Кіріспе

1999 жылғы ұшақ қағылуы

Indian Airlines 814 рейсі, көбінесе IC 814 деп танылатын, Indian Airlines Airbus A300 ұшағы 1999 жылдың 24 желтоқсанында Непалдың Катманду қаласындағы Трибхуван халықаралық әуежайынан Үндістанның Дели қаласындағы Индира Ганди халықаралық әуежайына бағытталған кезде қағылып, Ауғанстанның Кандагар қаласына қонғанша бірнеше жерге аударылды. Ұшақты 37 жастағы капитан Деви Шаран және бірінші офицер Ражиндер Кумар, ал 58 жастағы ұшу инженері Анил Кумар Джаггия басқарды. Airbus ұшағы 17:30 шамасында Үндістан әуе кеңістігіне кіргеннен кейін Харкат-ул-Муджахиддин (ХУМ) ұйымының бесеу маскалы пакистандық экстремисі тарапынан қағылды. Қағылыскерлер ұшақты бірқатар қалаларға: Амритсар, Лахор және Персия шығанағы арқылы Дубайға ұшыруды бұйырды. Соңында қағылыскерлер ұшақты сол кезде Талибан бақылауында болған Ауғанстанның Кандагар қаласына қондыруға мәжбүр етті. Қағылыскерлер Дубайда 176 жолаушының 27-сін босатып, біреуін қаза қылды және бірнешеуін жаралады. Ол кезде Ауғанстанның көп бөлігі, соның ішінде қағылған ұшақ қонған Кандагар әуежайы Талибанның бақылауында болды. Талибан жауынгерлері ұшақты қоршап, Үндістанның әскери араласуына жол бермеді.

Бұл қағылыс 1999 жылдың желтоқсан айының соңы мен 2000 жылдың қаңтар айының басында әл-Қаидамен байланысты террористер жасаған мыңжылдық шабуылдарының бірі ретінде қарастырылады.

Өмірбаян

Хәркат әл-Мұжахиддин Үндістанда тұтқындалған өз басшыларын, соның ішінде 1994 жылы тұтқындалған Масуд Азхарды босату мақсатымен бірнеше шабуылдар мен ұрлаулар жасаған болатын. Олардың қатарында 1994 жылы Ахмет Омар Саид Шейх жасаған Үндістандағы батыс туристерін ұрлау оқиғасы да бар. Ол қылмысы барысында ұсталған Шейх, Азхармен бірге босатылып, кейіннен 2000 жылы Азхар құрған ХУМ тобынан бөлініп шыққан «Джайш-э Мохаммед» ұйымына қосылды. 1995 жылы Аль Фаран (ХУМ псевдонимі) атты ұйым Кашмирде батыс туристерін ұрлап, ұсталғандардың көпшілігі қаза тауып, біреуінің басы кесілді. 1995 жылғы ұрлауға қатысқан Амджад Фаруки «Мансур Хаснайн» деген атпен осы ұрлаудың күдіктілерінің бірі болды. 1999 жылы Азхармен бірге тұтқындалған ХУМ-ның негізін қалаушы Саджад Афгани түрмеден қашуға тырысқанда қаза тапты, бұл тікелей осы ұрлауға себеп болды және оның денесі ұрлаушылардың алғашқы талаптарының бірі болды. Аль-Каида мен Усама бен Ладен Азхарды босату үшін ұрлауға ұйымдық қолдау көрсетті. Ұрлауға қатысқан бес адамның кімдігі анықталды: Ибрагим Ахтар (Бахавалпурдан), Шахид Ахтар Саид, Сунни Ахмед Қази, Захур Мистри (үшеуі де Карачиден) және Шакир (Суккурдан). Олар ХУМ-ның Үндістандағы шабуылдар үшін байланыс орталығы болып табылатын Непалға келді және Катманду әуежайынан ұшаққа отырды.

Ұрлау

1999 жылдың 24 желтоқсанында Indian Airlines компаниясының IC 814 рейсі Непалдың Катманду қаласынан ұшып кетті, мақсаты – Үндістанның Дели қаласы. Ұшақ бортында 180 адам болды, оның ішінде экипаж бен жолаушылар да бар еді. Борттағы жолаушылардың бірі – Роберто Джиори, сол кезде әлемдегі валюта басу бизнесінің көп бөлігін бақылаған De La Rue Giori компаниясының иесі. Рейс Катмандудан ұшып шыққаннан кейін, аға стюард Анил Шармаға шаңғы маскасы киген адам жолығып, ұшақ қашқындыққа ұшырағанын және оның бомбасы бар екенін айтты. Қашқындық жасаушылар капитан Деви Шаранға "батысқа қарай ұшуды" бұйырды, сол бойынша рейс Пәкістан әуе кеңістігіне кірді, бірақ Пәкістанның Лахор қаласында Пәкістан Әуе Қозғалысын Бақылау қызметі қонуға рұқсат бермеді. Жақын арада ұшуды жалғастыруға жеткілікті отын қалмағанын естіген соң, қашқындық жасаушылар капитан Шаранға жанармай құю үшін Пунджабтың Амритсар қаласына қонуға рұқсат берді. Кейінгі барлау мәліметтеріне сәйкес, қашқындық жасаушылар Катмандудағы рейске бес билет сатып алған; екі бірінші сынып билеті тікелей алынған, ал үш эконом-сыныптық орын саяхат агенттігі арқылы сатып алынған. Үндістанның барлау қызметінің өкілдері, Үндістан бандиті / әлемдік іздестіріліп жатқан террорист Дауд Ибрагим (Пәкістанның Исламабад қаласында жасырынып жүр) қашқындық жасаушыларға Катманду әуежайына кіруге көмектескен деп санайды.

