Соққылы қару: Найзағай (Soqqyly qaru: Nayzağay)

Кіріспе

Дөңгелек соққы беретін қару

Алжапқыш – дөңгелек соққы беретін қару, саптың ұшына салмақты басы бекітілген дулыға немесе таяқ түрі. Алжапқыш әдетте берік, ауыр, ағаш немесе металл саптан тұрады, көбінесе металлмен нығайтылады, ал басы тас, сүйек, мыс, қола, темір немесе болаттан жасалған болады. Алжапқыштың басы қысымды арттыру үшін, күшті кішкентай нүктеге шоғырландыру арқылы фланцтармен немесе түймелермен жасалуы мүмкін. Олар металлға жабысып, сырғып кетпейтіндей етіп жасалған, бұл оларға зәрлі қарсыластың қорғанысына дәстүрлі дулығадан гөрі күшті соққы беруге мүмкіндік берді. Бұл әсер алжапқышқа қарсыластың қорғаныстағы нашар жерлерінен жарақаттауға, тіпті пластиналық қорғанысқа зақым келтіріп, оны бүлдіруге және пластиналардың біріне-бірі жабысып, киюшінің қимыл-қозғалысын шектеуге мүмкіндік берді. Орта ғасыр тарихшысы және қайта құраушы Тодд Тодешини (Тодд Катлер) осы әсерді видеодағы сынақтар сериясында дәуірге сай жабдықпен көрсетті.

Тарихқа дейінгі дәуір

Маце жоғары палеолит дәуірінде қарапайым дубіңгіден, кремень немесе обсидианнан жасалған өткір тікендерді қосу арқылы дамыған. Еуропада, мұқият өрнектелген рәсімдік кремень маце басы Ирландиядағы Ноуттың неолиттік төбесін қазу кезінде табылған артефакттардың бірі болды, ал қола дәуірі археологиясы тесілген мацелердің көптеген табылуын көрсетеді. Ежелгі Украинада тас мацелер алғаш рет шамамен сегіз мың жыл бұрын қолданылған. Басқа белгілілері дискілі мацелер болды, оларда тұтқасына перпендикуляр орнатылған ерекше пішінді тастар болған. Нармер палитрасында патшаның мацемен соққы жасап тұрғаны бейнеленген. Патшалардың есімдері жазылған әшекейленген мацелердің мысалдары үшін Нармер маце басы және Скорпион маце басы туралы мақалаларды қараңыз. Ерте мацелердің мәселесі – олардың тас бастары оңай сынып қалатын және бас жағын ағаш тұтқаға сенімді бекіту қиын болды. Мысырлықтар б.з.д. 3850–3650 жылдар аралығындағы империяға дейінгі кезеңде олардың соққысын күшейту және тіпті кейбір кесу мүмкіндіктерін беру үшін оларға дискі тәрізді пішін беруге тырысты, бірақ бұл жақсартудың қысқа мерзімді болғаны көрінеді. "Пириформалы" деп аталатын дөңгелек пішінді маце басы, б.з.д. 3600–3250 жылдар аралығындағы Накада II дәуіріндегі Жоғарғы Мысырда дискілі мацелерді ығыстырып, Накада III дәуірінде (б.з.д. 3250–3100) де қолданылды. Осыған ұқсас маце бастары б.з.д. 2450–1900 жылдар аралығында Месопотамияда да қолданылған. Сомерлік саз тақтасында, жазушы Гар.Ама жазғанда, б.з.д. 3100 жылы "Маце иесі" атағы тіркелген. Ассириялықтар б.з.д. шамамен XIX ғасырда және олардың жорықтарында мацелерді қолданды; мацелер әдетте тас немесе мәрмәрден жасалған және алтынмен немесе басқа металдармен әшекейленген, бірақ ауыр қаруланған жаяу әскермен шайқаспаса, шайқаста сирек қолданылған. Маце басындағы маңызды, кейінгі жаңалық – олардың құрамына металл қосу болды. Мыс маце бастарының пайда болуымен, олар енді сынып қалмады және маце басының ойығын конус пішінде жасап, конусты тұтқаны қолдану арқылы ағаш дубіңгіге жақсырақ бекітілуі мүмкін болды. Рамзес II үшін хеттерге қарсы шайқасқан Сардиниялық сардандар немесе жауынгерлер қола бастары бар ағаш таяқтардан тұратын мацелермен қаруланған. Сол кездегі көптеген қола мүсіндер сардиниялық жауынгерлердің қылыштар, садақтар және ерекше мацелерді көтеріп жүргенін көрсетеді.

