Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Папуа-Жаңа Гвинея, Океания
Papua New Guinea, Oceania
Тробриан аралдары – Жаңа Гвинеяның шығыс жағалауындағы коралл атолдарынан құралған архипелаг. Олар Папуа-Жаңа Гвинея мемлекетінің құрамына кіреді және Милн шығанағы облысында орналасқан. 12 000 жергілікті тұрғынның көп бөлігі Киривина аралында тұрады, сонымен қатар осы аралда үкіметтік станция – Лосуя да орналасқан. Бұл топқа кіретін басқа да ірі аралдар – Кайлеуна, Вакута және Китава. Аталған аралдар тобы сақтауға мұқтаж маңызды тропикалық жаңбырлы орман экорегионы деп есептеледі.
The Trobriand Islands are a archipelago of coral atolls off the east coast of New Guinea. They are part of the nation of Papua New Guinea and are in Milne Bay Province. Most of the population of 12,000 indigenous inhabitants live on the main island of Kiriwina, which is also the location of the government station, Losuia. Other major islands in the group are Kaileuna, Vakuta, and Kitava. The group is considered to be an important tropical rainforest ecoregion in need of conservation.
География
Тробриандар төрт негізгі аралдан тұрады, олардың ең үлкені – Киривина аралы, ал қалғандары – Кайлеуна, Вакута және Китава. Киривина ұзын, ал ені әртүрлі. 1980 жылдары аралда шамамен 12 000 адам тұратын алпыс ауыл болды, ал басқа аралдарда жүздеген адамдар ғана тұрды. Киривинадағы кейбір биік жерлерден басқа, аралдар тегіс маржан атолдары болып табылады және "жыл бойы ыстық және ылғалды болып, жиі жаңбыр жауады".
The Trobriands consist of four main islands, the largest being Kiriwina Island, and the others being Kaileuna, Vakuta and Kitava. Kiriwina is long, and varies in width from In the 1980s, there were around sixty villages on the island, containing around 12,000 people, while the other islands were restricted to a population of hundreds. Other than some elevation on Kiriwina, the islands are flat coral atolls and "remain hot and humid throughout the year, with frequent rainfall."
Тарих
Аралдарға алғаш рет еуропалық кеме 1793 жылы француз кемесі «Эсперанс» келді. Кемедегі навигатор Антуан Бруни д’Энтрекасто оларды өзінің бірінші лейтенанты Дени де Тробрианның есімімен атады. 1850 және 1860 жылдары кит аулау кемелері азық-түлік, су және ағаш үшін аралдарға тоқтады. Тробриан аралдарына алғашқы болып қоныс аударған еуропалықтар – методист миссионері Сэмюэл Бенджамин Феллоз және оның әйелі Сара Маргарет Феллоз болды. Олар 1894 жылы Киривина аралына көшіп келді. Одан кейін он жыл өткен соң, Австралиядан келген колониялық шенеуніктер де оларға ілесіп, жақын жерде үкіметтік бекет құрды, ал көп ұзамай аралда шетелдік саудагерлердің шағын колониясы пайда болды. 1930 жылдары Қасиетті Жүрек католик миссиясы жақын маңдағы бастауыш мектеппен бірге елді мекен құрды. Осы аралдар тобының «Тробриан» атауы осыдан кейін заңды түрде бекітілді. Оның кула саудасы, егіншілік, сиқыр және жыныстық қатынастар туралы сипаттамалары – қазіргі антропологиялық жазбаның классикалық туындылары – көптеген шетелдік зерттеушілерді аралдар тобының қоғамдарын зерттеуге және олардың мәдениеттерінің басқа да аспектілерін оқуға ынталандырды. Психоаналитик Вильгельм Райх Малиновскийдің аралдар туралы зерттеулерін өзінің «Мәжбүрлі секс моралінің басып кіруі» атты еңбегін жазуда және 1936 жылғы «Сексуалдық мәдениет соғысында» жыныстық экономика теориясын әзірлеуде пайдаланды. 1943 жылы Одақтас әскерлері «Картуль» операциясы аясында, Рабаулға қарай жылжудың бір бөлігі ретінде аралдарға десант түсірді. 1970 жылдары кейбір жергілікті халықтар отаршылдыққа қарсы бірлестіктер мен саяси қозғалыстар құрды. 2022 жылдың қазан айында Киривина аралында Кулумата және Кубома тайпалары арасында рулық қақтығыс болды, ол футбол матчындағы төбелес кезінде болған өлімге байланысты туды деген хабар тарады. Кем дегенде 30 адам қаза тапты. Әртүрлі топтар арасындағы төбелес сирек емес болғанымен, бұл көптеген адам өліміне әкелген алғашқы оқиға болды.