Үндістанның Амритсар қаласында қону

Үндістанның әуе қозғалысын бақылау қызметі әуе кемесінің қасымда болуы туралы хабарды алғаш рет сағат 16:40-та алды. Үндістан үкіметінің дағдарыс басқару тобы, Одақтың хатшысы Прабхат Кумар басшылығымен, ұшақ қасымда болғаны туралы хабар алғанда жиналған жоқ, және ақпарат сол кезде барлау бюросына немесе зерттеу және талдау бөліміне жеткізілмеді. Үндістанның премьер-министрі Атал Бихари Ваджпаиге оқиға туралы сағат 19:00-де хабарланды. Сағат 18:44-те IC 814 рейсі капитан Шаранның хабарламасынан кейін Амритсар әуежайына қарай төмендеуді бастады, және жергілікті шенеуніктер оған жақындады. Пәнджаб штатының полиция директоры Сарабжит Сингх кейіннен ол тек кешкі сағат 18:00-де теледидардан көріп, қасымда болу туралы ақпарат алғанын мәлімдеді. Дағдарыс басқару тобы дайындаған қасымда болудың алдын алу жоспарларына сәйкес, аудандық әкімші, полиция және барлау органдарының ең жоғары лауазымды шенеуніктерiнен және әуежай басшысынан тұратын жергілікті комитет құрылды; оларға ұшақты жанармаймен толықтыруды мүмкіндігінше кешіктіру тапсырылды. RAW офицері, «Миссия RAW» авторы Р.К. Ядавтың айтуынша, Катмандудағы RAW оперативтiк қызметкері У.В. Сингх, Томарға пакистандық террористердің үнділік ұшақты қасымда болуды жоспарлап отырғаны туралы хабарлады, және ол Сингхтен есебінің дұрыстығын тексеруді бұйырды, онда Сингх оның сенімділігін растады, бірақ Томар оны сөкiп, қауесет таратуды тоқтатуға айтты. Кейін Томар сол ұшақта табылған, ол қасымда болуға себепші болып, операцияның сәтсіз аяқталуына әкелді. Ұшақтың Пакистанның Лахор қаласына қонғаны туралы ақпарат алғаннан кейін Үндістан Пакистанның Исламабад қаласындағы Үндістанның жоғарғы комиссары Г. Партасартиді Лахор әуежайына жеткізу үшін тікұшақ сұрады, және Пакистан билігінен ұшақтың Лахордан кетпеуін қамтамасыз етуді өтінді. Пакистандық күштер ұшаққа жанармай құйылғаннан кейін ұшып кетуіне жол бермеу үшін ұшу-қону жолағының жарығын қайтадан сөндірді және ұшақты арнайы күштер командаларымен қоршады. Олар сондай-ақ ұшақтағы әйелдер мен балаларды босату үшін қасымда болушылармен келіссөздер жүргізуге тырысты, бірақ олар бас тартты. Үндістанның жоғарғы комиссары Г. Партасартиге тікұшақ ұсынылды, бірақ IC 814 рейсі жанармай құйылып, ұшып кетуге рұқсат берілгеннен кейін ғана Лахорға келді. Оның ішінде қасымда болушылармен бірнеше рет пышақталған 25 жастағы Рупин Катиал сияқты ауыр жарақат алған кепіл болды. Рупин ұшақ Әл-Минхад әуе базасына қонғанға дейін қайтыс болды. Үндістан билігі қасымда болуды тоқтатуға арнайы даярланған үнділік коммандостардың ұшаққа шабуыл жасауын қалады, бірақ БАӘ үкіметі рұқсат бермеді. Алайда, Талибанның ниеті күмән тудырды, өйткені оның қарулы күштері ұшақты қоршап алды. Талибан күштерінің қасымда болушылардың кепілдерді өлтіруіне немесе жарақаттауына жол бермеу үшін күш салғанын мәлімдеді, бірақ кейбір сарапшылар бұл Үндістанның әскери операциясын болдырмау үшін жасалды деп санайды. Барлау бюросының басшысы Ажит Довал, ИСИ-нің Қандаһарда белсенді түрде қолдау көрсетіп жатқанын және ИСИ-нің үнділік тараптың қасымда болушыларға жасаған барлық қысымын жойғанын, яғни олардың қауіпсіз шығуына кепілдік берілгенін және олардың қашу жолын келіссөздер жүргізудің қажеті жоқ екенін мәлімдеді. Довал сондай-ақ, егер қасымда болушылар Қандаһарда ИСИ-нің белсенді қолдауын алмаса, Үндістан қасымда болуды тоқтатуға болатын еді деді.