The mace was developed during the Upper Paleolithic from the simple club, by adding sharp spikes of either flint or obsidian. In Europe, an elaborately carved ceremonial flint mace head was one of the artifacts discovered in excavations of the Neolithic mound of Knowth in Ireland, and Bronze Age archaeology cites numerous finds of perforated mace heads. In ancient Ukraine, stone mace heads were first used nearly eight millennia ago. The others known were disc maces with oddly formed stones mounted perpendicularly to their handle. The Narmer Palette shows a king swinging a mace. See the articles on the Narmer Macehead and the Scorpion Macehead for examples of decorated maces inscribed with the names of kings. The problem with early maces was that their stone heads shattered easily and it was difficult to fix the head to the wooden handle reliably. The Egyptians attempted to give them a disk shape in the predynastic period (about 3850–3650 BC) in order to increase their impact and even provide some cutting capabilities, but this seems to have been a short lived improvement. A rounded pear form of mace head known as a "piriform" replaced the disc mace in the Naqada II period of pre dynastic Upper Egypt (3600–3250 BC) and was used throughout the Naqada III period (3250–3100 BC). Similar mace heads were also used in Mesopotamia around 2450–1900 BC. On a Sumerian Clay tablet written by the scribe Gar. Ama, the title Lord of the Mace is listed in the year 3100 BC. The Assyrians used maces probably about nineteenth century BC and in their campaigns; the maces were usually made of stone or marble and furnished with gold or other metals, but were rarely used in battle unless fighting heavily armoured infantry. An important, later development in mace heads was the use of metal for their composition. With the advent of copper mace heads, they no longer shattered and a better fit could be made to the wooden club by giving the eye of the mace head the shape of a cone and using a tapered handle. The Shardanas or warriors from Sardinia who fought for Ramses II against the Hittites were armed with maces consisting of wooden sticks with bronze heads. Many bronze statuettes of the times show Sardinian warriors carrying swords, bows and original maces.

Ежелгі тарих

Парсылар түрлі соққы қаруларын қолданды және көптеген қаруланған, зәулім атты әскерлерді ұрысқа шығарды (қараңыз Катафракт). Қатты қаруланған парсы салт аттысы үшін соққы қаруы, қылыш немесе айбалта сияқты тиімді болды. Шындығында, «Шахнамеде» қатты қаруланған рыцарьлардың бір-бірімен соққы қарулары, айбалталар мен қылыштармен шайқасқандары туралы көптеген деректер бар. Сиқырлы, сөйлейтін соққы қаруы – Шарр, алғаш рет шумерлік/аккад мифологиясында Нинурта эпосы барысында пайда болды. Үнді эпостары «Рамаяна» мен «Махабхаратада» ежелгі Үндістан соғысында гаданың кеңінен қолданылуы гада юддха немесе «соққы қарумен шайқас» деп сипатталған. Ежелгі римдіктер соққы қаруларын кеңінен қолданған жоқ, бұл әлдеқайда зәулім қару-жарақтардың ықпалынан және римдік жаяу әскерінің Пилум (найза) және Гладиус (ұштығымен соққы беруге арналған қысқа қылыш) қолданған күресу стиліне байланысты болды. Алайда, Сирия Палестинадан келген қосымша әскерлер 272 жылы Имме және Эмеса шайқастарында тоқмақтар мен соққы қаруларымен қаруланған. Олар Палмираның қатты қаруланған атты әскеріне қарсы өте тиімді болды.

Батыс Еуропа

Орта ғасырларда темір қарулар, мысалы, тілме (желкен), жиектелген қарудың соққыларынан қорғады. Қатты металл балғалар мен соғыс балғалары жақсы қаруланған салт аттыларға зиян келтіре алатынын көрсетті, себебі балғаның соққысының күші қаруды тесіп өтпестен зақымдауға жеткілікті. Темірдің қолданысы кеңейгенімен, мыс пен қола да, әсіресе темір тапшы болған аймақтарда қолданылды. Қаруды тесіп өте алатын балғаның бір мысалы – фланцты балға. Фланцтар оның қалың қаруды бүгіп немесе тесіп өтуіне мүмкіндік береді. Фланцты балғалар, дөңгелек балғалардан кейін ғана танымал болды. 900 жылдар шамасында Византия империясында фланцты балғаға (бардоукион) сілтемелер болғанымен, фланцты балға 12 ғасырға дейін Еуропада кеңінен таралмады, ол Ресей мен Орталық Азияда бір уақытта дамыды. Жасауға оңай, арзан және қолдануға ыңғайлы болғандықтан, балғалар жиі қолданылатын қару болды. Көптеген адамдар дін қызметкерлерінің соғыста қан төгуден (sine effusione sanguinis) аулақтау үшін балға қолданғанына сенеді. Бұған дәлелдер аз және ол негізінен Бэйо епископы Одоның Гастингс шайқасында Бэйо гобеленінде балғаға ұқсас нәрсе ұстаған бейнесіне байланысты, ол қан төгуден немесе соғыс қаруын ұстаудан аулақ болу үшін солай істеген деген пікір бар. Поль Лакомб пен Чарльз Бутел 1893 жылы жариялаған «Ежелгі және Орта ғасырлардағы қарулар мен қару-жарақ» еңбегінде балғаның негізінен жаудың басына соққы беру үшін қолданылғанын айтады.

Шығыс Еуропа

Шығыс Еуропалық шұңқырлардың басы көбінесе алмұрт пішіндес болатын. Бұл шұңқырларды Молдавия билеушісі Ұлы Степан да кейбір соғыстарында қолданған (Булауа қараңыз). Шұңқыр – Оңтүстік славян эпосындағы батыр Марконың сүйікті қаруы. Пернах – 12-шы ғасырдан бастап Киев Русі аймағында дамыған, кейін бүкіл Еуропа бойынша кеңінен қолданылған қанатты шұңқырдың бір түрі. Атауы славян тіліндегі "перо" (перо) сөзінен шыққан, ол пернах пішінінің қанатты жебеге ұқсауымен байланысты. Пернах – кең қолданысқа ие болған қанатты шұңқырдың алғашқы түрі. Ол пластиналық қару және тізбекті зәрліктерді тесіп өтуге өте ыңғайлы болды. Кейінірек ол Шығыс Еуропадағы әскери жетекшілердің билік символы ретінде жиі қолданылды.

Колумбқа дейінгі Америка

Колумбияға дейінгі Америка мәдениеттері дубiнкілер мен соққылы қаруларды кеңінен пайдаланған. Моче мемлекеті мен Инка империясының жауынгерлері сүйек, тас немесе мыс бастары және ағаш саптары бар соққылы қаруларды қолданған. Кваухололли Мезоамерикада қолданылған.

