің қайтыс болған күнінің бірінші жылдығын қарапайым түрде атап өтуді жоспарлады, бірақ голландиялық үкімет тіпті қарапайым шараларды ағылшын үкіметін қорлау деп санады. Біраз уақыттан кейін, ағылшын парламентінің елшілері Штаттар Генералы тарапынан қабылданғанда, Мэри Бредадағы жесірлік резиденциясына көшті, бірақ оның партиясының ықпалы ағылшындардың Нидерландымен одақ құруына кедергі келтірді. 1651 жылы Мэри ағасы Карл II-ні (өзін Англияның заңды королі деп санайтын) жасырын қабылдағаннан кейін, голландиялық үкімет оған туыстарын қабылдауға тыйым салды. Мэри мен оның әпкесінің үйі "жылан ұясы" деп аталды, олар Нидерландыға, Англияға және әсіресе Кромвельге қарсы қастандықтар жасады. 1652 жылы Англиямен соғыс басталғандықтан, Нидерландтағы көңіл-күй өзгерді. Мэридің ұлы ресми түрде Зеландияның және бірнеше солтүстік провинциялардың штадтхолдері болып сайланды, бірақ республикалық көшбасшы Йохан де Витт Уильямның Голландияда сайлануына кедергі жасады. Сонымен қатар, бейбіт келісімге қол қойылған кезде Кромвель Голландияға Оранж әулетінің мүшесін штадтхолдер ретінде сайлауға тыйым салған Секлюзия актісін қабылдауды талап етті. Кромвельдің тағы бір талабы - Голландиядан Одақтың барлық жауларын қуу еді. Мэри ресми наразылық білдірді, бірақ елге азаматтық соғыс қаупі төнгеніне қарамастан, ол ескерілмеді; бейбітшілік шартына 27 мамырда 1654 жылы қол қойылды. Мэри ұлының жағдайы туралы алаңдауы оның денсаулығына әсер етті. Өзінің шығындарын қысқарту үшін және ағаларының мүддесін ойлап, ол өзінің қолындағы төрт сарайдың екеуінен бас тарту ниеті туралы мәлімдеді. 1654 жылдың шілдесінде ол бірнеше апта бойы су курортына барып, содан кейін ағасы Карлға оның соты орналасқан Кельн қаласына барып қайтты. Ол қазан айында Нидерландыға оралды, бірақ 1655 жылдың шілдесінде ол тағы да Карлға Кельнге барды, Франкфурттағы жәрмеңкеге жасырын түрде барды және 15 қарашада үйіне оралды. 1656 жылдың қаңтарында Мэри Парижге, анасы мен кіші қарындасы Генриеттаның тұратын жеріне барды және француз сарайында барлық құрметпен қарсы алынды.

In the autumn of 1647 Mary suffered a miscarriage, after which she could not conceive for several years. In early 1650, she was pregnant again. In late October early November, when the princess's pregnancy was coming to an end, her husband fell ill with smallpox and died on 6 November, just after his attempt to capture Amsterdam from his political opponents; eight days after his death, on the day of her nineteenth birthday, Mary gave birth to a son, William. The newborn prince's cradle was draped with black cloth as a sign of mourning for his father. Since the titles of the stadtholder of the Netherlands and the Prince of Orange were not inheritable, the child did not receive them immediately after birth. Soon after the birth of her son, Mary had several conflicts with her mother in law. She planned to name her son Charles in honour of her executed father, but Amalia insisted that the boy be named William, which was a better choice: the first ruler of the United Provinces of the Netherlands was William I of Orange and in addition, the boy's late father also wanted to name his son William. Having won the battle for the name of her grandson, Amalia now wanted to become his legal guardian, referring to the fact that Mary was too young. On 13 August 1651, the Hoge Raad van Holland en Zeeland (Supreme Court) ruled that guardianship would be shared between Mary, her mother in law, and Frederick William, Elector of Brandenburg (whose wife, Louise Henriette was