Клиффорд Хьюз Дуглас: Британдық инженер және экономист

Кіріспе

Британдық инженер және экономикалық теоретик (1879–1952)

Майор Клиффорд Хью Дуглас, MIMechE, MIEE (1879 жылғы 20 қаңтар – 1952 жылғы 29 қыркүйек) – британдық инженер, экономист және әлеуметтік несие экономикалық реформасының негізін қалаушы.

Білім беру және инженерлік мансап

Хью Дуглас Хью Дуглас пен оның әйелі Луиза (Хордерн) Дугластың ұлы болып Эдглиде немесе Манчестерде дүниеге келді. Оның балалық шағы мен білімі туралы көп мәлімет белгілі емес; инженерлік мансабын бастамас бұрын инженерлік тәжірибеден өткен болуы мүмкін, содан кейін ол электр компанияларында, теміржолдарда және басқа да мекемелерде Британ империясының әртүрлі аймақтарында жұмыс істеді. Ол Американың «Вестингхаус Электрик» корпорациясында жұмыс істеді және Үндістандағы «Британдық Вестингхаус» компаниясының реконструкциялық инженері болғанын айтты (бірақ компанияда оның онда жұмыс істегені туралы ешқандай жазба жоқ). Оның екінші әйелі – Эдит Мэри Дуглас, Әйелдер инженерлік қоғамының президенті.

Әлеуметтік несие

Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Корольдік әуе кемелері құрылысының жұмысын қайта ұйымдастырып жатқанда, Дуглас апта сайын өндірілген тауарлардың жалпы құны жұмысшыларға жалақы, айлық және дивидендтер үшін төленген сомадан көп екенін байқады. Бұл классикалық Рикардо экономикасының теориясына қайшы келеді, себебі барлық шығындар бір мезгілде сатып алу қабілеті ретінде таралды делінген. Ақша ағыны мен өнеркәсіптің мақсаттары ("тауарлар мен қызметтерді жеткізу", оның пікірінше) арасындағы көзге көрінетін айырмашылыққа алаңдаған Дуглас экономикалық жүйеге инженерлік әдістерді қолдануға кірісті. Дуглас 100-ден астам ірі британдық компаниялардан деректер жинады және банкротқа жақын болмаған барлық компаниялар жұмысшыларға төлеген жалақы, айлық және дивидендтердің сомасы, апта сайын өндірілген тауарлар мен қызметтердің құнынан кем екенін анықтады: жұмысшылар өздері жасаған өнімді қайта сатып алуға жеткілікті ақша алған жоқ. Ол өзінің байқаулары мен қорытындыларын "English Review" журналында жариялады, онда ол: "Біз ұлттың тауарларын және қызметтерін өзіне жеткізуді техникалық түрде мүмкін емес ететін есеп жүйесімен өмір сүріп жатырмыз" деп мәлімдеді. Дуглас бұл жағдайдың себебі экономикалық жүйенің экономикалық билігі барлардың пайдасын барынша арттыру үшін ұйымдастырылғаны, соның салдарынан қажетсіз тапшылық туындады деп түсіндірді. 1916-1920 жылдар аралығында ол өзінің экономикалық идеяларын дамытып, 1920 жылы екі кітап жариялады: "Экономикалық демократия" және "Несиелік күш және демократия", ал 1924 жылы "Әлеуметтік несие" кітабы жарық көрді. Дугластың реформалық идеяларының негізі – жұмысшыларды осы жүйеден босату, өндіріс пен сатып алу қабілетін теңестіру болды, бұл "әлеуметтік несие" деп аталды. Оның ұсынысында екі негізгі элемент болды: барлық азаматтарға ақшаны (қарызсыз несие) теңдей бөлу үшін ұлттық дивиденд, олардың табысынан тыс, сатып алу қабілеті мен бағалар арасындағы алшақтықты қысқартуға көмектесу; сондай-ақ инфляцияны болдырмау үшін "әділ баға" деп аталатын бағаны реттеу механизмі. Әділ баға бөлшек сауда бағасын өндіріс жүйесінің физикалық тиімділігіне пропорционалды пайызбен төмендетуге мүмкіндік береді. Дуглас өндіріс құны – тұтыну екенін атап өтті, яғни өндірістің нақты физикалық құны – өндіріс процесінде тұтынылған барлық ресурстардың жиынтығы. Өндірістің физикалық тиімділігі артаған сайын, "әділ баға" механизмі тұтынушы үшін өнімнің бағасын төмендетеді. Содан кейін тұтынушылар өндірушілер өндіргеннің барлығын, қалаған мөлшерде сатып ала алады және тұтыну арқылы қандай өнімдерді өндіруді жалғастыру керектігін автоматты түрде анықтай алады. Жеке адамның еркіндігі, ең алдымен экономикалық еркіндік, Дугластың реформасының басты мақсаты болды. Бірінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін Дуглас инженерлік қызметтен зейнеткерлікке шығып, өмірінің соңына дейін реформалық идеяларын насихаттаумен айналысты. Оның идеялары Канаданың әлеуметтік несие қозғалысына (1935 жылы Альберта провинциялық үкіметін басқаруға қол жеткізді), Австралиядағы қысқа ғұмырлы Дуглас несие партиясына және Жаңа Зеландиядағы ұзаққа созылған Әлеуметтік несие саяси лигасына әсер етті. Дуглас сонымен қатар АҚШ, Ұлыбритания, Ирландия, Канада, Франция, Германия, Италия, Жапония, Австралия, Жаңа Зеландия және Норвегияда әлеуметтік несие туралы лекциялар оқыды. 1923 жылы ол Канаданың банктік сауалнамасында, ал 1930 жылы Макмиллан комитетінің алдында куәгер ретінде сөйледі. 1929 жылы ол Жапонияда лекциялық тур жасады, онда оның идеялары өнеркәсіп пен үкімет тарапынан ынталы түрде қабылдады. 1933 жылғы "Әлеуметтік несие" басылымы Сион ақсақалдарының хаттамасына сілтеме жасады, оның шынайылығы күмәнді екенін атап өткенімен, "оның қызықты жағы – мұндай құлдыққа қалай қол жеткізуге болатынына қатысты әдістер күнделікті өмірдегі жағдайларда қаншалықты дәл бейнеленгені" деп жазды.

