Юғары сапалы ғарыш директоры: Эуджин Франсис Кранц

Кіріспе

Америкалық ғарыш бақылаушы, NASA (туған 1933)

Евгений Фрэнсис Кранц (17 тамыз 1933 жылы туған) – американдық аэроғарыш инженеры, NASA-ның екінші бас ғарыш бақылаушысы. Ол Меркурий, Близнецов және Аполлон бағдарламаларының миссияларын, соның ішінде алғашқы айға қонған миссияны – Аполлон 11-ді басқарды. Ол Аполлон 13 экипажын құтқару үшін Миссиялық бақылау тобының табысты жұмысын ұйымдастырды және 1995 жылғы осы аттас фильмде актер Эд Харрис оның рөлін сомдады. Ол әдетте қысқа шашты, және әйелі Марта Кранц жасаған әртүрлі стильдегі және материалдан тігілген "миссиялық" жилеттерін (көкідектерін) киеді. Ол "қатал және қабілетті" деген фразаны ойлап тапты, ол "Кранц заңнамасы" деп белгілі болды. Кранц туралы фильмдер, деректі фильмдер, кітаптар мен мақалалар жарық көрді. Кранц Президенттік бостандық медалімен марапатталған. 2010 жылғы Space Foundation сауалында Кранц ең танымал ғарыш қаһармандарының екіншісі деп танылды.

Алғашқы жылдар

Кранц 1933 жылғы 17 тамызда Огайо штатының Толедо қаласында дүниеге келді және Орталық католик орта мектебінде оқыды. Ол Willys Overland Jeep өндіріс орнының жанында өскен. Оның әкесі Лео Петер Кранц неміс иммигранттарының ұлы болды және Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде әскери дәрігер болып қызмет етті. 1940 жылы оның әкесі қайтыс болған кезде Евгений жеті жаста болатын. Кранцтың Луиза мен Хелен есімді екі үлкен әпкесі бар. Кранц жас кезінде ғарышқа қызығушылық танытты; орта мектепте ол Айға бір сатылы (SSTO) зымыран тақырыбында дипломдық жұмыс жазды. Дипломдық жұмыстың тақырыбы «Планетааралық ракетаның құрылысы және мүмкіндіктері» деп аталды. 1951 жылы орта мектепті бітірген соң Кранц колледжге түсті. 1954 жылы Сент-Луис университетінің Паркс инженерлік, авиациялық және технологиялық колледжінен авиациялық инженерлік ғылымдары бойынша бакалавр дәрежесін алды. 1955 жылы Техастағы Лакленд әуе күштері базасында ұшқыш даярлығын аяқтағаннан кейін АҚШ Әуе күштерінің резервіндегі екінші лейтенант болып тағайындалды. Ұшқыш куәлігін алғаннан кейін көп ұзамай Кранц Мексика революциясы кезінде Мексикадан қашып келген мексикалық иммигранттардың қызы Марта Каденаға үйленді. Кранц Оңтүстік Кореяға F-86 Sabre ұшағымен патрульдеуге жіберілді. Кореядағы қызметін аяқтағаннан кейін Кранц Әуе күштерінен кетіп, McDonnell Aircraft Corporation компаниясында жұмыс істеді, онда ол АҚШ Әуе күштері үшін Холломан әуе базасындағы ғылыми-зерттеу орталығында жаңа жер-әуе (SAM) және әуе-жер зымырандарын зерттеуге және сынауға көмектесті. 1972 жылы Әуе күштерінің резервінен капитан шенімен шығарылды.