William II's eldest sister); the Elector was chosen because he could act as a neutral party mediating between the two women, but also because as a possible heir he was interested in protecting the Orange family fortune, which Amalia feared Mary would squander. In general, Mary was not popular in the Netherlands, which was more sympathetic to Oliver Cromwell; the princess herself, because of such preferences of the Dutch, refused to hire them to serve her son. In January 1650, Mary, along with her brother James and aunt Elizabeth, planned to modestly commemorate the first anniversary of her father's death, but the Dutch government considered even modest events offensive to the English government. A little later, when envoys from the English parliament were received by the States General, Mary retired to her widow's seat in Breda, but the influence of her party prevented the English from concluding an alliance with the Netherlands. After Mary secretly received her brother Charles II in 1651 (who considered himself the legitimate King of England), the Dutch government forbade her to accept any of her relatives. The household of Mary and her aunt was called a "nest of vipers", weaving conspiracies against the Netherlands, England, and Cromwell in particular. In 1652, the mood in the Netherlands changed due to the outbreak of war with England. Mary's son was officially elected as stadtholder of Zealand and several northern provinces, but Johan de Witt, the republican leader, prevented William from being elected in Holland. In addition, when concluding a peace treaty, Cromwell insisted on the adoption of the Act of Seclusion, which prohibited Holland from electing a member of the Orange dynasty as stadtholder. Another requirement of Cromwell was the expulsion of all enemies of the Commonwealth from Holland. Mary made an official protest, but it was not taken into account, despite the fact that the country was threatened by civil war; the peace treaty was signed on 27 May 1654. Mary's worries about the position of her son affected her health. To cut her own expenses in the interests of her brothers, she announced her intention to abandon two of the four palaces at her disposal. In July 1654, she went to a water resort, where she spent a few weeks, and then went to visit her brother Charles in Cologne, where his court was located. She returned to the Netherlands in October, but in July 1655 she again went to Charles in Cologne, visited the fair in Frankfurt incognito, and returned home on 15 November. In January 1656, Mary went to Paris, where her mother and younger sister Henrietta lived, and was received with all honours at the French court.

Кейінгі жылдар және өлім

Нидерландыда ерте жесір қалған Мэриге көптеген сыйлы жандар мен күйеуге шығу ниетімен келгендер болды, соның ішінде Букингемнің 2-ші герцогы Джордж Вильерс. Замандастарының айтуынша, Савой герцогы Карл Эммануэль II, Брансвик-Люнебург герцогы Эрнест Август және Эрнесттің інісі Джордж Вильгельм де Парижде Мэриге қол ұсынған. Сонымен қатар, кардинал Мазарин ханшайымға ерекше ықылас көрсетті және оның ағасы Джеймс Йорктің үйінен Генри Джерминмен жасырын қарым-қатынаста болғаны (немесе жасырын үйленгені) туралы қауесет тарады. Бұл қауесеттердің шындыққа жанаспайтыны анық, бірақ Карл II оларды қабылдап, Джермин мен ханшайымның арасындағы кез келген байланыстың алдын алуға тырысты. Мэри 21 қарашада Парижден кетіп, ағасының Брюггедегі сарайында екі ай тұрғаннан кейін Гаағаға оралды. Оралғаннан кейін көп ұзамай Мэри қайын енесі Амалияның Карл II-ге қызы Генриетта Катеринаның қолын ұсынғанын білді, бұл ханшайымды қатты ашуландырды. 