Кіріспе

Ресейдің ғарыш агенттігі, 1992 жылдан бастап Ресейдің ғарыш бағдарламасы. "Роскосмос" мемлекеттік корпорациясы (Государственная корпорация по космической деятельности «Роскосмос»), көбінесе жай ғана "Роскосмос" деп аталады, Ресей Федерациясының ғарышқа ұшулар, космонавтика бағдарламалары және аэроғарыш зерттеулері үшін жауапты мемлекеттік корпорациясы. 1950 жылдары құрылған Кеңес Одағының ғарыш бағдарламасынан пайда болған "Роскосмос", 1991 жылы Кеңес Одағы тарағаннан кейін құрылды. Алғашқыда ол 1992 жылдың 25 ақпанында құрылған Ресей ғарыш агенттігі ретінде жұмыс істеді, кейін 1999 және 2004 жылдары сәйкесінше Ресей авиация және ғарыш агенттігі және Федералдық ғарыш агенттігі ("Роскосмос") болып қайта құрылды. "Роскосмос" штаб-пәтері Мәскеуде орналасқан, ал негізгі Миссияны басқару орталығы жақын орналасқан Королев қаласында, ал Юрий Гагарин атындағы космонавттарды даярлау орталығы Мәскеу облысының Жұлдызды қаласында орналасқан. Оның ұшыру кешендеріне әлемдегі ең алғашқы және ірі ғарыш айлағы – Қазақстандағы Байқоңыр ғарыш айлағы және Ресейдің Шығыс аймағындағы Амур облысында салынып жатқан Восточный ғарыш айлағы кіреді. 2022 жылдың шілдесінен бері оның директоры Юрий Борисов. Кеңес Одағының ғарыш бағдарламасының негізгі мұрагері ретінде "Роскосмос" тарихында әлемдегі алғашқы спутник, алғашқы адамның ғарышқа ұшуы және алғашқы ғарыш станциясы ("Салют") бар. Қазіргі кездегі қызметтерінің ішінде Халықаралық ғарыш станциясы да бар, онда ол маңызды серіктес болып табылады. 2019 жылдың 22 ақпанында "Роскосмос" Мәскеудегі жаңа бас кеңсесі – Ұлттық ғарыш орталығының құрылысын жариялады. Оның космонавт корпусы әлем тарихында алғашқы болып табылады.

Тарих

Кеңес Одағының ғарыш бағдарламасында орталық атқарушы органдар болған жоқ. Оның орнына, ұйымдық құрылымы көп орталықты болды; саяси басшылық емес, жобалау бюролары мен конструкторлар кеңесі шешім қабылдауда басымдыққа ие болды. Сондықтан Кеңес Одағының Ресей Федерациясына қайта құрылуынан кейін орталық агенттік құрылуы – жаңа құбылыс еді. Ресей ғарыш агенттігі 1992 жылғы 25 ақпанда президент Ельциннің жарлығымен құрылды. Бұрын NPO Lavochkin-де Марсқа қондыру аппараттарын жобалаумен айналысқан Юрий Коптев агенттіктің алғашқы директоры болды. Бастапқы жылдары агенттік өкілеттіктердің жетіспеуінен қиындықтарға тап болды, себебі ықпалды жобалау бюролары өздерінің қызмет салаларын қорғау және сақтау үшін күресті. Мысалы, "Мир" станциясын 1999 жылдан кейін де қолдану туралы шешімді агенттік емес, "Энергия" жобалау бюросының жеке акционерлер кеңесі қабылдады. Тағы бір мысал, жаңа "Ангара" зымырасын жасау шешімі агенттіктің саналы, ұзақ мерзімді шешімінен гөрі Хруничевтің ресурстарды тарту мүмкіндігіне байланысты болды.