NASA мансабы

Холломан әуе күштері базасындағы зерттеу сынақтарын аяқтағаннан кейін, Кранц McDonnell Aircraft компаниясынан кетіп, NASA ғарыш жұмыс тобына қосылды, ол кезде Вирджиния штатындағы Лэнгли зерттеу орталығында орналасқан болатын. NASA-ға қосылғаннан кейін, оны ұшу директоры Кристофер К. Крафт экипажсыз Mercury Redstone 1 (MR 1) сынағы үшін Миссияны басқару процедуралары офицері ретінде тағайындады (Кранц автобиографиясында осы сынақты "Төрт дюймдік ұшу" деп атады, өйткені ол ұшырылмады). Процедуралық офицер ретінде Кранц Mercury басқаруын Флорида штатындағы Канаверал мысындағы ұшыруды басқару тобымен біріктіруге, миссияларды жоспарланғандай жалғастыруға немесе тоқтатуға мүмкіндік беретін "Go/NoGo" процедураларын жазуға, сондай-ақ Канавералдағы басқару орталығы мен агенттіктің әлемнің әр жерінде орналасқан он төрт бақылау станциясы және екі бақылау кемесімен (телетайп арқылы) байланыс операторы ретінде жұмыс істеді. Кранц бұл қызметті барлық экипажсыз және экипажды Mercury ұшуларында атқарды, соның ішінде MR 3 және MA 6 ұшуларында, олар алғашқы американдықтарды сәйкесінше ғарышқа және орбитаға шығарды. MA-6 ұшуынан кейін ол 1962 жылдың мамырында Скотт Карпентердің MA-7 ұшуы үшін ұшу директорының көмекшісі болып тағайындалды. MA 7 – оның ұшу директорының көмекшісі (AFD) ретіндегі алғашқы миссиясы болды; ол Крафттың (MA 7 ұшу директоры) басшылығында жұмыс істеді. Кранц пен Крафт MA 7 миссиясын құтқарудың жалғыз себебі емес еді, өйткені бұл Миссияны басқарудың барлық күш-жігерінің нәтижесі болды, бірақ олар маңызды рөл атқарды. Кранц Миссияны басқару логотипінің мағыналы екенін айтады; ол оны міндеттемеге, командалық жұмысына, тәртіпке, моральдық рухта болуға, қаталдыққа, кәсібилікке, тәуекелге және құрбандыққа байланыстырады. Аполлон 13 ғарыш кемесінің сервистік модулінің бір бөлігі жарылғанда Кранцтың командасы кезекте болды және олар оқиғаның алғашқы сағаттарымен айналысты. Баспасөз оларды "Тигр командасы" деп атаған оның "Ақ командасы" ғарыш кемесінің ресурстарын (оттегі, электр энергиясы және су) пайдалану шектеулерін белгіледі, сондай-ақ Жерге қарайтын траекториядағы үш түзету күйдіруін және ғарышкерлердің командалық модульде қауіпсіз жерге қонуына мүмкіндік берген қуаттандыру процедураларын басқарды. Ол және оның командасы NASA әкімшісі Томас О. Пейн Ричард Никсонмен сөйлескен кезде олардың еңбегі үшін Президенттік бостандық медаліне ұсынылды. Ол 1994 жылы NASA-дан зейнеткерлікке шықты, ал 1993 жылы оптикалық ақауы бар Hubble ғарыш телескопын жөндеуге арналған сәтті STS 61 ұшуынан кейін.

After completing the research tests at Holloman Air Force Base, Kranz left McDonnell Aircraft and joined the NASA Space Task Group, then at its Langley Research Center in Virginia. Upon joining NASA, he was assigned, by flight director Christopher C. Kraft, as a Mission Control procedures officer for the uncrewed Mercury Redstone 1 (MR 1) test (dubbed in Kranz's autobiography as the "Four Inch Flight", due to its failure to launch). As Procedures Officer, Kranz was put in charge of integrating Mercury Control with the Launch Control Team at Cape Canaveral, Florida, writing the "Go/NoGo" procedures that allowed missions to continue as planned or be aborted, along with serving as a sort of switchboard operator between the control center at Cape Canaveral and the agency's fourteen tracking stations and two tracking ships (via Teletype) located across the globe. Kranz performed this role for all crewed and uncrewed Mercury flights, including the MR 3 and MA 6 flights, which put the first Americans into space and orbit respectively. After MA 6, he was promoted to Assistant Flight Director for the MA 7 flight of Scott Carpenter in May 1962. MA 7 was his first mission as assistant flight director (AFD); he was under Kraft (the flight director of MA 7). Kranz and Kraft were not the sole reason that MA 7 was saved, as that would be attributed to the whole efforts of Mission Control, but they played a major role. Kranz explains that the Mission Control logo is an interesting one; he associates it with commitment, teamwork, discipline, morale, tough, competent, risk, and sacrifice. Kranz's team was on duty when part of the Apollo 13 Service Module exploded and they dealt with the initial hours of the unfolding accident. His "White Team", dubbed the "Tiger Team" by the press, set the constraints for the consumption of spacecraft consumables (oxygen, electricity, and water) and controlled the three course correction burns during the trans Earth trajectory, as well as the power up procedures that allowed the astronauts to land safely back on Earth in the command module. He and his team were recommended by NASA Administrator Thomas O. Paine in communications with Richard Nixon to receive the Presidential Medal of Freedom for their roles. He retired from NASA in 1994 after the successful STS 61 flight that repaired the optically flawed Hubble Space Telescope in 1993.