1658 жылы Амалия өзінің немересіне жалғыз регенттік лауазымын алуға тырысты, оған Мэри де Жоғарғы Сот тағайындады, бірақ ханшайым француз туыстарының қолдауымен қайын енесінің интригаларын жолынан шығарды. 1659 жылы қарашада Мэри ұлын Лейден университетінде оқуға жіберді. 1660 жылы 14 мамырда Голландия парламенті Бредада болған Мэриге Англиядағы монархияның қайта орнатылуы және оның ағасы Карлдың (кейін король Карл II) таққа отыруы туралы хабарлады. Бірнеше күннен кейін ол осы оқиғаға орай Гаагада өткен тойға қатысты. Осыдан бастап Мэри ағалары Джеймс пен Генриден кейін ағылшын тағына мұрагерлік тізбегінде үшінші орынды иеленді (дегенмен Генри сол жылы қайтыс болды). Сондықтан оның ағылшын ханшайымы мәртебесі Нидерландыда оған деген көзқарастың көтереңдеуіне септігін тигізді: Мэри мен оның ұлы өткен немесе салтанатты шараларға қатысқан барлық қалаларда патшалық құрметпен қарсы алынды. Стюарттардың қайта орнатылуынан кейін, Англия одағының енді жоқ болғанына байланысты, оқшаулау актісі күшін жойды деп жарияланды. 1660 жылы Мэри енесімен бірігіп, бірнеше провинциялардың штаттарын Уильямды болашақ штадхолдер ретінде мойындауға тырысты, бірақ көптеген провинциялар бастапқыда бас тартты. 1660 жылы 30 қыркүйекте Мэри Англияға аттанды, онда оны жылы қарсы алды. Лондонға келгеннен кейін Мэри өзінің ағасы, корольдің Яковтың, Йорк герцогының, Мэридің бұрынғы қызметшісі Анна Хайдпен некелескенін ғана емес, сонымен қатар олардың ұрпақтары Англияның толық мұрагерлік құқығы бар ханзадалары мен ханшайымдары болатынын естіп, қатты таң қалды. Бұл жағдай Мэриді қатты ренжітті, сондықтан ол туған жеріне жасаған сапасын қысқартуды шешті. Ол Уайтхолл шіркеуіндегі ресми қызметке қатысты, онда оны көргісі келгендердің бәрі жиналды, сондай-ақ Уайтхоллда Элайас Эшмол үшін жеке қабылдау ұйымдастырды, ол анатомиялық ерекшеліктерді көрді. Ол Парламенттен 7 қарашадағы хатпен алынған ақшалай сыйлықты қабылдады және ұзақ уақыттан бері уәде етілген қалыңдықты сұрады; бұл мәселені шешу үшін король комиссия тағайындады. 1660 жылы қарашада Мэри Англиямен одақ құру үшін келген Біріккен провинциялар елшілігімен кездесті. 20 желтоқсанда Англия сарайы Мэридің есік ауруымен ауыр сырқатқа шалдыққаны туралы хабардан қатты алаңдады. Бұл хабарды естіген королева Генриетта Мария өліп бара жатқан қызының төсегіне келді және оны католицизмге қайтаруға соңғы рет тырысты, бірақ Мэри бас тартты. Королева француз дәрігерінің ханшайымды емдеуді өз мойнына алуын талап етуге тырысты, бұл көптеген замандастары Мэри үшін өлімге себеп болды деп сенді, өйткені дәрігер қанды құюдың жақтаушысы болды. 24 желтоқсанда Мэри өсиетнамасына қол қойып, сол күні қайтыс болды. Өзінің өтініші бойынша ол Вестминстер аббаттығында 1660 жылы қыркүйекте талмадан қайтыс болған Глостер герцогы Генридің қасында жерленді. Өсиетнамасында Мэри патшадан 10 жасар ұлының мүддесін қамқорлауды өтінді, оның жалғыз қамқоршысы қазір оның әжесі Амалия болды. 1672 жылы Нидерландыдағы республикалық көшбасшылармен бірнеше жылғы қақтығыстан кейін 21 жастағы Вильгельм бес провинцияның штадхолдері болып сайланды, 4 шілдеде Голландиядан бастап, сондай-ақ бас қолбасшы болып тағайындалды. Бес жылдан кейін ол өзінің туысы Мэриге, Яков II мен Анна Хайдтың қызы Мэриге үйленді. 1688 жылы ағылшын протестанттарының қолдауымен Вильгельм Мэридің әкесін тақтан түсірді және әйелімен бірге Англия, Шотландия және Ирландияның ортақ билеушісі болып жарияланды.