2013-2016 жж.: Ресейдің ғарыш секторын қайта ұйымдастыру

Ресейдің ғарыш саласындағы бірқатар сенімділік мәселелері және 2013 жылдың шілдесіндегі Proton M ұшырылысының сәтсіздігіне жақын уақытта, Ресей ғарыш индустриясында кең ауқымды қайта ұйымдастыру жүргізілді. 2013 жылдың тамызында үкімет Ресейдің ғарыш секторын біріктіру мақсатымен Біріккен зымыран және ғарыш корпорациясын акционерлік қоғам ретінде құрды. Премьер-министрдің орынбасары Дмитрий Рогозин: "қателіктерге бейім ғарыш секторының қиындықтары соншалықты, ол өз мәселелерін шешу үшін мемлекеттік бақылауды қажет етеді" деді. Proton M ұшырылысы сәтсіз аяқтағаннан кейін үш күн өткен соң, Ресей үкіметі "өте қатал шаралар" қабылданатынын және бұл "біз білетін [Ресей] ғарыш индустриясының аяқталуымен" аяқталады деп мәлімдеді. Сол кездегі ақпаратқа сәйкес, үкімет "Роскосмос" ғарыш агенттігін "сақтап, күшейту" мақсатында қайта ұйымдастыруды жоспарлаған. 2013 жылғы жоспар бойынша, Роскосмос "индустрия жүзеге асыратын бағдарламалар үшін федералды атқарушы орган және келісім-шарттарды жасаушы орган ретінде жұмыс істеуі керек еді".

2017-2021 жылдар

2018 жылы Ресей президенті Владимир Путин «ғарыш және ұшыру аппараттарының сапасы мен сенімділігін күрт жақсарту қажет» екенін айтты, бұл Ресейдің ғарыштағы көшбасшылығының күшейе түсуімен қатар, оның бұрынғыдан да қауіпті жағдайға түсуін сақтау үшін қажеттілік еді. 2018 жылдың қараша айында Ресейдің қаржылық аудит агенттігінің басшысы Алексей Кудрин «Рационалды емес шығындар», тікелей ұрлық және сыбайлас жемқорлық салдарынан «ең жоғры шығынға» ұшыраған мемлекеттік кәсіпорын ретінде Роскосмосты атады. Игорь Комаровтың басшылығы 2018 жылдың мамырында Рогозиннің пайдасына тоқтатылған еді. 2020 жылы Рогозин басшылығымен Роскосмос NASA жетекшілігімен жүзеге асырылатын, Ай орбитасындағы Айға арналған ғарыш порты болып табылатын Lunar Gateway жобасына қатысудан бас тартты. Бұған дейін 2017 жылдың қыркүйегінде американдықтармен келісімге қол қойылған болатын. 2021 жылдың наурыз айында Роскосмос Қытай Ұлттық Ғарыш Әкімшілігімен «Халықаралық Ай зерттеу станциясы» деп аталатын Ай базасын бірлесіп салу туралы меморандумға қол қойды. 2021 жылдың сәуір айында Роскосмос 2024 жылдан кейін АЖС (Халықаралық Ғарыш Станциясы) бағдарламасынан шығатынын мәлімдеді. Оның орнына 2025 жылдан бастап жаңа ғарыш станциясы (Ресейдің орбиталық қызмет көрсету станциясы) салынатыны хабарланды. 2021 жылдың маусым айында Рогозин 2014 жылы Ресейдің Қырымды аннексиялауынан кейін салынған санкциялар Роскосмосқа зиян келтіріп отырғанына шағымданып айтты. 2021 жылдың қыркүйек айында Роскосмос өзінің кірісі мен таза табысын жариялады. 2020 жылы шетелдік келісімшарттардан түскен пайданың азаюы, штаттан тыс күндердің көбеюі және COVID-19 пандемиясына байланысты қызметкерлердің денсаулық сақтау шығындарының өсуі салдарынан 25 миллиард рубль және 1 миллиард рубль шығынға ұшырады. Роскосмос мәліметінше, бұл шығын алдағы екі жыл бойы корпорацияға әсер етеді. Қазан айында Роскосмос Воронеждегі химиялық автоматиканың инженерлік бюросындағы зымыран қозғалтқыштарының сынақтарын бір айға тоқтатты, бұл COVID-19 пандемиясына көмек ретінде жергілікті медициналық орталықтарға 33 тонна оттегі жеткізуге бағышталды. 2021 жылдың желтоқсан айында Ресей Үкіметі Роскосмоспен келесі буын ғарыш жүйелерін әзірлеу туралы келісімнің орындалуын растады, аталған құжат 2020 жылдың шілде айында тиісті лауазымдарға жіберілген еді.