Зейнетақыға шыққаннан кейін

2000 жылы Кранц өзінің «Сәтсіздік – нұсқасы жоқ» деген тақырыптағы автобиографиясын жариялады, бұл атау 1995 жылғы «Аполлон-13» фильмінде актер Эд Харрис айтқан сөйлемнен алынған. Кейіннен History Channel 2004 жылы Миссиялық басқару орталығы туралы деректі фильм жасау үшін оны пайдаланды. Бес миллион долларлық жоба «Аполлон-11» миссиясының 50 жылдығына орай аяқталуы тиіс еді. Кранцтың еңбегі үшін Хьюстон қаласының мэрі Сильвестр Тернер оны құрметпен атады және 2018 жылдың 23 қазаны «Ген Кранц күні» деп жарияланды. 2018 жылы Space Center Houston ұйымдастырған «Айға және одан әрі» түскі асынында «Ген Кранц стипендиясы» іске қосылды, ол STEM саласындағы мансапқа дайындалуға және оқуға жас студенттерге қаржылық көмек көрсетуге бағытталған. Огайо штатының заң шығарушы органы 2019 жылдың күзінде 17 тамызды «Ген Кранц күні» деп белгілеу үшін 358 нөмірі бар заң жобасын ұсынды. 2020 жылдың маусым айына қарай заң жобасы штаттық палатадан өтті және штаттық сенаттың қарауында. Зейнеткерлікке шыққаннан кейін Кранц қайта қалпына келтірілген Boeing B-17 Flying Fortress ұшағының бортинженері болды және алты жыл бойы АҚШ-тың әртүрлі әуешоуларында қатысты. Кранц әлі де мотивациялық сөздер айтуда және ғарыш бағдарламаларындағы тәжірибесі туралы әңгімелеуде.

Жеке өмір

Католик Кранц әйелі Мартамен бірге алты бала тәрбиеледі: Кармен (1958 жылы туған), Люси (1959), Джоан Франсис (1961), Марк (1963), Бригид (1964) және Жан Мари (1966). НАСА-ның «Әкемнен алған сабақтар» мақаласында Кранцтың кіші қызы Джинни әкесінің балаларымен тығыз байланыста болғанын айтып, оны «Жақсы отбасы» телешоуындағы Уорд Кливер кейіпкерімен салыстырды.