In the Netherlands, the early widowed Mary was visited by numerous admirers and suitors, among whom was George Villiers, 2nd Duke of Buckingham. According to contemporaries, Charles Emmanuel II, Duke of Savoy, Ernest Augustus, Duke of Brunswick Lüneburg, and Ernest's brother George William also offered their hands to Mary in Paris. In addition, Cardinal Mazarin showed particular favour to the princess, and also circulated rumours that she was having an affair with (or had been secretly married to) Henry Jermyn, a member of her brother James of York's household. The rumours were probably untrue, but Charles II took them seriously and tried to prevent any further contact between Jermyn and the princess. Mary left Paris on 21 November and after a two month stay at her brother's court in Bruges returned to The Hague. Soon after her return, Mary learned that her mother in law Amalia had offered Charles II the hand of her daughter Henriette Catherine, which deeply angered the princess. In 1658, Amalia tried to obtain the post of sole regent for her grandson, to whom Mary was also appointed by the Supreme Court, but the princess, with the support of her French relatives, thwarted the intrigues of her mother in law. In November 1659, Mary sent her son to study at Leiden University. On 14 May 1660, the Dutch parliament informed Mary, who was in Breda, about the restoration of the monarchy in England and the accession to the throne of her brother Charles (henceforth King Charles II). A few days later she took part in the celebrations at The Hague on this occasion. Mary henceforth occupied the third place in the line of succession to the English throne after her brothers, James and Henry (although Henry would die later that same year). Her renewed status as an English princess, therefore, helped the attitude towards her in the Netherlands grow more tolerant: in all the cities where Mary and her son passed through or attended solemn events, they were greeted with royal honours. After the Stuart Restoration, it was proclaimed that the Act of Seclusion was void since the English Commonwealth no longer existed. In 1660, Mary, united with her mother in law, tried to get the states of several provinces to acknowledge William as future Stadtholder, but many refused at first. On 30 September 1660, Mary sailed to England, where (her concern for her exiled compatriots and brothers being known) she was warmly received. Upon arrival in London, Mary discovered to her surprise and dismay that her brother the King not only recognized the marriage of James, Duke of York, with Anne Hyde, Mary's former lady in waiting, but also declared that their offspring would be princes and princesses of England with full succession rights. This fact upset Mary so much that she decided to significantly shorten her visit to her homeland. She attended the official service at Whitehall Chapel, where everyone who wanted to see her flocked, and also gave a private reception at Whitehall for Elias Ashmole to see some anatomical curiosities. She accepted a monetary gift from Parliament, received in a letter dated 7 November, and asked for a long promised dowry; to resolve this issue, the King appointed a commission. In November 1660, Mary met with the Embassy of the United Provinces, who came to renew an alliance with England. On 20 December the English court was stirred up by the news that Mary was seriously ill with smallpox. Having received this news, Queen Henrietta Maria arrived at the bedside of her dying daughter and made a last attempt to convert her to Catholicism, but Mary refused. The Queen managed to insist that her French doctor take over the treatment of the princess, which, as many contemporaries believed, was fatal for Mary, since the doctor was an ardent supporter of bloodletting. On 24 December, Mary signed her will and died on the same day. At her own request, she was buried in Westminster Abbey next to her brother Henry, Duke of Gloucester, who also died of smallpox in September 1660. In her will, Mary asked the King to take care of the interests of her 10 year old son, whose sole guardian was now his grandmother Amalia. In 1672, after several years of confrontation with republican leaders in the Netherlands, 21 year old William was nevertheless elected stadtholder of five provinces, starting with Holland on 4 July, and named commander in chief. Five years later, he married his cousin Mary, the daughter of James II and Anne Hyde. In 1688, with the support of English Protestants, William deposed Mary's father and with his wife was proclaimed co ruler of England, Scotland, and Ireland.