Кіріспе

Виктор Борисович Шкловский (1893–1984) – орыс және совет әдебиет теориясының маманы, сыншы, жазушы және памфлеттер авторы. Ол орыс формализмінің негізгі өкілдерінің бірі. Виктор Шкловскийдің "Проза туралы теориясы" 1925 жылы жарық көрді. Шкловский бүгінге дейін "ХХ ғасырдың ең маңызды әдеби және мәдени теоретиктерінің бірі" (Қазіргі тілдер қауымдастығы сыйлық комитеті); "өткен ғасырдың ең жанды және әжуалық ойлы адамдарының бірі" (Дэвид Беллос); "ХХ ғасырдағы орыс мәдени өмірінің ең тартымды тұлғаларының бірі" (Цветан Тодоров) деп бағаланады.

Өмір

Шкловский Ресейдің Санкт-Петербург қаласында дүниеге келген. Оның әкесі – орыс православиесіне өткен литвалық еврей математигі (Шкловтен шыққан ата-тектері) және анасы орыс-неміс тегінен. Санкт-Петербург университетінде оқыған. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Ресей армиясына ерікті болып қосылып, Санкт-Петербургтегі бронекөлік бөлімінде жүргізуші-жаттықтырушы болған. 1916 жылы ол OPOYAZ (Поэтикалық тілді зерттеу қоғамы) құрды, бұл орыс формализмінің сындық теориялары мен әдістерін дамытқан екі топтың (Мәскеу тілдік үйірмесімен бірге) бірі болды. Шкловский 1917 жылғы ақпан революциясына қатысқан. Кейін Ресей Уақытша үкіметі оны Оңтүстік-Батыс майданына комиссардың көмекшісі ретінде жіберді, онда ол жарақаттанып, батылдығы үшін марапатталды. Одан кейін ол Персиядағы Ресей экспедициялық корпусының комиссарының көмекшісі болды (Персиялық науқанына қараңыз). