Кіріспе

Хетум I (арм. Հեթում Ա; 1213 – 21 қазан 1270 ж.) 1226 жылдан 1270 жылға дейін Киликия Армениясы патшалығын (сонымен қатар "Кіші Армения" деп те аталады) басқарды. Ол Константин Баберонның (1263 ж. қайтыс болған) және Лампрон ханшайымы Аликс Пахлавунидің (Лео I-нің үшінші туысы) ұлы болды және оның атымен аталатын Хетумид әулетінің (Лампрон үйі деп те аталады) негізін қалады. Моңғол империясының үстемдігін қабылдаған Хетум өзі Моңғолстанның Қарақорумдағы моңғол сарайына сапар жасады. Бұл сапар туралы Хетумның серігі, тарихшы Киракос Ганцакеци өзінің "Армения тарихы" еңбегінде баяндайды. Ол моңғолдармен одақтасып, мұсылман мамлюктарына қарсы күресті және басқа крестшіл мемлекеттерді де осылай істеуге үндеді.

Армения-монгол қарым-қатынастары

Хетум кресттік мемлекеттердің саяси күресінде және одақтардың ауысуындағы маңызды тұлға болды, себебі армяндардың барлық тараптармен байланыстары бар еді. Олар негізінен еуропалықтармен жақын болғанмен, Хетум билік еткен тұста тез өсіп келе жатқан Моңғол империясы алаңдаушылық тудырды. Моңғол қолбасшысы Байжу Рум сұлтандығына шабуыл жасағанда, Селжұқ сұлтаны Кейхусрав II Хетумнан көмек сұрады. Соғысқа қатысты ішкі даулар мен моңғолдардың күштірек екенін сезінген Хетум кешіктірді, ал Кейхусравтың әскері армяндарды күтпей кетіп қалды. Моңғолдар Кёседағда Селжұқтарды жеңіске ұшыратып, Каппадокия мен Киликия шекарасына жақындағаннан кейін, Хетум патшасы моңғол билігіне бағыну туралы стратегиялық шешім қабылдады. Ол інісі Семпадты Қарақорумдағы моңғол сарайына жіберді. Семпад онда Ұлы хан Гүюкпен кездесіп, 1247 жылы Киликия Армениясы Моңғол империясының вассалы деп танылған ресми келісімге келді. 1245 жылы Киликияға Рум сұлтандығы шабуыл жасады, себебі Хетум Сұлтан Кейхусравтың әйелі мен қызын (Кёседағдан кейін оның сарайында пана тапқан) Байжуға тапсыруға шешім қабылдаған еді. Селжұқтарға Хетумның адал емес вассалы Лампронның Константині көмектесті. Кейхусрав тек бірнеше бекіністерді басып алды, бірақ моңғолдар оны бірнеше жылдан кейін қайтаруға мәжбүр етті, ал Константин 1250 жылы тұтқындалып, өлім жазасына кесілді. 1254 жылы Хетум өзі келісімді жаңарту үшін Орта Азия арқылы Моңғолияға сапар шекті. Ол Кіші Азияның шығысындағы түрік мемлекеттерінен, Үлкен Армениядағы Қарстағы моңғол лагерінен, Каспий теңізінің батыс жағалауындағы Дербенттің темір қақпаларынан өтіп, содан кейін Азия арқылы Қарақорумға жетті. Ол көптеген құнды сыйлықтар әкеліп, Мөңке ханмен (Гүюк туысы) кездесті. Оның саяхаты туралы әңгімелерді серігі Киракос Ганцакеци "Армения тарихының" 58-тарауында жазды. Кейін "Хетхумның саяхаты" орыс, француз, ағылшын және қытай тілдеріне аударылды. Бұл шығарма моңғол, будда және қытай мәдениеті, географиясы және жануарлар дүниесі туралы маңызды мәліметтер береді. Қарақорумнан қайтып келе жатқанда Хетум Самарқан мен Солтүстік Парсы арқылы өтіп, моңғол басшысы Байжуға да барды, оның лагерінде Байжудың Кіші Азиядағы Селжұқ түркілеріне қарсы жеңісіне куә болды. Хетум басқа франк билеушілерін оның үлгісін ұстанғандай моңғол билігіне бағынуға шақырды, бірақ мұны істеген жалғыз адам Хетумтың күйеу баласы Антиохияның Богемонд VI болды, ол шамамен 1259 жылы бағынды. Армян әскерлері 1258 жылы Бағдадты басып алған моңғол әскерімен бірге болды, ал армяндар мен Антиохия крестоносшылары 1260 жылы Алеппоны қоршау мен Дамасктың құлауы кезінде Хулагу басшылығымен моңғол армиясында шайқасты. Тарихи деректерде ортағасырлық тарихшы Тирдің тамплиерлерінің жазбаларынан үзінділер келтіріліп, үш христиан билеушісінің (Хетум, Богемонд және моңғол генералы Китбука) Дамаск қаласына бірге жеңіске жетуі туралы драматикалық оқиға баяндалады, бірақ қазіргі тарихшылар бұл оқиғаның шындығына күмән келтіреді. 1260 жылдың қыркүйегінде Мысыр мамлюктері бірігіп, Айн-Джалут шайқасында моңғолдарды жеңіп, оларды Евфрат өзенінен кері қайтарды. Моңғолдар Сирияны 1299-1300 жылдарға дейін қайтадан басып алмады, содан кейін олар оны тек бірнеше айға ғана ұстады.

Зейнеткерлік

Хетумның билігінің соңғы жылдары, көбінесе Хетумның монғолдарды белсенді қолдауының нәтижесінде, мемлекет 1266 жылы шапқан Байбар басқаратын мамлюктердің күшейіп келе жатқан шабуылдарына ұшырады. Сан жағынан кем армян әскері Марий апатында мамлюктерді тоқтатып тұра алмады, осы шабуылда Хетумның ұлы Торос қаза тапты, ал тағы бір ұлы Лео тұтқынға алынып, түрмеге қамалды. Осы жеңілістен кейін Адана, Тарс және Айас қалаларына шабуыл жасалып, Сис астанасы тоналып, өртелді. Мыңдаған армян қырғынға ұшырады және 40 мың адам тұтқынға алынды. Хетум египеттіктерге жер беріп, ұлын құтқарып алды. 1268 жылдың мамыр айында Байбар басшылығымен египеттіктер Антиохия княздығын басып алып, тұрғындарын қырғынға ұшыратты және барлық шіркеулерін қиратты. 1270 жылы Хетум тақты ұлы Леоға қалдырып, монастырда монах ретінде қалған өмірін өткізді.