Кіріспе

Перформанс суретшілері гранттардан айырылды (1990)
"NEA төрттігі", яғни Карен Финли, Тим Миллер, Джон Флек және Холли Хьюз – АҚШ үкіметінің Ұлттық өнер қорынан (NEA) алуға үміттенген гранттары 1990 жылғы маусымда Джон Фронмайер тарапынан қабылданбаған өнершілер. Гранттарға мазмұны бойынша ашық түрде вето қойылды, олар бұған дейін сарапшылардың тексеруінен сәтті өткен болатын. Джон Флекке дәретханадан нәрселерді қолданатын комедиялық қойылымы үшін вето қойылды. 1993 жылы өнершілер сотта жеңіске жетіп, даулы грант сомасына тең ақша алды, бірақ бұл іс АҚШ Жоғарғы Сотына дейін жетті, "Ұлттық өнер қоры мен Финли" ісі бойынша шешім қабылданды, ол NEA-ның шешім қабылдау процесін қолдады. Осыған жауап ретінде, Конгресс тарапынан көрсетілген қысымның нәтижесінде NEA жеке суретшілерді қаржыландыруды тоқтатты.

ҰЭА-ның ішіндегі әріптестердің сараптамасы

NEA 1966 жылдан бастап (құрылғаннан кейін бір жыл өткен соң) әріптестердің сараптамалық алқаларын пайдаланып келеді. NEA-ның алғашқы төрағасы Роджер Л. Стивенс алқаларды пайдалануға қарсы болды, өтініштерді қызметкерлердің қарауына басымдық берді. Қаржыландыру мен өтініштердің көбеюіне байланысты Стивенс әріптестердің сараптамалық алқаларына жүгінуге мәжбүр болды. Нэнси Хэнкс (1969 жылы президент Ричард М. Никсон тағайындаған келесі төраға) алқаларды кеңейтті және үш критерийден тұратын тізім жасады: тағайындамалар негізді болуы керек; тағайындалғандар алқаға жеке тұлға ретінде қызмет етуі керек, және ешқандай нақты мүдделі топтың, мекеменің немесе көзқарастың ықпалында шешім қабылдамауы керек; алқалар сыртқы қысымнан оқшауланған болуы керек. Соңғы критерийді сақтау НЭА-ның бюджеті өскен сайын және ақшаның қалай жұмсалатынына қоғамдық назар күшейген сайын қиындады. 1979 жылы «Ұлттық өнер қорындағы алқа жүйесін зерттеу» атты есеп НЭА-дағы алқа процесінде саясатты қарастыратын және тек гранттарды беру туралы шешімдер қабылдайтын сараптамалық алқаны екіге бөлуді ұсынды. Бұл екі алқалы жүйе қабылданғаннан кейін, өнердің алуан түрлі салаларын ұсынатын көптеген сарапшылардың қатысуына мүмкіндік болды. Сондай-ақ 1979 жылы палатаның баяндамасында НЭА жүйелі сараптама жүйесін құруда сәтсіздікке ұшырағаны және бірыңғай сараптама жүйесін құрмағаны анықталды.

NEA және президент Рональд Рейган

Рональд Рейган 1981 жылы президенттік лауазымға келді, ал 1989 жылы екі мерзімі аяқталғанда инфляцияны ескергенде НЭА-ның қаржыландырылуы 50%-ға төмендеді. 1980 жылы сайлаудан кейін «Нью-Йорк Таймс» газеті Хилтон Крамердің мақаласын жариялады, онда Рейганның өнер саясаты жөніндегі кеңесшілері НЭА мен Ұлттық гуманитарлық ғылымдар қоры бастапқы мақсатынан ауытқып кеткенін, ал олардың өнер стандарттары қабылдауға келмейтін деңгейге түсіп кеткенін айтты. Крамер Рейганның саясаткерлер тобында екі қортың мәселелерін шешудің қарама-қайшы пікірлері болғанын мәлімдеді. Бір шешім – тар бағдарламаларды қабылдау және жоғары өнер мен ғылыми зерттеулерге баса назар аудару, ал Крамердің мәлімдемесіне сәйкес, тағы бір шешім – қорларды толығымен тарату. Крамердің бұл хабарламасын кейіннен НЭА-ның үшінші төрағасы Ливингстон Л. Биддл, кітабында («Біздің үкімет және өнер», Америка өнер кеңесі, 1988, 1988 ж.) растады. 1981 жылы президент Рейган мәдениетке федералдық қаражатты бөлу процесін және оның саясатын бағалау үшін Өнер және гуманитарлық ғылымдар жөніндегі арнайы президенттік комиссия құрды. Комиссия агенттіктердің жағдайының жақсы екенін және тек шағын түзетулер қажет екенін хабарлады. Комиссия сонымен қатар өзара сараптама жүргізу процесін әділ және тиімді деп мойындады. Бұл қорытындыға қарамастан, 80-ші және 90-шы жылдары консервативті және либералды топтардың қысымымен НЭА қаржысын орталықсыздандыру – оны штаттық және жергілікті органдар арқылы бағыттау – күшейді. 1985 жылдың маусым айында өкіл Стив Бартлетт (Р-Техас) 1986 жылғы бюджетке түзету ұсынды, ол НЭА-ға «қарапайым адамға тікелей ұнайтын» өнер туындыларын қаржыландыруға тыйым салар еді. Бұл түзету қабылданбады, бірақ болашақта өнер туындысын әдепсіз санайтын факторлар туралы пікірталасқа жол ашты. 1985 жылдың қазан айында АҚШ Өкілдер палатасы бюджетке екі түзету енгізді, ол НЭА-ны «маңызды әдеби, ғылыми, мәдени немесе көркемдік құндылығы бар» өнер туындыларын ғана қаржыландыруға шектеді және грант алушылардан олардың қаржылық есептерін грант мерзімі аяқталғаннан кейін 90 күн ішінде ұсынуды талап етті. Сондай-ақ, НЭА-ға өнерді бағалау үшін белгілі бір формулаларды қолдануға қысым көрсетілді. Франк Ходсолл (1981-1989 жылдар аралығында төраға) және Джон Фронмайер (1989-1992 жылдар аралығында төраға, НЭА төрттігінің даулы мәселесінің ортасында) екеуі де НЭА-дағы өзара сараптама моделін сақтап қалу және өз лауазымдарын қорғау үшін осындай саяси қысымға қарсы күресуге мәжбүр болды.

Қосымша оқиғалар

1989 жылы екі өнер туындысы Ұлттық өнер академиясына (NEA) дау тудырды: Андрес Серраноның «Зәр Христос» және Роберт Мапплторптың «Тамаша сәт» (Вашингтондағы Коркоран өнер галереясында саяси қысымға байланысты көрсетілуден бас тартты). Бұл екі туындының айналасындағы дау консервативті заң шығарушыларды NEA ақшасын қалай жұмсайтынына қызығушылық танытуға жетеледі. 1989 жылдың маусым айында Андрес Серраноның «Зәр Христос» туындысының ықпалымен сенаторлар Альфонс Д’Амато және Джесси Хелмс, Сенаттың жиырма бес мүшесімен бірлесіп, NEA-ға хат жазып, гранттарды беру саясатын реформалауды сұрады. Бір айдан кейін Палата NEA қаражатын басқа ұйымдар қайта бөле алмайды деген түзетуті қабылдады, демек, тек NEA тікелей демеушілік еткен жұмыстар ғана қаржыландырылады. 1990 жылдың наурыз айында NEA грант алғандарға келісімдерінде жаңа тармақ қосылды: