Владимир Джанибеков: Кеңес космонавтының өмірі мен еңбектері

Кіріспе

Владимир Александрович Джанибеков (Владимир Александрович Джанибеков, 13 мамыр 1942 жылы туған) – кеңестік әскери авиация генерал-майоры, бес орбиталық миссияға қатысқан космонавт.

Өмірбаян

Джанибеков Владимир Александрович Крысин (Владимир Александрович Крысин) 1942 жылы 13 мамырда сол кездегі Оңтүстік Қазақстан облысы, Қазақ КСР-інің Бостандық ауданындағы (кейін 1956 жылы Ташкент облысы, Өзбекстан) Ескендірдің шалғай аймағында дүниеге келген. Оның отбасы туғаннан кейін көп ұзамай Ташкентке көшіп келді. 1964 жылы Алтын Орданың ортағасырлық билеушісі Жәнібектің ұрпағы Лилия Мунировна Жәнібековаға үйленді. Әкесінің ұлы болмағандықтан, Жәнібеков әйелінің әулетін құрметтеу және оның ұрпақтарын жалғастыру үшін әйелінің тегін алды, бұл Кеңес Одағындағы күйеу үшін ерекше қадам болды. Сол жылы Коммунистік партияға қосылды. Жәнібеков бес ғарыш миссиясында болды: «Союз 27/Союз 26» (ұшыру/қайту), «Союз 39», «Союз Т 6», «Союз Т 12» және «Союз Т 13». Осы бес миссияда ол 145 күн, 15 сағат және 56 минут ғарышта болды. Сондай-ақ, ол 8 сағат 35 минутқа созылған екі ғарыш кеңістігінде жұмыс істеді (EVA). 1985 жылы орбитада Т-тұтқаның тұрақты және тұрақсыз айналуын көрсетті, кейіннен бұл құбылыс Жәнібеков эффектісі деп аталды. Бұл эффект бұрыннан-ақ теннис ракеткасы теоремасы арқылы белгілі болған, ол еркін түсу кезінде нысанның орташа біліктігі бойынша айналуы тұрақсыз екенін көрсетеді. 1985 жылы генерал-майор шеніне көтерілді. 1986 жылы ғарышкерлер корпусынан зейнетке шыққаннан кейін саясатқа қатысты. 1985 жылдан 1990 жылға дейін Өзбек КСР Жоғарғы Кеңесінің депутаты болды. Сонымен қатар, ол сурет салу және кескіндемемен айналысты, оның туындылары, көбінесе ғарыш тақырыбында, музейлер мен жеке коллекционерлерде сақталады. 1990 жылдан бастап Жәнібеков әлемді шармен айналып өтуге тырысты. Ол Ларри Ньюменмен бірлесіп, NASA жобалаған аспан тірегі шарды ұшыруды жоспарлады. Бұл ерекше құм сағаты пішіндес конструкция желкендеу үшін нөлдік қысымды гелий шарды және өзгермелі балласт үшін жоғары қысымды шарды пайдаланды. Raven Industries компаниясы жасаған екі шардың биіктігі 108 метрді құрады. 1990 жылдың 8 қыркүйегінде Орегон штатының Тилламук қаласынан ұшырылған сынақ ұшуына Жәнібеков, Ньюмен, Тим Лахенмайер және Дон Мозес қатысты. Мозес Ричард Брэнсонды ауа райының қолайсыздығына байланысты кете алмағандықтан алмастырды. Ұшу екі түнге созылып, 31 сағатқа дейін жалғасты, содан кейін Вашингтон штатының Омак қаласына қонды. Жәнібеков, Ларри Ньюмен және Дон Мозес негізінен Баррон Хилтонның демеушілігімен ұшқан Earthwinds Hilton шарларын пилоттады. 1992 жылы Огайо штатының Акрон қаласынан күшті желдің салдарынан ұшыру әрекеті сәтсіз аяқталды. Келесі әрекет таңертең ұшыру жоспарланған, бірақ екі шарды да толтырудағы қиындықтарға байланысты бірнеше сағатқа кешіктірілді. 1993 жылдың 13 қаңтарында "Ер шамалы" әуежайынан ұшырылған Earthwinds 30 минут ұшқаннан кейін апатқа ұшырады. Шар күшті инверсиялық қабатты бұзуға және тау шыңында балласт шарды жарып жіберуге шамасы келмеді. Үш экипаж мүшесі жарақатсыз аман қалды. 1994 жылдың 31 желтоқсанында жасалған қосымша ұшу кезінде балласт шар бұзылып, 29000 футқа (8839 м) жетті. Бұл аспан тірегі шарларының сәтсіздіктері басқа айналып өту әрекеттерін Roziere шар жүйесіне ауысуға итермеледі. Совет астрономы Николай Степанович Черных 1979 жылы ашқан 3170 Жәнібеков кіші планетасы оның құрметіне аталды.

Dzhanibekov was born Vladimir Aleksandrovich Krysin (Владимир Александрович Крысин) in the remote area of Iskandar in what was then Bostanliq District, South Kazakhstan Region, Kazakh SSR (since 1956 – Tashkent Region, Uzbekistan) on 13 May 1942. His family moved to Tashkent soon after his birth. In 1964 he married Liliya Munirovna Dzhanibekova, who was a descendant of Janibeg, medieval ruler of the Golden Horde. As her father had no sons, Dzhanibekov took his wife's family name in order to honour her ancestry and continue her line of descent, an unusual step for a husband in the Soviet Union. He joined the Communist Party the same year. Dzhanibekov served on five space missions: Soyuz 27/Soyuz 26 (launch/return), Soyuz 39, Soyuz T 6, Soyuz T 12, and Soyuz T 13. He accrued 145 days, 15 hours, and 56 minutes in space over these five missions. He had also performed two EVAs with the total time of 8 hours and 35 minutes. In 1985 he demonstrated stable and unstable rotation of a T handle nut from the orbit, subsequently named the Dzhanibekov effect. The effect had been long known from the tennis racket theorem, which says that rotation about an object's intermediate principal axis is unstable while in free fall. In 1985 he was promoted to the rank of major general. After retiring from the cosmonaut program in 1986, he became involved in politics. He was the Deputy to the Supreme Soviet of Uzbek SSR from 1985 until 1990. Also, he has taken up photography and painting, and his works, predominantly of space thematics, are owned by museums and private collectors. Starting 1990, Dzhanibekov unsuccessfully attempted to circumnavigate the globe by balloon. He partnered with Larry Newman who envisioned flying a NASA designed sky anchor balloon. This unique hourglass shaped design used a zero pressure helium balloon for buoyancy and a superpressure balloon for variable ballast. Manufactured by Raven Industries, the double balloon system together measured 354 feet (108 m) tall. A proof of concept flight, launched from Tillamook, Oregon on 8 September 1990, was crewed by Dzhanibekov, Newman, Tim Lachenmeier, and Don Moses. Moses replaced Richard Branson, who was unable to make it by the weather window departure time. The flight lasted for continuous 31 hours, spanning two nights, before landing at Omak, Washington, and confirmed the sky anchor balloon nominal performance. Dzhanibekov, Larry Newman, and Don Moses piloted the Earthwinds Hilton balloon which was primarily sponsored by Barron Hilton. In 1992 an attempt from Akron, Ohio did not launch due to strong winds. The next attempt was a planned pre dawn launch but was delayed for several hours by difficulties inflating both balloons. Launching later than desired, on 13 January 1993 the Earthwinds liftoff from Reno Stead Airport flew for 30 minutes before crashing. The balloon could not penetrate a strong inversion layer and tore the ballast balloon on a mountain peak. The three crewmen survived the crash without injuries. An additional flight on 31 December 1994 reached 29000 feet (8839 m) when the ballast balloon failed. These sky anchor balloon failures prompted other circumnavigation attempts to switch to the Roziere balloon system instead. The minor planet 3170 Dzhanibekov, discovered by Soviet astronomer Nikolai Stepanovich Chernykh in 1979, is named after him.