Кіріспе
Әскери ұшақтарды қолданатын әскери қақтығыс Әуе соғысы – соғыста әскери ұшақтар мен басқа да ұшатын аппараттарды пайдалану. Әуе соғысына жаудың нысандарына немесе жау әскерлерінің шоғырлануына, немесе стратегиялық мақсаттарға шабуыл жасайтын бомбалаушылар; әуе кеңістігін бақылау үшін күресетін күрес ұшақтары; құрлықтағы нысаналарға тікелей әуе қолдауы көрсетуге қатысатын шабуылдық ұшақтар; теңіз және жақын құрлықтағы нысаналарға қарсы ұшатын әскери авиация; парашютшілер сияқты әуе десанттық күштерін тасымалдауға арналған жолайыштар, тікұшақтар және басқа ұшақтар; операция уақытын немесе қашықтығын арттыру үшін отын құюшы танкерлер; жүк пен қызметкерлерді тасымалдауға арналған әскери көлік ұшақтары кіреді. Тарихта әскери ұшақтарға артиллериялық бақылаушыларды тасымалдайтын ауа шарлары, қалаларды бомбалауға арналған дирижабльдер, түрлі барлау, қадағалау және ерте ескерту ұшақтары (бақылаушылар, камералар және радарлық жабдықтармен жабдықталған), жау кемелеріне шабуыл жасайтын торпедалық бомбалаушылар және құлаған ұшқыштарды құтқаруға арналған әскери теңіз-әуе іздеу-құтқару ұшақтары кірген. Қазіргі заманғы әуе соғысына зымырандар мен ұшқышсыз әуе аппараты (БПЛА) жатады. Құрлықтағы күштер жаудың әуе шабуылына әуеге қарсы қорғаныс жүйесімен жауап береді.
Aerial warfare is the use of military aircraft and other flying machines in warfare. Aerial warfare includes bombers attacking enemy installations or a concentration of enemy troops or strategic targets; fighter aircraft battling for control of airspace; attack aircraft engaging in close air support against ground targets; naval aviation flying against sea and nearby land targets; gliders, helicopters and other aircraft to carry airborne forces such as paratroopers; aerial refueling tankers to extend operation time or range; and military transport aircraft to move cargo and personnel. Historically, military aircraft have included lighter than air balloons carrying artillery observers; lighter than air airships for bombing cities; various sorts of reconnaissance, surveillance, and early warning aircraft carrying observers, cameras, and radar equipment; torpedo bombers to attack enemy vessels; and military air sea rescue aircraft for saving downed airmen. Modern aerial warfare includes missiles and unmanned aerial vehicles. Surface forces are likely to respond to enemy air activity with anti aircraft warfare.
Тарих
Әуе соғысының тарихы ежелгі Қытайда адамдарды көтеру үшін қолданылған желкендермен басталды. Үшінші ғасырда бұл әуе шарымен соғысқа дейін жетті. 20 ғасырдың басында әуе кемелері (әсіресе цеппелиндер) әскери мақсатта пайдаланылды. Ұшақтан ауыр ұшақтар алғаш рет 1911 жылы Итальян-Түрік соғысында барлау үшін, кейіннен жаудың барлау ұшақтарын түсіру үшін соғысқа қатысты. Ұшақтар Бірінші дүниежүзілік соғыс (1914-1918 жж.) кезінде де осы міндеттерді атқаруды жалғастырды, сол кезде ұшақтар мен цеппелиндерді стратегиялық бомбалау үшін қолдану пайда болды. Қырушы ұшақтардың және әуедегі ұрыстың дамуы әуеде басымдыққа қол жеткізудің маңыздылығын көрсетті. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде шабуылдаушы ұшақтарды жердегі операциялармен жақындастыру ("жауынгерлік қолдау") дамыды. Екінші дүниежүзілік соғыс (1939-1945 жж.) кезінде стратегиялық бомбалау кеңейді, сонымен қатар әуе десанттық әскерлер, зымырандар және дәлдікпен басқарылатын жаңа қарулар пайда болды. Әуе кемелері әуе күшін континенттер арасында қолдануда маңызды рөл атқарды. Баллистикалық зымырандар Суық соғыс кезінде маңызға ие болды, ядролық қарулармен жарақтандырылды және АҚШ пен КСРО бір-бірін оларды қолданудан тоқтату үшін оларды жинақтады. 21 ғасырда, әсіресе 2020 жылы Екінші Таулы Қарабақ соғысы басталғаннан кейін, салыстырмалы түрде арзан ұшқышсыз құралдарды пайдаланатын ұшқышсыз соғыс кеңінен тарады.