2022-қазіргі уақыт

2022 жылғы 24 ақпанда Ресейдің Украинаға басып кіргенінен бері Роскосмос 2022 жылы 9 зымыран, ал 2023 жылдың бірінші жартысында 7 зымыран ұшырды. 2022 жылдың наурыз айының басында Рогозин басшылығымен Роскосмос ЕҚА-ның Француз Гвианасындағы Кору ғарыш айлағына қатысуын тоқтатты, бұл Ресейдің басып кіруіне байланысты салынған санкцияларға жауап ретінде жасалды. Сонымен қатар, Рогозин Northrop Grumman Antares Cygnus ғарыш жүк тасымалдау жүйесі үшін қолданылатын RD 181 қозғалтқышын жеткізуді тоқтататынын мәлімдеді. 2022 жылғы 2 мамырда Рогозин Роскосмос ХҒС-ке қатысуын тоқтататынын хабарлады, бұл халықаралық серіктерді басқару туралы халықаралық келісімшартта белгіленгендей, 12 ай бұрынғы хабарлама еді. Бұл 2022 жылғы 3 наурызда Роскосмос ғарыш зертханасындағы ғылыми тәжірибелер бойынша ынтымақтастықты тоқтату туралы және 2022 жылғы 25 наурызда Рогозиннің «Украина соғысы бойынша санкциялардан кейін Еуропамен ынтымақтастық енді мүмкін емес» деген мәлімдемесінен кейін болды. Рогозин 2022 жылғы шілдеде бас директор лауазымынан алынды. Бір кезде НАСА алты жыл ішінде «Союз» арқылы 71 рет сапар жасауға шамамен 4 миллиард доллар жұмсаған. Әлемдік ғарышқа ұшыру қызметтері нарығы 2021 жылы 12,4 миллиард долларға бағаланды және онжылдықтың соңына қарай 38 миллиард долларға жетеді деп күтілуде. Америкалық ғалым Ресейдің басып кіруінен кейін Роскосмостың осы нарықтағы үлесі Жапония және Үндістан сияқты жаңа қатысушылардың, сондай-ақ SpaceX және Blue Origin сияқты коммерциялық компаниялардың пайдасына төмендеуі мүмкін деп жазды. 2023 жылғы маусымда Роскосмос Украинаға ресейлік басқындыққа қатысу үшін еріктілерді іздеу науқанын өткізді. 2023 жылғы қазан айында Борисов Ресей ғарыш станциясын салу үшін келесі үш жылда 150 миллиард рубль қажет екенін мәлімдеді. 2032 жылы құрылысы аяқталғанда, ол 609 миллиард рубльге жетуі тиіс. 2024 жылғы ақпанда 2023 жылғы ТЖМ-де Борисов Ресейдің Украинаға басып кіруіне байланысты Батыстың қарсылығынан қозғалтқыштарды сату және ұшыру қызметтерінен 180 миллиард рубль экспорттық кіріс жоғалғанын хабарлады. Роскосмос соғыс басталғаннан бері ұшыру келісімшарттарының 90% жоғалтты.

Болашақ жоспарлары

2024 жылдан бастап "Роскосмос" бас кеңсесі Мәскеу қаласының Фили ауданындағы жаңа Ұлттық ғарыш орталығында болады.

ISS-ке қатысу

"Роскосмос" Халықаралық ғарыш станциясы (ХҒС) бағдарламасының серіктестерінің бірі. Ол Zarya және Zvezda ядролық ғарыш модульдерін құруға үлес қосты, екеуі де "Протон" зымырандарымен ұшырылды, кейіннен оларға NASA-ның Unity модулі қосылды. "Рассвет" модулі бортта ұшырылды және негізінен жүк сақтау үшін, сондай-ақ келіп-қосылатын ғарыш кемелері үшін қону порты ретінде пайдаланылады. "Наука" модулі – ХҒС-тың жоспарланған соңғы құрауы. Оның ұшырылуы бастапқы жоспарланған 2007 жылдан бірнеше рет кейінге жылдырылды, бірақ 2021 жылдың шілдесінде ХҒС-қа қосылды. "Роскосмос" "Союз ТМА" ғарыш кемесімен экспедициялық экипаждарды ұшыруға жауапты және "Прогресс" жүк тасымалдау кемелерімен ғарыш станциясын жабдықтайды. NASA-мен ХҒС бойынша алғашқы келісімшарт мерзімі біткеннен кейін, "Роскосмос" пен NASA АҚШ үкіметінің келісімімен 2011 жылға дейін күшінде болатын ғарыш келісімшартына қол қойды. Осы келісімшартқа сәйкес "Роскосмос" NASA-ға "Союз" ғарыш кемесіндегі бір орынды шамамен 21 миллион долларға сатуға міндетті, яғни бір адамды ХҒС-қа және кері жолға барлығы 42 миллион долларға жеткізеді, сондай-ақ "Прогресс" тасымалдау рейстерін жүзеге асырады, олардың әрқайсысы Exploration Systems Architecture Study зерттеуіне сәйкес 50 миллион доллар тұрады. "Роскосмос" осы келісімге сәйкес экипаждық "Союз" рейстерінің саны жылына екі есеге, ал 2008 жылдан бастап "Прогресс" рейстерінің саны жылына сегіз есеге артатынын хабарлады. "Роскосмос" "Space Adventures" компаниясы арқылы ХҒС-қа жол төлемімен ғарышқа саяхат жасауға ниет білдірген жолаушыларға ғарыш туризмін ұсынады. 2009 жылға қарай алты ғарыш турисі "Роскосмоспен" келісімшарт жасасып, ғарышқа ұшты, олардың әрқайсысы кем дегенде 20 миллион доллар (АҚШ доллары) төлеген. 2022 жылы Ресейдің Украинаға басып кіруі және Ресейге қатысты санкциялар ХҒС миссияларындағы халықаралық ынтымақтастыққа күмән тудырды, бірақ 2022 және 2023 жылдары жабдықтау миссиялары жалғасты.

