Гетум I және Кіші Арменияның Моңғол билігіне бағынуы
Hethum I
Гетум I: Кілікія Армениясының (Кіші Армения) 1226-1270 жылдардағы патшасы. Моңғолдармен одақтасып, Мамлюктерге қарсы күресті. Тарихы, әулеті туралы ақпарат.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Хетум I (арм. Հեթում Ա; 1213 – 21 қазан 1270 ж.) 1226 жылдан 1270 жылға дейін Киликия Армениясы патшалығын (сонымен қатар "Кіші Армения" деп те аталады) басқарды. Ол Константин Баберонның (1263 ж. қайтыс болған) және Лампрон ханшайымы Аликс Пахлавунидің (Лео I-нің үшінші туысы) ұлы болды және оның атымен аталатын Хетумид әулетінің (Лампрон үйі деп те аталады) негізін қалады. Моңғол империясының үстемдігін қабылдаған Хетум өзі Моңғолстанның Қарақорумдағы моңғол сарайына сапар жасады. Бұл сапар туралы Хетумның серігі, тарихшы Киракос Ганцакеци өзінің "Армения тарихы" еңбегінде баяндайды. Ол моңғолдармен одақтасып, мұсылман мамлюктарына қарсы күресті және басқа крестшіл мемлекеттерді де осылай істеуге үндеді.
Hethum I (Armenian: Հեթում Ա; 1213 – 21 October 1270) ruled the Armenian Kingdom of Cilicia (also known as "Little Armenia") from 1226 to 1270. He was the son of Constantine of Baberon (d. 1263) and Princess Alix Pahlavouni of Lampron (a third cousin of Leo I) and was the founder of the dynasty which bears his name: the Hethumids also known as the House of Lampron. Having accepted the suzerainty of the Mongol Empire, Hethum himself traveled to the Mongol court in Karakorum, Mongolia, a famous account of which is given by Hethum's companion, the historian Kirakos Gandzaketsi, in his History of Armenia. He allied with the Mongols to fight against the Muslim Mamluks and also encouraged other Crusader states to do the same.
Армения-монгол қарым-қатынастары
Хетум кресттік мемлекеттердің саяси күресінде және одақтардың ауысуындағы маңызды тұлға болды, себебі армяндардың барлық тараптармен байланыстары бар еді. Олар негізінен еуропалықтармен жақын болғанмен, Хетум билік еткен тұста тез өсіп келе жатқан Моңғол империясы алаңдаушылық тудырды. Моңғол қолбасшысы Байжу Рум сұлтандығына шабуыл жасағанда, Селжұқ сұлтаны Кейхусрав II Хетумнан көмек сұрады. Соғысқа қатысты ішкі даулар мен моңғолдардың күштірек екенін сезінген Хетум кешіктірді, ал Кейхусравтың әскері армяндарды күтпей кетіп қалды. Моңғолдар Кёседағда Селжұқтарды жеңіске ұшыратып, Каппадокия мен Киликия шекарасына жақындағаннан кейін, Хетум патшасы моңғол билігіне бағыну туралы стратегиялық шешім қабылдады. Ол інісі Семпадты Қарақорумдағы моңғол сарайына жіберді. Семпад онда Ұлы хан Гүюкпен кездесіп, 1247 жылы Киликия Армениясы Моңғол империясының вассалы деп танылған ресми келісімге келді. 1245 жылы Киликияға Рум сұлтандығы шабуыл жасады, себебі Хетум Сұлтан Кейхусравтың әйелі мен қызын (Кёседағдан кейін оның сарайында пана тапқан) Байжуға тапсыруға шешім қабылдаған еді. Селжұқтарға Хетумның адал емес вассалы Лампронның Константині көмектесті. Кейхусрав тек бірнеше бекіністерді басып алды, бірақ моңғолдар оны бірнеше жылдан кейін қайтаруға мәжбүр етті, ал Константин 1250 жылы тұтқындалып, өлім жазасына кесілді. 