While he was reorganising the work of the Royal Aircraft Establishment during World War I, Douglas noticed that the weekly total costs of goods produced was greater than the sums paid to workers for wages, salaries and dividends. This seemed to contradict the theory of classic Ricardian economics, saying that all costs are distributed simultaneously as purchasing power. Troubled by the seeming difference between the way money flowed and the objectives of industry ("delivery of goods and services", in his view), Douglas set out to apply engineering methods to the economic system. Douglas collected data from more than 100 large British businesses and found that all except those becoming bankrupt, paid less in salaries, wages and dividends than the costs of goods and services produced each week: the workers were not paid enough to buy back what they had made. He published his observations and conclusions in an article in the magazine English Review where he suggested: "That we are living under a system of accountancy which renders the delivery of the nation's goods and services to itself a technical impossibility." The reason, Douglas concluded, was that the economic system was organized to maximize profits for those with economic power by creating unnecessary scarcity. Between 1916 and 1920, he developed his economic ideas, publishing two books in 1920, Economic Democracy and Credit Power and Democracy, followed in 1924 by Social Credit. The basis of Douglas's reform ideas was to free workers from this system by bringing purchasing power in line with production, which became known as social credit. His proposal had two main elements: a national dividend to distribute money (debt free credit) equally to all citizens, over and above their earnings, to help bridge the gap between purchasing power and prices; also a price adjustment mechanism, called the "just price", to forestall inflation. The just price would effectively reduce retail prices by a percentage that reflected the physical efficiency of the production system. Douglas observed that the cost of production is consumption; meaning the exact physical cost of production is the total resources consumed in the production process. As the physical efficiency of production increases, the just price mechanism will reduce the price of products for the consumer. The consumers can then buy as much of what the producers produce that they want and automatically control what continues to be produced by their consumption of it. Individual freedom, primary economic freedom, was the central goal of Douglas's reform. At the end of World War I, Douglas retired from engineering to promote his reform ideas full time, which he would do for the rest of his life. His ideas inspired the Canadian social credit movement (which obtained control of Alberta's provincial government in 1935), the short lived Douglas Credit Party in Australia and the longer lasting Social Credit Political League in New Zealand. Douglas also lectured on social credit in the United States, the United Kingdom, Ireland, Canada, France, Germany, Italy, Japan, Australia, New Zealand and Norway. In 1923, he appeared as a witness before the Canadian Banking Inquiry, and in 1930 before the Macmillan Committee. In 1929 he made a lecture tour of Japan, where his ideas were enthusiastically received by industry and government. His 1933 edition of Social Credit made a reference to the Protocols of the Elders of Zion, which, while noting its dubious authenticity, wrote that what "is interesting about it, is the fidelity with which the methods by which such enslavement might be brought about can be seen reflected in the facts of everyday experience."

Өлім және мұра

Дуглас Шотландияның Фэрнан қаласындағы үйінде қайтыс болды. Льюис Грассик Гиббонның «Шотландиялық Quair» трилогиясында Дуглас және оның теориялары бірнеше рет (жақтырмас пікірмен) еске алынады. Ол Карл Маркс және Сильвио Гезельмен бірге Джон Мейнард Кейнстің «Жұмыс, пайыз және ақшаның жалпы теориясы» (1936, 32-бет) еңбегінде де айтылады. Дугластың теориялары Эзра Паундтың поэзиясы мен экономикалық жазбаларына сіңіп кеткен. Роберт Хайнлайнның «Біз үшін, тірілер: әдет-ғұрыптар комедиясы» атты тұңғыш романы жақын болашақтағы АҚШ-тың әлеуметтік несие принциптері бойынша жұмыс істеуін бейнелейді.