The first European visitor to the islands was the French ship Espérance in 1793. The ship's navigator, Antoine Bruni d'Entrecasteaux, named them after his first lieutenant, Denis de Trobriand. Whaling ships called at the islands for food, water and wood in the 1850s and 1860s. The first Europeans to settle in the Trobriand islands were a Methodist minister, Samuel Benjamin Fellows, and his wife Sarah Margaret Fellows who moved to the island of Kiriwina in 1894. They were followed a decade later by colonial officers from Australia who set up a governmental station nearby, and soon a small colony began to be set up by foreign traders on the island. Then in the 1930s, the Sacred Heart Catholic Mission set up a settlement containing a primary school nearby. It was following this European colonisation that the name "Trobriand" was legally adopted for this group of islands. His descriptions of the kula exchange system, gardening, magic, and sexual practices—all classics of modern anthropological writing—prompted many foreign researchers to visit the societies of the island group and study other aspects of their cultures. The psychoanalyst Wilhelm Reich drew on Malinowski's studies of the islands in writing his The Invasion of Compulsory Sex Morality and consequently in developing his theory of sex economy in his 1936 work Die Sexualität im Kulturkampf. In 1943, Allied troops landed on the islands as a part of Operation Cartwheel, the Allied advance to Rabaul. In the 1970s, some indigenous peoples formed anti colonial associations and political movements. In October 2022 there was an outbreak of tribal fighting on Kiriwina Island between the Kulumata and Kuboma people, which was reported to have been triggered by a death during fighting at a football match. At least 30 people died. While fights between different groups were not uncommon, this was the first time they had resulted in a large number of deaths.
Халық санының өсуі
1975 жылдан бері Папуа-Жаңа Гвинея үкіметі аралдың саяси бақылауында. Осы өсім кезеңінде арал халқының саны жылдам өсуде. Сондықтан, көбейіп бара жатқан халықты қамту үшін көбірек жерлер тазартылды. 2001 жылы ЖИТС/АИТВ-ның алғашқы тіркелген жағдайы хабарланды. Бүгінде ЖИТС денсаулық сақтаудағы маңызды мәселеге айналды. Жас тробриандықтар көбінесе некеге тұру алдында бірнеше сексуалдық серіктестері болғандықтан, аурудың таралуын тежеу қиын. Қатты валютаның тапшылығын толықтыру үшін аралдарда бірнеше батыс тауарлары сататын дүкендер ашылып, шетелдік тауарлар нарығының басым бөлігін құрды. Бұл дүкендер – миллиондаған долларлық кәсіпорындар. Қазіргі басшы Пуляси Даниэль бұл орынның 20 ғасырдың басында Малиновскийдің шатыры тұрған жерде екеніне сенімді. Онда екі жазу бар – біреуі польша тілінде, екіншісі ағылшын тілінде: "Toboma Miskabati Bronislaw Malinowski (1884–1942) Еңбегімен танылған ғалым, Польша ұлтының перзенті, қазіргі әлеуметтік антропологияның негізін қалаушы, Тробриан аралдары халқының досы және олардың мәдениетін таратушы" (суретке қараңыз). Бұл тақта Киривинаға Моника Броничка мен Мариуш Дельгас атты теңізшілер әкелді, олар оны Жаңа Зеландиядан алып келді, онда Мария және Виктория атты екі яхта оны қалдырып кеткен.
Since 1975, the government of Papua New Guinea has had political control of the island. In this time of growth, the population of the island is expanding quickly. Therefore, more land has been cleared to accommodate the increasing population. The first documented case of HIV/AIDS was reported in 2001. Nowadays, HIV has become a major health problem. Since young Trobrianders often have multiple sexual partners before marriage, it is hard to slow the spread of the disease. To counteract this lack of hard currency, several western goods stores have opened on the islands and created most of the foreign goods market. These stores are multimillion dollar enterprises. The current chief Pulayasi Daniel is positive that it is placed in the very same place where Malinowski's tent used to stand at the beginning of the 20th century. There are two inscriptions on it – one in Polish and one in English – which say: "Toboma Miskabati Bronislaw Malinowski (1884–1942) Notable scientist The son of the Polish nation Father of the modern social anthropology Friend of Trobriand Islands peoples and the populizer of their culture" (see: picture). The plaque was brought to Kiriwina by sailors Monika Bronicka and Mariusz Delgas who took it from New Zealand where it was left by two other yachts: Maria and Victoria.
Күнтізбе
Тробриан аралдарында ерекше ай күнтізбесі жүйесі бар. Он екі немесе он үш ай циклдары кездеседі, бірақ олардың тек оны ғана белгілі бір мерзімге шақтауға болады: қалғандары бос уақыт ретінде қарастырылады. Күнтізбелік жыл құрттың жұмыртқалауын байқаумен басталады, ол Миламак мерекесін бастайды. Осы аралдарда уақыт туралы түсінік сызықтық емес, сондықтан олардың тілінде тек бір ғана уақыт формасы қолданылады.
The Trobriand Islands have a unique lunar calendar system. There are twelve or thirteen lunar cycles, but only ten are fixed: the others constitute free time. The calendar year begins with the sighting of a worm that appears to spawn, which initiates the Milamak festival. The concept of time in these islands is not linear, and so they only have one tense in their language.