Келіссөздер

25 және 26 желтоқсанда Үндістан келіссөздерге қатысты өз ұстанымын ішкі тұрғысынан талқылады, ал IC 814 рейсіндегі жолаушылар шешімді күтті. Кейін жолаушылар тамақтанудың үзірлі-кезді болып берілгенін, ауыз су мен санитарлық жағдайға қол жеткізудің шектеулі болғанын және ұшақтағы қоғамдық хабарландыру жүйесін қашқындық жасағандар жолаушыларға дін тарату үшін пайдаланғанын мәлімдеді. Ахмед Омар Саид Шейх – 2002 жылы Пәкістан билігімен Даниэль Перлді ұрлап, өлтіргені үшін тұтқындалған. 1994 жылы Үндістанда батыс туристерін ұрлаумен байланысты түрмеге қамалған Шейх Дэниел Перлді өлтірді және АҚШ-тағы 11 қыркүйектегі шабуылдарды жоспарлауда маңызды рөл атқарғаны күдіктенуде. Муштак Ахмет Заргар – босатылғаннан бері Пәкістан басқаратын Кашмирде Исламшыл жауынгерлерді даярлауда белсенді рөл атқарып келеді. 30 желтоқсанда Зерттеу және талдау басқармасының бастығы А.С. Дулат ЖАММ-нің бас министрі Фарук Абдулламен байланысқа түсіп, қашқындық жасағандардың талабы бойынша екі тұтқынды босатуға көндірді. Бұл тұтқындар қазіргі уақытта Кашмир түрмелерінде ұсталып отыр. Абдулла тұтқындарды босатуға қарсы болды, Дулатты ұзақ мерзімді салдарлары туралы ескертті, бірақ ақырында Үндістан үкіметінің талаптарымен келісті. Indian Airlines 5 айлық үзілістен кейін 2000 жылдың 1 маусымында Катмандуға рейстерін қайта бастады, себебі Непал Катманду әуежайында толық қауіпсіздікке кепілдік берді. Непал әуежайда қосымша рентген аппаратын орнатуға және Үндістан қауіпсіздік қызметкерлерінің жолаушыларды соңғы тексеруден өткізуіне келісті. Әуекомпания екі тасымалдаушы біріккеннен кейін 2011 жылдың 26 ақпанына дейін қолданыста болған IC 814 рейсінің нөмірін сақтап қалды, содан кейін Air India компаниясы кодты тоқтатып берді. 2000 жылдың қаңтарында VT EDW тіркелген ұрланған Airbus A300 әуе кемесі Indian Airlines компаниясына қайтарылды. Ол 2002 жылы пайдаланудан шығарылды және 2003 жылдың желтоқсан айында Шатрапати Шиваджи Махарадж халықаралық әуежайында бөлшектелді.

Сот

Бұл істі Орталық тергеу бюросы (CBI) тергеп, 10 адамды айыптады (олардың жетісі, соның ішінде бес қашқын, әлі де іздеуде және Пәкістанда жүр). 2008 жылдың 5 ақпанында Патияла қаласындағы арнайы ұшақ қадағалау соты үш айыпталушыны, атап айтқанда Абдул Латиф, Юсуф Непали және Дилип Кумар Бхуджелді өмір бойына бас бостандығынан айырды. Олар ұшақ қадағалаушыларға жалған паспорттар алуға және ұшаққа қару алып кіруге көмектескені үшін айыпталды. Алайда, CBI Пәкістан және Харьяна жоғары сотына Абдул Латифке өлім жазасын беру туралы өтінішпен жүгінді, бірақ CBI-ның өтініші қабылданбады. Сондай-ақ, Абдул Латифтің 2015 жылы шартты түрде босатуға берген өтініші қабылданбады. 2012 жылдың 13 қыркүйегінде Джамму және Кашмир полициясы 1999 жылы IC 814 ұшағын қадағалауға логистикалық қолдау көрсеткен күдікті Мехражуддин Данды қамауға алды. Ол қадағалаушыларға саяхат құжаттарын ұсынған деген айып тағылды. Пәкістан және Харьяна жоғары соты екі адамды шабуылға қатысқандары үшін кінәлі деп танып, өмір бойына бас бостандығынан айырды. Олар бұл үкімге қарсы Үндістаннің Жоғарғы Сотына шағымданып, сотқа жүгінді. 2020 жылдың 10 шілдесінде айыпталушылардың бірі Абдул Латиф Адам Момин және тағы 18 адам, соның ішінде паспорт кеңсесінің қызметкері, Мумбайдағы сотта ұшақ қадағалау оқиғасына байланысты жалған паспорт жасау бойынша айыптардан ақталды. Қадағаланған ұшақ Пәкістан соттарының қылмыстық тергеуіне қатысты ең үлкен дәлел болып табылды, онда бұл ұшақ тергеу үшін маңызды деп танылды. Тергеушілер одан қадағалаушылардың саусақ іздерін тапты. Ұшақтың толыққанды моделі, орын нөмірлерімен бірге, сотқа ұсынылу үшін жасалды және сот кеңсесінің бір қызметкері оны құрастыруға оқытылды, себебі ол ауыр болды.

