Кіріспе
Иран дінбасысы және саясаткер (1926-2003) Мұхаммед Садек Гиви Халхали (محمدصادق گیوی خلخالی; 27 шілде 1926 – 26 қараша 2003) – Иранның шиит дінбасысы, революциялық соттардың бас судьясы лауазымына тағайындалғаннан кейін "жазаны жедел орындауға құштарлығымен" танымал болды. Ол Ирандық әзербайжандықтардан шыққан фермердің ұлы, Әзербайжан КСР-і, КСРО (қазіргі Әзербайжан Республикасы) Гиви қаласында дүниеге келді. Сондай-ақ, ол Иранның Халхал округінің Халхал қаласында туылған деп хабарланады (осыдан оның аты шыққан). "The Daily Telegraph" газетінде Халхали "қысқа бойлы, тоқсыл, үшкір сақалды, мейірімді күлкілі және жоғары дауысты күлдіретін" адам ретінде сипатталған. Исламдық қастандықшылардың бұрынғы құпия қоғамын – Фадаян-э Исламды қайта құруға көмектесті, бірақ Ислам революциясына дейін көпшілікке танымал болған жоқ. 1979 жылғы 24 ақпанда Рухолла Хомейни Халхалиді шариғат билеушісі (حاکم شرع) немесе жаңадан құрылған Революциялық соттардың басшысы етіп тағайындады және исламдық үкімдер шығаруға уәкілеттік берді. Революцияның алғашқы күндерінде ол "жер бетінде сыбайлас жемқорлық таратып жатыр" және "Құдайға қарсы соғысып жатыр" деген айыптармен "бұрынғы үкімет қызметкерлерінің жүздегенін" өлім жазасына кесті. Сотталғандардың көпшілігі адвокатқа немесе төрешілер алқасына қол жеткізе алмады. 1979 жылғы Иран төңкерісінен кейін Реза Шахтың кесенесі Халхалидің басшылығымен қиратылды, бұл әрекет аятолла Рухолла Хомейнимен санкцияланды. Халхали Шахтың ұзақ жылдар бойы премьер-министрі болған Әмір Аббас Ховейда мен SAVAK-тың бұрынғы басшысы Нематолла Насириді өлтіруге бұйырды. Бір дерек бойынша, Ховейдаға өлім жазасын кескеннен кейін бүкіл әлемнен мейірімділік туралы өтініштер келіп түсті және Халхалиге телефон арқылы жазаны тоқтатуды бұйырған көрінеді. Халхали не болып жатқанын көруге баратынын айтты. Содан кейін ол Ховейдаға барып, өзі өлтірді немесе бір қызметшісіне тапсырма берді. "Кешіріңіз", - деді ол телефондағы адамға, "үкім орындалды". Ховейданы соттап, Халхали Ислам революциясының уақытша премьер-министрі, ислам революциялық сотын мақұлдамаған және революцияның әділдік пен орташалық туралы беделін орнатуға тырысқан орташалықшыл Мехди Базарғанның позициясын әлсіретті. Халхали Исламға дейінгі Иранға қарсылық білдірді. 1979 жылы ол "Король Кирді зорлықшыл, өтірікші және гомосексуалист деп атаған" және "Король Кирдің қабірін және екі мың жыл бұрын Фарс провинциясының Шираз қаласында орналасқан парсы сарайының қалдықтарын жоюды талап еткен" кітап жазды. Ширазда тұратын аятолла Маджеддин Махаллатидің Элейн Счиолоно берген сұхбатына сәйкес, Халхали Персеполиске "құқықбұзушылар тобымен" келді және ашулы сөйлеп, "сенімпаздар жібекпен қапталған шатыр қаласын және шаһ салған трибунаны өртеп жіберсін" деп талап етті, бірақ жергілікті тұрғындар тас лақтырып, оны қуып жіберді. 1980 жылы Иранның тұтқындық дағдарысының шыңында, американдық құтқару миссиясы Операция Бөрік тырнағы сәтсіз аяқталып, АҚШ тікұшақтары апатқа ұшырап, экипаждарын өлтіргеннен кейін, Халхали теледидарда пайда болды және "америкалық көрермендердің ашуын туғызған, өлі әскерилердің бөлшектелген мүшелері бар қаптарды ашып, қараған қалдықтарды жинап, суретке түсіруді бұйырды". Кейін бұл жер бүкіл көршілес аймақпен бірге мешіт пен жаңа жол салу үшін қиратылды. Халхали ислам революциялық сотының төрағасы болғаннан кейін, сайланған Бахаи Кеңесінің ондаған мүшелерін өлтірді. 1980 жылы Бахаи Мұхаммед Мувахед революциялық түрме жүйесіне жоғалып кетті. Кейін Халхалидің өзі Муахедтің камерасына барып, оның сенімінен бас тартып, мұсылман болуын талап еткені туралы хабарланған. Мұвахед бас тартқанда, Халхали оның бетін жазғышпен жауып, басына оқ атып өлтіреді. Халхали кейіннен тергеу жүргізді және Курдистан мен Түрікмен Сахарасындағы федерализмді жақтаған көптеген белсенділерді өлтіруге бұйырды. Революцияның көшбасшысы және Халхалидің жоғары тұрған аятолла Хомейнидің олар құлатылған режимге қарсы шағымдарының бірі – шахтың есірткі сатушыларды өлтірудің әлдеқайда шектеулі саны "адамгершіліксіз" болды. 1980 жылғы желтоқсанда оның ықпалы азайды, өйткені ол революциялық соттардан отставкаға кетуге мәжбүр болды, себебі ол есірткі рейдерлері, тәркілеу және айыппұлдар арқылы тәркіленген 14 миллион доллар туралы есеп бере алмады, дегенмен кейбір адамдар мұны президент Бани Садр мен Ислам Республикасы партиясының күшті басшысы аятолла Мұхаммад Бехештидің "көрнеу артында жұмыс істеуі" деп санайды, революция үшін жаман жарияланым көзін жою мақсатында. Бір сұхбатында Халхали 100-ден астам өлім жазасына кесілгенін растады, бірақ көптеген көздер ол өлген кезде 8000 ер және әйелді өлімге жібергенін айтады. Кейбір жағдайларда ол өзі өлім жазасын орындады, жертвелерін пулеметпен атып өлтірді. Француз газеті Le Figaro берген сұхбатында ол: "Егер менің құрбандарым қайтадан жер бетіне келсе, мен оларды ешқандай ерекшеліксіз қайтадан өлім жазасына кесер едім", - деген сөздері келтірілген. Халхали 1997 жылы президент Мұхаммед Хатами сайланғаннан кейін реформаторлар тарапына қосылды, бірақ ол ешқашан толыққанды қабылданбады. Өлімі уақытында Парламент спикері Мехди Каруби судьяның революцияның алғашқы күндеріндегі еңбегіне жоғары баға берді.
Mohammed Sadeq Givi Khalkhali (محمدصادق گیوی خلخالی; 27 July 1926 – 26 November 2003) was an Iranian Shia cleric who is said to have "brought to his job as Chief Justice of the revolutionary courts a relish for summary execution" that earned him a reputation as Iran's "hanging judge". A farmer's son from Iranian Azeri origins was born in Givi, Azerbaijani S. S. R., U. S. S. R. (now in Azerbaijan Republic). He is also reported to have born in Kivi, Khalkhal, in the Khalkhal County, Iran (ergo his name). Khalkhali has been described as "a small, rotund man with a pointed beard, kindly smile, and a high pitched giggle" by The Daily Telegraph. and reconstructed the former secret society of Islamic assassins known as the Fadayan e Islam after its suppression, but was not a well known figure to the public prior to the Islamic Revolution. On 24 February 1979, Khalkhali was chosen by Ruhollah Khomeini to be the Sharia ruler (حاکم شرع) or head the newly established Revolutionary Courts, and to make Islamic rulings. In the early days of the revolution he sentenced to death "hundreds of former government officials" on charges such as "spreading corruption on earth" and "warring against God." Most of the condemned did not have access to a lawyer or a jury. Following the Iranian Revolution in 1979, Reza Shah's mausoleum was destroyed under the direction of Khalkhali, which was sanctioned by Ayatollah Ruhollah Khomeini. Khalkhali ordered the executions of Amir Abbas Hoveida, the Shah's longtime prime minister, and Nematollah Nassiri, a former head of SAVAK. According to one report, after sentencing Hoveida to death:
<blockquote>Pleas for clemency poured in from all over the world and it was said that Khalkhali was told by telephone to stay the execution. Khalkhali replied that he would go and see what was happening. He then went to Hoveyda and either shot him himself or instructed a minion to do the deed. "I'm sorry," he told the person at the other end of the telephone, "the sentence has already been carried out." By trying Hoveida, Khalkhali effectively undermined the position of the provisional prime minister of the Islamic Revolution, the moderate Mehdi Bazargan, who disapproved of the Islamic Revolutionary Court and sought to establish the Revolution's reputation for justice and moderation. Khalkhali held antipathy towards pre Islamic Iran. In 1979 he wrote a book "branding king Cyrus the Great a tyrant, a liar, and a homosexual" and "called for the