1254 жылы Хетум өзі келісімді жаңарту үшін Орта Азия арқылы Моңғолияға сапар шекті. Ол Кіші Азияның шығысындағы түрік мемлекеттерінен, Үлкен Армениядағы Қарстағы моңғол лагерінен, Каспий теңізінің батыс жағалауындағы Дербенттің темір қақпаларынан өтіп, содан кейін Азия арқылы Қарақорумға жетті. Ол көптеген құнды сыйлықтар әкеліп, Мөңке ханмен (Гүюк туысы) кездесті. Оның саяхаты туралы әңгімелерді серігі Киракос Ганцакеци "Армения тарихының" 58-тарауында жазды. Кейін "Хетхумның саяхаты" орыс, француз, ағылшын және қытай тілдеріне аударылды. Бұл шығарма моңғол, будда және қытай мәдениеті, географиясы және жануарлар дүниесі туралы маңызды мәліметтер береді. Қарақорумнан қайтып келе жатқанда Хетум Самарқан мен Солтүстік Парсы арқылы өтіп, моңғол басшысы Байжуға да барды, оның лагерінде Байжудың Кіші Азиядағы Селжұқ түркілеріне қарсы жеңісіне куә болды. Хетум басқа франк билеушілерін оның үлгісін ұстанғандай моңғол билігіне бағынуға шақырды, бірақ мұны істеген жалғыз адам Хетумтың күйеу баласы Антиохияның Богемонд VI болды, ол шамамен 1259 жылы бағынды. Армян әскерлері 1258 жылы Бағдадты басып алған моңғол әскерімен бірге болды, ал армяндар мен Антиохия крестоносшылары 1260 жылы Алеппоны қоршау мен Дамасктың құлауы кезінде Хулагу басшылығымен моңғол армиясында шайқасты. Тарихи деректерде ортағасырлық тарихшы Тирдің тамплиерлерінің жазбаларынан үзінділер келтіріліп, үш христиан билеушісінің (Хетум, Богемонд және моңғол генералы Китбука) Дамаск қаласына бірге жеңіске жетуі туралы драматикалық оқиға баяндалады, бірақ қазіргі тарихшылар бұл оқиғаның шындығына күмән келтіреді. 1260 жылдың қыркүйегінде Мысыр мамлюктері бірігіп, Айн-Джалут шайқасында моңғолдарды жеңіп, оларды Евфрат өзенінен кері қайтарды. Моңғолдар Сирияны 1299-1300 жылдарға дейін қайтадан басып алмады, содан кейін олар оны тек бірнеше айға ғана ұстады.
Hethum was a major player in the political struggles and shifting alliances around the Crusader states, as the Armenians had ties with all sides. They were primarily aligned with the Europeans, but during Hethum's reign, the rapidly expanding Mongol Empire became a concern. When the Mongol commander Baiju attacked the Sultanate of Rum, the Seljuq sultan Kaykhusraw II called on Hethum to come to his aid. Faced with internal disagreements about the war and likely sensing that the Mongols were the greater threat, Hethum delayed and Kaykhusraw's army left without the Armenians. After the Mongols inflicted a crushing defeat on the Seljuqs at Kösedağ and approached the borders of Cappadocia and Cilicia, King Hethum made a strategic decision to submit to Mongol suzerainty. He sent his brother Sempad to the Mongol court in Karakorum. There, Sempad met Great Khan Güyük, and made a formal agreement in 1247 in which Cilician Armenia would be considered a vassal state of the Mongol Empire. In 1245, Cilicia was attacked by the Sultanate of Rum, prompted by Hethum's decision to hand over Sultan Kaykhusraw's wife and daughter (who had found refuge at his court after Kösedağ) to Baiju. The Seljuks were aided by Hethum's disloyal vassal, Constantine of Lampron. Kaykhusraw was only able to seize a few forts which the Mongols forced him to return a few years later, while Constantine was captured and executed in 1250. In 1254, Hethum himself traveled through Central Asia to Mongolia to renew the agreement, passing through the Turkish states of eastern Asia Minor, the Mongol camp at Kars in Greater Armenia, the Iron Gates of Derbent at the western shore of the Caspian Sea, and from there across Asia to Karakorum. He brought many sumptuous presents, and met with Möngke Khan (Güyük's cousin). An account of his travels was recorded by a member of his suite, Kirakos