Саяси салдар

Бұл оқиға премьер-министр Атал Бихари Важпаи басшылығымен БЖП үкіметінің сәтсіздігі ретінде қарастырылып отыр. IB басшысы Ажит Довал егер ұшақтарға Үндістан аумағынан шығуға рұқсат берілмесе, Үндістанның келіссөздерде күшті ұстанымға ие болар еді деп мәлімдеді. Қандаһарға төрт адамнан тұратын келіссөз тобын жетекшілік еткен Довал, АҚШ пен БАӘ-ның жолаушыларды жылдам босату үшін өз ықпалын пайдалана алмауы себепті, оқиғаны үкіметтің "дипломатиялық сәтсіздігі" деп сипаттады. Сыртқы істер министрі Джасвант Сингхтің кешірілген келешектер қайтарылғаннан кейін Талибанды ынтымақтастығы үшін мақтауы да сынға ұшырады. IC 814 рейсіндегі жолаушылардың туыстары жолаушылардың денсаулығы мен жағдайы туралы ақпараттан айырылғанына наразылық білдіріп, екі рет үкімет шенеуніктерінің брифингілері мен кездесулеріне күшпен кірді, ақпарат талап етті және үкіметті сынап, баспасөз мәслихатын өткізді. Қандаһар әуе қозғалысын басқару орталығынан жол тартқан хабарламада ұшақ үнемі тазаланып, жолаушыларға тамақ, су және ойын-сауықпен қамтамасыз етілетіні айтылды; бірақ жолаушылардың куәліктеріне сәйкес, бұл кейінірек жалған екені анықталды. АҚШ-тың Ауғанстанға басып кіру кезінде Үндістан үкіметі Ауғанстанға қарсы шабуылдар үшін әскери базаларын пайдалануға рұқсат берді және Ауғанстандағы ислами радикалдардың жаттығу лагерьлері туралы барлау ақпаратын ұсынды.

Танымал мәдениетте

Капитан Деви Шаран (IC814 командирі) оқиғаларды "Қорқынышқа ұшу" – Капитанның әңгімесі (2000) атты кітапта баяндады. Кітап журналист Сринджой Чоудхуримен бірлесіп жазылған. Ұшу инженері Анил К. Джаггия да, ұрлау кезінде болған оқиғаларды көрсететін "IC 814 Ұрланды! Ішкі оқиғалар" атты кітап жазды. Кітап Саурабх Шукламен бірлесіп жазылған. Ұшу бақылаушысы Анил Шарма өзінің тәжірибесіне сүйене отырып, ұрлау туралы егжей-тегжейлі баяндамасын "IA-ның террор жолы" атты кітабында жазды. 1993 жылға дейін Үндістанның жалғыз ішкі әуе компаниясы болған Indian Airlines 1971 жылдан 1999 жылға дейін 16 рет ұрланды. 2003 жылғы "Замин" фильмі IC 814 ұрлауына және Угандадағы Израиль қорғаныс күштерінің Энтеббе операциясына шала негізделген. "Hijack" (2008) – Кунал Шивдасанидің түсірген үнді тіліндегі әрекет-триллері, басты рөлдерде Шайнӣ Ахуджа, Эша Деол және Ишита Чаухан ойнайды. "Кандаһар" (2010) – Майор Равидің түсірген үнді тіліндегі малаялам тіліндегі соғыс фильмі, ол ұрлауға негізделген. Фильмде саяси жағдай үнді көзқарасынан көрсетілген. "Паянам" (2011) – Рада Моханның режиссерлік жұмысы, үнді әуе компаниясының ұрлауына шала негізделген, бірақ оқиға Андхра-Прадеш штатындағы Тирупати әуежайында өтеді.