Ракеталар

Роскосмос бірнеше ұшыру зымыранының отбасын пайдаланады, олардың ең танымалдары R-7, көбінесе «Союз» зымыраны деп аталады, ол Жердің төменгі орбитасына (LEO) шамамен 7,5 тонна жүк жіберуге қабілетті. «Протон» зымыраны (немесе UR 500K) LEO-ға 20 тоннадан астам жүк көтеруге мүмкіндік береді. «Рокот» және басқа да зымырандар кішірек зымырандарға жатады. Қазіргі уақытта зымыранды дамыту жұмыстарына жаңа «Ангара» зымыран жүйесінің құрылысымен қатар, «Союз-2» және «Союз-2.3» зымырандарын жаңарту да кіреді. «Союз» зымыранының екі модификациясы – «Союз-2.1a» және «Союз-2.1b» сәтті сынақтан өтті, бұл LEO-ға 8,5 тоннаға дейін жүк жіберу мүмкіндігін арттырды.

Даму үстінде

Көлік құралы өндірушісінің жүк көтергіштігі (кг) Жоспарланған алғашқы ұшу ЕскертпелерLEOGTOБасқаAmurKB Химавтоматика10.500 қайта пайдаланылатын 12.500 бір реттік 2026Бірінші қайта пайдаланылатын металокс ресейлік ракетасыИртыш/Союз 5Прогресс зымыран-ғарыш орталығы18.000 экипажбен 15.500 экипажсыз50002024 SHLLV "Енисей" базасыЕнисейРСК ЭнергияПрогресс зымыран-ғарыш орталығы103.0002600027000 TLI-ға 2028Ресейлік ғарыш индустриясының КСРО құлағаннан бері әзірлеп жатқан алғашқы аса ауыр ұшыру құралыДонРСК ЭнергияПрогресс зымыран-ғарыш орталығы140.0002950033000 TLI-ға 2032–2035"Енисей" ұшыру құралы негізінде "Дон" ұшыру құралы (РН СК 2) тағы бір саты қосылып әзірленуде.

Жаңа пилоттық ғарыш кемесі

2005 жылы бұқаралық ақпарат құралдарында кеңінен жарияланған Роскосмостың жобаларының бірі – Kliper, кішкентай көтергіш корпусты қайта пайдалануға болатын ғарыш кемесі болды. Роскосмос жобаны дамыту шығындарын бөлісу үшін ESA және JAXA сияқты ұйымдарға жүгінгенмен, басқа ғарыш агенттіктерінің қолдауы болмаса да жобаны аяқтайтынын мәлімдеді. Бұл мәлімдеме 2006-2015 жылдарға арналған бюджеттің мақұлдануымен нығайтылды, онда Kliper үшін қажетті қаржы қарастырылған. Дегенмен, Kliper бағдарламасы 2006 жылдың шілдесінде тоқтатылып, оның орнына жаңа Орел жобасы іске қосылды. 2023 жылға дейін ешбір ғарыш кемесі ұшырылмады.