Әуеде барлау
Әуедегі барлау – әскери немесе стратегиялық мақсаттағы, барлау ұшақтары арқылы жүргізілетін барлау түрі. Осы рөлдің міндеттеріне суреттерді жинау, жаудың қимыл-әрекеттерін бақылау және артиллерияны нысанаға алу сияқты түрлі талаптар кіреді.
Әуе шабуылы маневрлері
Әуе шайқасы маневрлері (немесе ACM, сондай-ақ "dogfighting" деп те аталады) – қарсылас ұшаққа шабуыл жасауға мүмкіндік беретін позицияға қол жеткізу үшін истребительді жылжыту, бұру және орналастырудың тактикалық шеберлігі. Ол әуедегі қарсыластан басымдық алу үшін шабуылдық және қорғаныс негізгі истребитель маневрлеріне (BFM) негізделген.
Әуеде жүретін әскерлер
Әуе десантты әскерлері – әдетте жеңіл жаяу әскер болып табылатын, ұшақтармен тасымалдануға және шайқасқа, көбінесе парашют арқылы "түсірілуге" арналған әскери бөлімдер. Осылайша, олар жау тылына жіберіле алады және ескертусіз кез келген жерге орналасу қабілетіне ие. Бұл құрамалардың саны мен көлемі ұшақтарының мүмкіндіктерімен ғана шектеледі, сондықтан жеткілікті сыйымдылық болған жағдайда үлкен күш бірнеше минут ішінде "көрінбейтін жерден" пайда болуы мүмкін, бұл тактика тік қоршау деп аталады. Алайда, әуе десантты әскерлерінде ұзаққа созылған ұрыс операциялары үшін қажетті жарақ-жабдық пен азық-түлік жетіспейді, сондықтан олар ұзақ мерзімді оккупацияға қарағанда, әуеден шабуыл жасау операцияларына көбірек бейімделген; сонымен қатар, парашютпен жүзеге асырылатын операциялар қолайсыз ауа райына өте сезімтал. Екінші дүниежүзілік соғыстан бері вертолеттердің дамуы әуе десантты операцияларының мүмкіндіктерін арттырды, ал әуе шабуылдары ірі парашюттік операциялардың орнын толығымен басып, жауынгерлік глайдерлерді пайдалануды дерлік тоқтатты.
Әуе шабуылы
Әуе шабуылы немесе әуе соққысы – шабуылдық ұшақтармен жүргізілетін шабуыл операциясы. Әуе соққылары көбінесе истребительдер, бомбалаушылар, жердегі шабуылдық ұшақтар және шабуылдық тікұшақтар сияқты ұшақтардан беріледі. Ресми анықтамасына жаудың әуе нысандары да кіретін барлық нысандар кіреді, бірақ күнделікті қолданыста бұл термин әдетте жер немесе теңіз нысандарына жасалған тактикалық (кішкентай масштабтағы) шабуылды білдіреді. Әуе соққысында қолданылатын қару-жарақ автоматтарынан атылған оқтар мен зымырандардан бастап, түрлі бомбаларға дейін болуы мүмкін. Бұл сондай-ақ әуе шабуылы деп те аталады. Жақыннан қолдау көрсету кезінде, әуе соққылары артиллерия тактикасынан алынған әдіспен, достық жер әскерлерімен координация үшін оқытылған бақылаушылармен басқарылады.