Азия

Азиядағы шомыштар көбінесе шар тәрізді басы бар болаттан жасалған дулығалар болды. Парсыда "Горз" (шар тәрізді бас дулығасы) көптеген дәуірлер бойы негізгі жауынгерлік қару ретінде қолданылды, көбінесе ауыр жаяу әскер немесе катафракттар қолданды. Үндістанда күресшілер қол мен иықтарын жаттықтыру үшін осы дулығалардың бір түрін пайдаланды. Олар ежелгі заманнан бері "гада" деп аталады. Моғол дәуірінде Оңтүстік Азияға парсылық қабырғалы шомыш әкелінді. "Шишпар" термині парсы тілінен шыққан, сөзбе-сөз "алты қанат" деп аударылады, бұл шомыштағы (көбінесе) алты қабырғаны білдіреді. Шишпар шомышы Дели сұлтандығымен таныстырылды және 18-ғасырға дейін қолданылып келді.

Қазіргі тарих

Бірінші дүниежүзілік соғыста қолданылған шұңқыр шабуылдары ортағасырлық тоқмақтың қазіргі заманғы нұсқасы болды. Олар одақтастар мен Орталық державалар екі жағынан да қолданылған, қолмен жасалған жақын шайқас қаруы еді. Түнгі шұңқыр шабуылдары кезінде жау әскерін өлтіру немесе жарақаттаудың тыныш әрі тиімді тәсілі ретінде таяқтар қолданылды. 1980 жылдары кейбір футбол хулигандарынан да уақытша жасалған тоқмақтар табылған. 2020 жылғы Қытай-Үндістан қақтығыстарында Халықтық азаттық армиясының құрлық әскерлерінің қызметкерлері қолмен жасалған тоқмақтарды (құрылған сыммен оралған таяқтар және шегелер қадалған таяқтар) қолданғаны көрілді.

Салтанатты пайдалану

Кескілер тарихи түрде салтанатты шараларда қолданылып келген, оның ішінде кейбірлері бүгінге дейін қолданылуда.

Парламент депутаттары

Салтанатты ұрық – көбінесе күмістен жасалған, қысқа, әсем әшекейленген таяқ. Оның жоғарғы бөлігі тұтқа немесе басқа да безендіру бөлігімен жабдықталған және гербпен әсемделген. Салтанатты ұрық көбінесе билік пен құқық белгісі ретінде көрнекті діни ұйымдардың, судьялардың және академиялық институттардың алдында алып жүрілетін. Вестминстер жүйесіне сәйкес келетін көптеген парламенттерде салтанатты ұрықтар маңызды рөл атқарады. Оларды қарулы сержант немесе басқа ұрық алып жүрушілер кіргізеді және парламент отырыс кезінде кеңсе қызметкерлерінің үстелінде парламент толық құрылғандығын көрсету үшін қойылады. Отырыс аяқталғаннан кейін олар алынып тасталады. Жаңа спикер сайланатын кезде парламент жұмыс істеуге дайын емес екенін көрсету үшін ұрық үстелден алынып тасталады.

Дін қызметкерлері

Сонымен қатар, шіркеу шерулерінде дін қызметкерлерінің алдында шоқпарлар (немесе дубиналар) алып жүруі мүмкін, бірақ Рим католик папасы мен кардиналдардың жағдайында олар көбінесе процессиялық айқышпен алмастырылған.

Парадтық шұңқырлар

Мацтар соғыс құралы ретінде емес, көбінесе парадтық зат ретінде қолданылады, әсіресе әскери оркестрлерде. Дирижердің мацпен жасаған нақты қозғалыстары оркестрге берілетін нақты командаларды білдіреді. Мац қадам бастаудан бастап тоқтауға дейін, музыка ойнаудың басталуынан аяқталуына дейін кез келген нәрсені сигналдай алады.

Университеттердегі оқу орындары

Университеттердегі таяқшалар парламенттік таяқшалар сияқты қолданылады. Олар жарғымен бекітілген университеттің билігі мен тәуелсіздігін, сондай-ақ проректорға берілген билікті көрсетеді. Әдетте, олар салтанатты жиынның басында кіргізіледі және көбінесе жарты метрден төмен болады.