Ғарыш жүйелері

"Resurs P" – жоғары ажыратылымды суреттерді алуға қабілетті ресейлік коммерциялық Жерді бақылау спутниктерінің сериясы (ажыратылым 1,0 м дейін). Ғарыш кемесі "Роскосмос" компаниясы "Resurs DK No.1" спутнигін алмастыру мақсатында пайдаланады. Арктика аймағы мен Жердің солтүстік аймақтарындағы гидрологиялық және метеорологиялық мәселелерді шешу үшін "Арктика" жоғары эллипстік орбиталық ғарыш жүйесі құрылып жатыр, бұл үшін екі "Arktika M" ғарыш кемесі қолданылады, ал болашақта жүйеге "Arktika MS" байланыс спутнигі мен "Arktika R" радарлық спутниктерін қосу жоспарлануда. Жобалардың алғашқы екі спутнигін 2015 жылы ұшыру жоспарланған. "Gonet": Жердің төмен орбитасындағы азаматтық байланыс спутнигі жүйесі. 2016 жылы жүйе 13 спутниктен тұрады (12 "Gonet M" және 1 "Gonet D1"). "Obzor R" (Обзор R) Жерді қашықтықтан зондтау спутниктері, AESA радарымен және 80 км ені бар кең аумақты нормальды және инфрақызыл жарықта 10 метрлік ажыратылыммен Жер бетін түсіруге арналған төрт "Obzor O" (Обзор O) ғарыш кемесі.

Суффа ғарыш обсерваториясы

2018 жылы Ресей Өзбекстанда Суффа обсерваториясын салуға көмектесуге келісті. Обсерваторияның құрылысы 1991 жылы басталған, бірақ КСРО ыдырағаннан кейін тоқтап қалды.

Геконың жұптасу эксперименті

2014 жылдың 19 шілдесінде Роскосмос Foton M4 спутнигін ұшырды, онда басқа жануарлар мен өсімдіктермен қатар бес гекон тобы болды. Бес гекон, төрт аналық және бір аталық, Gecko F4 зерттеу бағдарламасының бөлігі ретінде пайдаланылды, оның мақсаты – ауырлықсыздықтың осы кесірткелердің қатал ортада көбейіп, даму қабілетіне тигізетін әсерін өлшеу болды. Бірақ, ғарыш кемесі атмосферадан шыққаннан кейін, миссиялық басқару осы кемемен байланысты жоғалтты, содан кейін байланысты қайта орнатуға тырысты, бірақ бұл миссияның кейінірек ғана мүмкін болды. Жер серігі жоспарланған екі айлық миссиясын 44 күнге қысқарып, Жерге оралғанда, ғарыш агенттігінің зерттеушілері барлық геконның ұшу кезінде қырылғанын хабарлады. Бұл жобаны басқарған ғылыми топ геконның өліміне себеп болған нақты себепті белгісіз деп мәлімдеді. Ресейдің Медициналық және биологиялық проблемалар институтының мәліметтеріне сәйкес, олар Жерге оралғанға дейін кем дегенде бір апта бұрын қайтыс болған. Миссияға қатысқандардың кейбіреуі кемедегі жылыту жүйесінің істен шығуы салдарынан суыққан қанды жорғалаушылардың тоңудан өлген болуы мүмкін деген болжам жасады. Миссияға сонымен қатар жеміс шыбдары, өсімдіктер мен саңырауқұлақтар да кірді, олардың барлығы миссиядан аман қалды.

Ұшыруды басқару

Ресей ғарыш күштері – АҚШ ғарыш күштерімен ұқсас миссиялық мақсаттары бар Роскосмостың әскери серігі. Ресейлік бөлімше 2015 жылы Ресей Әуе күштері мен Аэроғарыштық қорғаныс күштерінің (ВКО) ғарыш құрамдарын біріктіру нәтижесінде құрылды. Ғарыш күштері Ресейдің Плесецк ғарыш айлағының ұшыру кешенін басқарады. Роскосмос және Ғарыш күштері Байқоңыр ғарыш айлағын бірлесіп басқарады, онда Роскосмос азаматтық ұшырулар кезінде көптеген ұшуды бақылаушылардың еңбекақысын ВКО-ға өтеуге жұмсайды. Роскосмос және Ғарыш күштері Юрий Гагарин атындағы ғарышкерлерді даярлау орталығын да бірлесіп басқарады. Ресейдің Амур облысындағы Циолковскийде тағы бір ғарыш айлағы салынбақ екені хабарланды. Восточный ғарыш айлағының құрылысы 2018 жылға дейін аяқталуға жоспарланған, ал алғашқы ракетасы 2016 жылы ұшырылды.