Стратегиялық бомбалау
Стратегиялық бомбалау – жаудың рухын жою немесе оның әскери операциялар театрына материалдық ресурстарды өндіру және тасымалдау экономикалық мүмкіндігін қиындату мақсатымен тотал соғыста қолданылатын әскери стратегия. Бұл – стратегиялық бомбалаушылар, ұзақ немесе орта қашықтықтағы зымырандар, немесе ядролық қаруланған истребитель-бомбалаушы ұшақтарын пайдалана отырып, жаудың соғыс жасау қабілеті үшін өте маңызды деп есептелетін нысаналарға жүйелі түрде ұйымдастырылып, орындалатын әуе шабуылы.
Әуе шабуылына қарсы соғыс
Ұшаққа қарсы соғыс немесе қарсы әуе қорғанысы НАТО анықтамасы бойынша "жаудың әуе шабуылының тиімділігін жоюға немесе азайтуға бағытталған барлық шаралар" болып табылады. Оған жердегі және әуедегі қару жүйелері, олармен байланысты сенсорлық жүйелер, басқару және бақылау құрылымдары, сондай-ақ пассивті шаралар (мысалы, тосқауылды шарлар) кіреді. Ол теңіз, құрлық және әуе күштерін кез келген жерде қорғау үшін қолданылуы мүмкін. Дегенмен, көптеген елдер үшін басты назар "отан қорғанысына" аударылған. НАТО әуедегі әуе қорғанысын "қарсы әуе" деп, ал теңіздегі әуе қорғанысын ұшаққа қарсы соғыс деп атайды. Зымыранға қарсы қорғаныс – әуе қорғаныстың бір саласы, сондай-ақ әуе қорғанысын кез келген снарядты ұшу кезінде тоқтату міндетіне бейімдеуге бағытталған бастамалар да осыған жатады.
Зымыран
Қазіргі қолданыста зымыран – өзі қозғалатын, дәлдікпен басқарылатын қару жүйесі, бағытталмаған, өзі қозғалатын қарудан (оны ракета деп атайды, бірақ олар да басқарыла алады) өзгеше. Зымыранның төрт негізгі бөлігі бар: нысананы табу және/немесе зымыранды басқару, ұшу жүйесі, қозғалтқыш және жарылғыш бөлік. Зымырандар әртүрлі мақсаттарға арналған түрлерде болады: жер-жерге, ауа-жерге (баллистикалық, қанатты, кемеге қарсы, танкке қарсы және т.б.), жер-әуеге (сондай-ақ баллистикалыққа қарсы), ауа-ауаға және спутникке қарсы қарулар. Қазіргі кездегі барлық зымырандар қозғалтқыштың жұмыс істеу кезінде химиялық реакциялар арқылы қозғалу үшін жасалған, бұл реакциялар ракеталық қозғалтқышта, реактивтік қозғалтқышта немесе басқа типтегі қозғалтқышта жүзеге асады. Өзі қозғалмайтын, ауадағы жарылғыш құрылғылар әдетте снарядтар деп аталады және зымырандарға қарағанда көбінесе аз қашықтыққа ұшады. Британ тілінде, басқарылатын қарулар пайда болғанға дейін, зымыран – "лақтырылған кез келген зат" еді, мысалы, спорт жарысында көрермендер ойыншыларға лақтыратын заттар.
Ұшақсыз ұшу аппараттары
Адамсыз ұшу аппаратының пайда болуы әуе соғысын революциялық түрде өзгертті, көптеген елдер ұшу аппараттарын жасап шығарып және/немесе сатып алып жатыр. Бірнеше маңызды жағдайлар орын алды, соның ішінде БПЛА истребительдерінің тікшең соғысы, БПЛА-мен қарсыластың әуе қорғанысын сынау, операциялық ұшу бөлімінің ұшақтарын БПЛА-мен алмастыру, операторды «жауынгерлік» статусына ие ететін БПЛА-ны басқару, әлемнің екінші жағынан БПЛА-ны басқару, ұшу кезінде БПЛА-ны кедергілеу және/немесе деректерін басып алу, сондай-ақ БПЛА-ның бортындағы жасанды интеллектке от ашу құқығын беру туралы ұсыныстар. БПЛА-лар бақылаудан жауынгерлік рөлдерге тез көшті. БПЛА-лардың артуы пилотты ұшақтардың өмірге қабілеттілігі мен тиімділігіне күмән тудырды.