Танымал мәдениетте

Кранц Аполлон бағдарламасының бірнеше драмалық бейімдеулерінде кейіпкер ретінде пайда болды. Алғашқы бейнелеу 1974 жылғы «Хьюстон, бізде проблема бар» телефильмінде болды, онда оны Эд Нельсон сомдады. 1995 жылғы «Аполлон-13» фильмінде оны Эд Харрис ойнады, ол «Оскар» сыйлығына «Екінші жолға шыққан актердің ең үздік орындауы» номинациясына ие болды. Мэтт Фрейер оны 1996 жылғы «Аполлон-11» телефильмінде бейнеледі. 1998 жылғы HBO-ның «Жерден Айға» мини-сериалында оны Дэн Батлер сомдады. 2016 жылы NBC-нің «Timeless» сериалының «Ғарыш жарысы» атты эпизодында оны Джон Бротхертон ойнады. 2019 жылғы Apple TV+ сериалы «Барлық адамзат үшін» оны Эрик Ладин сомдады, ал сериалдың балама тарихының контексінде оның кейіпкері ішінара ойдан шығарылған элементтермен көрсетілген. «Kerbal Space Program» видео ойынында Миссиялық басқару персонажы «Джин Керман» деп аталады, ол Кранцқа сілтеме жасайды және оның ерекше киімдерін еске түсіретін жилет киеді. Кранц сонымен қатар NASA фильмдерінің архивін пайдалана отырып түсірілген бірнеше деректі фильмдерде де пайда болды, соның ішінде 2004 жылғы History Channel-дың «Жете алмау – опция емес» және оның 2005 жылғы жалғасы «Айдан тыс: Жете алмау – опция емес 2», 1979 жылғы «The Right Stuff» кітабына негізделген History Channel-дың қайта көрсетілімдері, 2008 жылғы Discovery Channel-дың «Біз Жерден кеткен кезде» және 2017 жылғы Дэвид Фэйрхедтың «Миссиялық басқару: Аполлонның аталмаған батырлары» деректі фильмі. Кранцтың аты мен дауысын қамтитын архивтік аудио үзінділер 2015 жылғы Public Service Broadcasting альбомындағы «The Race for Space» трекіне енгізілді, бұл трек Аполлон-11 Айға қонғаннан шабыт алды. Техас штатының Дикинсон қаласындағы Юджин Кранц атындағы жасөспірімдер мектебі оның құрметіне аталды. 2020 жылы Толедо экспресс әуежайы ресми түрде Юджин Ф. Кранц Толедо экспресс әуежайы деп өзгертілді.

"Жиірілмеу мүмкін емес"

Кранц "сәтсіздік мүмкін емес" деген сөзбен байланыстырылып кетті. Бұл фразаны 1995 жылғы "Аполлон-13" фильмінде Кранц рөлін сомдаған актер Эд Харрис айтқан. Кейін Кранц оны 2000 жылғы автобиографиясының атауы ретінде пайдаланды. Содан кейін бұл 2004 жылғы НАСА туралы деректі фильмнің, сондай-ақ сол деректі фильмнің жалғасы "Айдан тыс: Сәтсіздік – опция емес 2" деген атауға ие болды. Кранц бүкіл әлемді аралап, "Сәтсіздік мүмкін емес" тақырыбында мотивациялық лекциялар оқып жүр, оның ішінде тарихи "Аполлон-13" ұшуды басқару орталығында да. Шындығында, "Сәтсіздік мүмкін емес" деген фразаны "Аполлон-13" фильмінің сценарийшілерінің бірі Билл Бройлс ойлап тапқан, бұл сөзді Кранц емес, "Аполлон-13" миссиясының басқару тобының мүшесі, FDO ұшу бақылаушысы Джерри Бостик айтқан. Бостиктің сөзінше:
"Сәтсіздік мүмкін емес" деген сөз тіркесіне қатысты сіздің пікіріңіз дұрыс, Кранц бұл терминді ешқашан қолданған емес. Фильмге дайындалу кезінде сценарийшілер, Ал Рейнарт пен Билл Бройлс, Клер-Лейкке келіп, "Миссияны басқарудағы адамдар қандай?" деген тақырыпта менімен сұхбаттасты. Олардың бірі: "Барлығы немесе кем дегенде біразы қорқып кеткен жағдайлар болды ма?" деп сұрады. Мен: "Жоқ, жаман жағдайлар туғанда біз тынық түрде барлық мүмкіндіктерді қарастырдық, ал сәтсіздік олардың бірі емес еді. Біз ешқашан үрейленбедік және шешім табудан ешқашан бас тартқан жоқпыз" дедім. Мен бірден Билл Бройлстің кеткісі келетінін сездім және ол сұхбаттан жалыққан болар деп ойладым. Бірнеше айдан кейін ғана ол: "Міне сонда! Бұл фильмнің слоганы: "Сәтсіздік мүмкін емес". Енді кімге айтқымыз келетінін анықтауымыз керек" дегенін білдім. Әрине, олар оны Кранц кейіпкеріне берді, ал қалғаны тарихқа енді.

"Кранц диктанты"

Кранц Аполлон-1 апатынан кейін, Гас Гриссом, Эд Уайт және Роджер Чаффи қаза болған дүйсенбі күні таңертең өзінің бөлімшесі мен ұшуды басқару тобының мәжілісін шақырды. Кранц жиналғандарға келесідей үндеу жасады («Кранц Диктумы»), онда оның болашақ ғарышқа ұшуға қатысты құндылықтары мен ескертулері NASA-ға мұра болып табылады: Ғарышқа ұшу ешқашан бейхабарлыққа, қабілетсіздікке және немқұрайлылыққа төзбейді. Біз бірдеңесінде қате жасадық. Бұл жобалау, құрастыру немесе сынақ кезінде болуы мүмкін. Қалай болғанда да, біз оны анықтаған болар едік. Біз кестеге тым көп мән бердік және жұмысымызда кездесетін барлық мәселелерді жоққа шығардық. Бағдарламаның барлық элементтері қиын жағдайда болды, және біз де солай едік. Симуляторлар жұмыс істемеді, Миссиялық бақылау барлық салаларда артта қалды, ал ұшу және сынақ процедуралары күн сайын өзгеріп отырды. Біз жасаған ештеңе ұзақ сақталмайтын. Біріміз де «Тоқта!» дедік. Томпсон комиссиясы апаттың себебін не анықтайтынын білмеймін, бірақ мен не тапқанымды білемін. Себеп – біз! Біз дайын болмадық! Өз жұмысымызды атқармадық. Біз құмарлықпен күтіп, ұшырылу күні бәрі жақсы болады деп үміттендік, бірақ іштей бұл үшін керемет нәрсе қажет екенін білдік. Біз кестеге қысым жасадық және Кейптен бұрын біздің құлап түсеміз деп ойладық. Осы күннен бастап Ұшуды басқару екі сөзбен белгілі болады: «Қатты» және «Күшті». «Қатты» дегеніміз – біз жасаған немесе жасамаған әрекеттеріміз үшін мәңгі жауаптымыз. Біз енді ешқашан жауапкершілігімізден бас тартпаймыз. Миссиялық бақылау бөлмесіне кірген сайын біз не үшін тұрғанымызды білуіміз керек. «Күшті» дегеніміз – біз еш нәрсені де әсте болмайды деп қарапайым қабылдамаймыз. Біліміміз бен дағдыларымыз кем болмайды. Миссиялық бақылау мінсіз болады. Бүгін осы мәжілістен кейін сіздер кеңсеге барып, алдымен тақталарыңызға «Қатты және Күшті» деп жазасыз. Бұл жазу ешқашан өшірілмейді. Күн сайын бөлмеге кіргенде, бұл сөздер Гриссом, Уайт және Чаффидің төлеген құны туралы еске салады. Бұл сөздер – Миссиялық бақылау қатарына кірудің құны. 2003 жылы «Колумбия» ғарыш кемесінің апатынан кейін NASA әкімшісі Шон О’Киф апатқа жауап ретінде қандай өзгерістер жасалуы керек екені туралы талқылау кезінде осы сөйлеген сөзін келтірді. «Қатты және күшті» деген сөздерге сіңіп, ол: «Бұл сөздер NASA қатарына кірудің құны және біз осылай қабылдауымыз керек» деді.