Gandzaketsi as "Travels of Haithon, the Pious King of the Armenians, to Batu and Mangu Khans", the 58th chapter of Gandzaketsi's History of Armenia. The Journey of Hethoum was later translated into Russian, French, English, and Chinese. The narrative is important for its observations of Mongol, Buddhist, and Chinese culture, geography, and wildlife. On his way back from Karakorum, Hethum passed through Samarkand and northern Persia, also visiting the Mongol leader Baiju, where he was present in his camp to witness Baiju's victory in Asia Minor against the Seljuq Turks. Hethum strongly encouraged other Frankish rulers to follow his example and submit to Mongol suzerainty, but the only one who did so was Hethum's son in law, Bohemond VI of Antioch, who submitted around 1259. Armenian troops were with the Mongol army that captured Baghdad in 1258, and both Armenians and Antiochenes Crusaders fought in the Mongol Army under Hulagu at the Siege of Aleppo and Fall of Damascus in 1260. Historical accounts, quoting from the writings of the medieval historian Templar of Tyre, often give a dramatic account of the three Christian rulers (Hethum, Bohemond, and the Mongol general Kitbuqa) entering the city of Damascus together in triumph, though modern historians have questioned this story as apocryphal. Despite the Mongols' territorial gains, in September 1260, the Egyptian Mamluks rallied, defeating the Mongols at the historic Battle of Ain Jalut and driving them back across the Euphrates River. The Mongols would not again capture Syria until 1299–1300, when again they would hold it only for a few months.
Зейнеткерлік
Хетумның билігінің соңғы жылдары, көбінесе Хетумның монғолдарды белсенді қолдауының нәтижесінде, мемлекет 1266 жылы шапқан Байбар басқаратын мамлюктердің күшейіп келе жатқан шабуылдарына ұшырады. Сан жағынан кем армян әскері Марий апатында мамлюктерді тоқтатып тұра алмады, осы шабуылда Хетумның ұлы Торос қаза тапты, ал тағы бір ұлы Лео тұтқынға алынып, түрмеге қамалды. Осы жеңілістен кейін Адана, Тарс және Айас қалаларына шабуыл жасалып, Сис астанасы тоналып, өртелді. Мыңдаған армян қырғынға ұшырады және 40 мың адам тұтқынға алынды. Хетум египеттіктерге жер беріп, ұлын құтқарып алды. 1268 жылдың мамыр айында Байбар басшылығымен египеттіктер Антиохия княздығын басып алып, тұрғындарын қырғынға ұшыратты және барлық шіркеулерін қиратты. 1270 жылы Хетум тақты ұлы Леоға қалдырып, монастырда монах ретінде қалған өмірін өткізді.
During the last years of Hethum's reign, largely as a result of Hethum's active support of the Mongols, the kingdom came under increasing attack by the Mamluks under Baybars, who invaded in 1266. The heavily outnumbered Armenians were unable to hold off the Mamluks at the Disaster of Mari, during which one of Hethum's sons, Thoros, was killed and another son, Leo, was captured and imprisoned. Following this defeat, the cities of Adana, Tarsus, and Ayas were assaulted and the capital of Sis was sacked and burnt. Thousands of Armenians were massacred and 40,000 taken captive. Hethum was able to ransom his son by conceding territory to the Egyptians. In May 1268, the allied Principality of Antioch was overrun by the Egyptians who, under Baybars, captured it and massacred its inhabitants and destroyed all its churches. Hethum abdicated in 1270 in favor of his son Leo, and lived out the rest of his life in a monastery, as a monk.