Кіріспе
Гликемиялық индекс (GI; /ɡ//l//aɪ/'s//iː//m//ɪ//k/) – тағамға тағайындалған 0-ден 100-ге дейінгі сан, онда таза глюкозаға шартты түрде 100 мәні беріледі, бұл сол тағамды тұтынудан кейін екі сағаттан соң қандағы глюкоза деңгейінің салыстырмалы жоғарылауын көрсетеді. Нақты бір тағамның ГИ-і негізінен оның құрамындағы көмірсулардың мөлшері мен түріне байланысты, сонымен қатар тағамдағы көмірсу молекулаларының қаншалықты тұтқындалғанына, тағамның май және ақуыз құрамына, тағамдағы органикалық қышқылдардың (немесе олардың тұздарының) мөлшеріне, сондай-ақ тағамның пісірілгендігіне және пісірілген болса, қалай пісірілгендігіне де әсер етеді. ГИ кестелерінде көптеген тағам түрлері мен олардың ГИ-і тізімделген. Бұл организмнің көмірсуларды қаншалықта жылдам ыдырататынын анықтауға көмектеседі. Ол тағамдағы қолжетімді көмірсуларды (жалпы көмірсулар мен талшықтарды) ғана ескереді. Гликемиялық индекс адамның тағамға гликемиялық жауабын болжамайды, бірақ зерттелген популяция бойынша орташа есептелген тағамның инсулинге жауап беру жүктемесін бағалау құралы ретінде қолданылуы мүмкін. Жеке жауаптар айтарлықтай өзгеше болуы мүмкін. Гликемиялық индекс әдетте тағамның мөлшері мен тағамдағы көмірсулардың нақты тұтынылатын мөлшерімен байланысты қолданылады. Гликемиялық жүктеме (ГЖ) – бұл осыған байланысты өлшем, ол сұраныстағы тағамның гликемиялық индексін нақты порцияның көмірсу құрамына көбейту арқылы ескеріледі.
The glycemic (glycaemic) index (GI; /ɡ//l//aɪ/'/s//iː//m//ɪ//k/) is a number from 0 to 100 assigned to a food, with pure glucose arbitrarily given the value of 100, which represents the relative rise in the blood glucose level two hours after consuming that food. The GI of a specific food depends primarily on the quantity and type of carbohydrate it contains, but is also affected by the amount of entrapment of the carbohydrate molecules within the food, the fat and protein content of the food, the amount of organic acids (or their salts) in the food, and whether it is cooked and, if so, how it is cooked. GI tables, which list many types of foods and their GIs, are available. It is useful for quantifying the relative rapidity with which the body breaks down carbohydrates. It takes into account only the available carbohydrate (total carbohydrate minus fiber) in a food. Glycemic index does not predict an individual's glycemic response to a food, but can be used as a tool to assess the insulin response burden of a food, averaged across a studied population. Individual responses vary greatly. The glycemic index is usually applied in the context of the quantity of the food and the amount of carbohydrate in the food that is actually consumed. A related measure, the glycemic load (GL), factors this in by multiplying the glycemic index of the food in question by the carbohydrate content of the actual serving.
Өлшем
Тамақтың гликемиялық индексі – 12 сағаттық аштықтан кейін және белгілі бір мөлшерде қолжетімді көмірсутектері бар тамақ (әдетте 50 г) қабылдағаннан кейін, қандағы глюкоза деңгейінің екі сағаттық жауап қисығының (AUC) астындағы ауданның өсуі ретінде анықталады. Зерттелетін тағамның AUC-сы стандартты тағамның (глюкоза немесе ақ нан, екі түрлі анықтама береді) AUC-сына бөлінеді және 100-ге көбейтіледі. Орташа GI мәні 10 адамнан алынған деректер негізінде есептеледі. Стандартты және зерттелетін тағамдардың құрамындағы қолжетімді көмірсутек мөлшері бірдей болуы керек. Нәтиже әрбір зерттелген тағамның салыстырмалы орнын көрсетеді. Ас қорыту кезінде тез ыдырайтын және қанға глюкозаны жылдам шығаратын көмірсутектері бар тағамдардың GI жоғары болады; ал баяу ыдырайтын және глюкозаны бірте-бірте шығаратын тағамдардың GI төмен болады. Гликемиялық индекстің төмендеуі тағамның көмірсутектерінің ас қорыту және сіңірілу жылдамдығының баяулауын көрсетеді, сондай-ақ көмірсутектердің ас қорыту өнімдерінің бауыр мен перифериядан жақсы сіңірілуін білдіреді. Қазіргі қолданылатын әдістерде глюкоза эталондық тағам ретінде қолданылады, оған гликемиялық индекс 100 мәні беріледі. Бұл әдіс жалпыға ортақ және шамамен 100-ге дейін максималды GI мәнін қамтамасыз етеді. Ақ нан да эталондық тағам ретінде қолданылуы мүмкін, бұл басқа GI мәндерін береді (егер ақ нан = 100 болса, онда глюкоза ≈ 140). Ақ нан негізгі көмірсутек көзі болып табылатын адамдар үшін, бұл диеталық негізгі тағамды басқа тағаммен алмастырудың қандағы глюкоза деңгейіне жылдам немесе баяу әсер ететінін тікелей көрсетуге мүмкіндік береді. Ақ нанды эталондық тағам ретінде пайдаланудың кемшілігі – бұл нақты анықталмаған эталон: ақ нанның көмірсутек құрамына қатысты жалпыға ортақ стандарт жоқ.
Салмақты бақылау
Тамақ рационындағы қаныққан майларды төмен гликемиялық индексі бар көмірсулармен алмастыру салмақты бақылауға көмектесуі мүмкін, ал тазартылған, жоғары гликемиялық индексі бар көмірсулармен алмастыру тиімсіз. Дегенмен, 2023 жылғы Кохрейн шолуында артық салмағы немесе семіздігі бар адамдардың төмен гликемиялық индекс (немесе жүктеме) диетасын қабылдауы, жоғары гликемиялық индекс/жүктемелі немесе басқа стратегияларды қолдануға қарағанда салмақ жоғалтуға (және майды жақсырақ бақылауға) әкелмейтіні анықталды. Семіздікті емдеуде төмен гликемиялық индекс/жүктемеге негізделген диеталар, жоғары гликемиялық индекс/жүктемеге негізделген диеталарға қарағанда гликемиялық деңгейді және қабынуды жақсырақ бақылайды (соның салдарынан семіздікке байланысты аурулардың алдын алуда тиімдірек болуы мүмкін). Артық салмақты және семіз балаларда төмен гликемиялық индекс/жүктемелі диета қабылдау салмақ жоғалтуға әкелмеуі мүмкін, бірақ басқа да пайдалы әсерлері болуы мүмкін.
Көмірсутек мөлшерімен салыстырғанда
Көлеміне байланысты, тағамдағы көмірсулардың грамдары гликемиялық индекске қарағанда қандағы қант деңгейіне күштірек әсер етеді. Азықтық энергияны азайту, салмақ жоғалту және көмірсуларды есептеу қандағы қант деңгейін төмендетуге көмектеседі. Атап айтқанда, бұл зерттелетін тағамды ішкеннен кейін глюкоза жауабының қисығы астындағы ауданға негізделгендіктен, қисықтың пішіні тиісті ГИ мәніне әсер етпейді. Глюкоза жауабы жоғары деңгейге көтеріліп, жылдам төмендеуі немесе аз көтеріліп, ұзақ уақыт бойы сол деңгейде қалуы мүмкін, бірақ қисық астындағы ауданы бірдей болады.