Kranz called a meeting of his branch and flight control team on the Monday morning following the Apollo 1 disaster that killed Gus Grissom, Ed White, and Roger Chaffee. Kranz made the following address to the gathering (The Kranz Dictum), in which his expression of values and admonishments for future spaceflight are his legacy to NASA:
Spaceflight will never tolerate carelessness, incapacity, and neglect. Somewhere, somehow, we screwed up. It could have been in design, build, or test. Whatever it was, we should have caught it. We were too gung ho about the schedule and we locked out all of the problems we saw each day in our work. Every element of the program was in trouble and so were we. The simulators were not working, Mission Control was behind in virtually every area, and the flight and test procedures changed daily. Nothing we did had any shelf life. Not one of us stood up and said, "Dammit, stop!" I don't know what Thompson's committee will find as the cause, but I know what I find. We are the cause! We were not ready! We did not do our job. We were rolling the dice, hoping that things would come together by launch day, when in our hearts we knew it would take a miracle. We were pushing the schedule and betting that the Cape would slip before we did. From this day forward, Flight Control will be known by two words: "Tough" and "Competent". Tough means we are forever accountable for what we do or what we fail to do. We will never again compromise our responsibilities. Every time we walk into Mission Control we will know what we stand for. Competent means we will never take anything for granted. We will never be found short in our knowledge and in our skills. Mission Control will be perfect. When you leave this meeting today you will go to your office and the first thing you will do there is to write "Tough and Competent" on your blackboards. It will never be erased. Each day when you enter the room these words will remind you of the price paid by Grissom, White, and Chaffee. These words are the price of admission to the ranks of Mission Control. After the Space Shuttle Columbia accident in 2003, NASA Administrator Sean O'Keefe quoted this speech in a discussion about what changes should be made in response to the disaster. Referring to the words "tough and competent," he said, "These words are the price of admission to the ranks of NASA and we should adopt it that way."

Айға қонғаннан кейінгі ғарыш бағдарламасының көрінісі

Кранц Айға қонудан кейін "адам факторының" көп бөлігі құрғанын айтты, әсіресе АҚШ Айға қонуды Кеңес Одағынан озу үшін қысқа мерзімді мақсат ретінде қарастырғандықтан және одан артық емес еді. 2000 жылдың көктемінде НАСА ғарыш жарысы жылдарындағыдай қазір де сол күйде ме деп сұрағанда, ол:
– Жоқ, – деп жауап берді. Бізде жастар бар, таланттар бар, қиял бар, технология бар. Бірақ менің ойымша, үлкен мақсаттарға жету үшін қауіпке дайындық пен басшылық жоқ. Бізге ғаламды зерттеуге ұлттың ұзақ мерзімді міндеттемесі қажет деп санаймын. Сондай-ақ, бұл біздің ұлтымыздың болашағына және әдемі, бірақ экологиялық қиындықтарға тап болған планетамызға қажетті инвестиция деп есептеймін. "Сәтсіздік – нұсқасы жоқ" атты кітабында ол Аполлон бағдарламасынан кейін ғарыш зерттеулеріне қолдаудың азайғанына көңілі толмады. Ол ғарыш бағдарламасын жаңарту туралы көзқарасын былай баяндады:
НАСА-ны жаңғырту қажет. Нақты мақсаты болмағандықтан, Айға американдық жіберген команда, яғни НАСА, бәсекелестік бағдарламаларға толы, тағы бір федералды бюрократияға айналды және өз құрылымында тәртіп орната алмады. НАСА тарихындағы ең талантты кадрлар мен керемет технологияға ие болса да, оған стратегиялық көре білу жетіспейді. Ол "Челленджер" апатынан кейін ғарыш зерттеулерінің тудыратын тәуекелдерінен шегінуді бастады. Соңғы он жылда оның шегінуі жеңіліске ұшырады. НАСА әкімшісін президент тағайындайды және ол, көбінесе, президенттің ғарышқа қатысты көзқарасын көрсетеді. Егер ғарыш кеңістігі алдағы ұлттық сайлаудың [2000] күн тәртібіне қойылса, жаңадан сайланған президентке ғарыш агенттігін қайта құруға және Американың ғарыш бағдарламасын қайта іске қосуға дайын, жаңа жоғары деңгейдегі НАСА басшылығын таңдау мүмкіндігі туады.