destruction of the Tomb of Cyrus and remains of the two thousand year old Persian palace in Shiraz, Fars Province, the Persepolis." According to an interview by Elaine Sciolino of Shiraz based Ayatollah Majdeddin Mahallati, Khalkhali came to Persepolis with "a band of thugs" and gave an angry speech demanding that "the faithful torch the silk lined tent city and the grandstand that the Shah had built," but was driven off by stone throwing local residents. At the height of the Iran hostage crisis in 1980 following the failure of the American rescue mission Operation Eagle Claw and crash of U. S. helicopters killing their crews, Khalkhali appeared on television "ordering the bags containing the dismembered limbs of the dead servicemen to be split open so that the blackened remains could be picked over and photographed," to the anger of American viewers. The site was subsequently razed, along with the entire neighborhood, for the construction of a mosque and a new road. In addition to presiding over the Islamic Revolutionary Court that brought about the execution of dozens of members of elected Bahá'í Councils, Khalkhali murdered a Bahá'í, Muhammad Muvahhed, who disappeared in 1980 into the revolutionary prison system. It was later reported that Khalkhali personally went to Muvahhed's cell, demanded that he recant his faith and become a Muslim. When Muvahhed refused, Khalkhali covered his face with a pillow and shot him in the head. Khalkhali later investigated and ordered the execution of many activists for federalism in Kurdistan and Turkmen Sahra, One of the complaints of the revolution's leader and Khalkhali's superior, the Ayatollah Khomeini against the regime they had overthrown was that the Shah's far more limited number of executions of drug traffickers had been "inhuman." In December 1980 his influence waned when he was forced to resign from the revolutionary courts because of his failure to account for $14 million seized through drug raids, confiscations, and fines, although some believe this as much the doing of President Bani Sadr and the powerful head of the Islamic Republic Party Ayatollah Mohammad Beheshti "working behind the scenes" to remove a source of bad publicity for the revolution, as a matter of outright corruption. In an interview, Khalkhali personally confirmed ordering more than 100 executions, although many sources believe that by the time of his death he had sent 8,000 men and women to their deaths. In some cases he was the executioner, where he executed his victims using machine guns. In an interview with the French newspaper Le Figaro he is quoted as saying, "If my victims were to come back on earth, I would execute them again, without exceptions." Khalkhali sided with reformists after the election of President Mohammad Khatami in 1997, although he was never really accepted by the movement. At the time of his death, the speaker of Parliament, Mehdi Karoubi, praised the judge's performance in the early days of the revolution.
Жеке өмір
Халхали үйленген және оның бір ұлы мен екі қызы болған. Оның қызы Фатиме Садеқи шектеулі ислами ортада дүниеге келгенімен, университетте оқып, PhD дәрежесін алған және қазір өздігінен ойлайтын көзқарастарымен белгілі. Ол 2008 жылы кеңінен таралған "Неге біз мәжбүрлі хиджабқа қарсымыз" деген мақаланың авторы еді.
Сайлау тарихы
Жыл Сайлау Дауыстар % Рангы Ескермелер1979 Конституциялық сарапшылар122,2174.818-шы Жеңіліске ұшырады1980 Парламент123,13678.91-ші Жеңіске жетті1982 Саяси кеңес мүшелерін сайлау 1,048,28432.8715-ші Екінші турға өттіСаяси кеңес мүшелерін сайлау екінші туры Дерек жоқ1-ші Жеңіске жетті1984 Парламент 144,160 67.11-ші Жеңіске жетті1988 Парламент 106,647 54.81-ші Жеңіске жетті1990 Саяси кеңес мүшелерін сайлауcolspan="3" Қатысудан шеттетілді1992 Парламентcolspan="3" Қатысудан шеттетілді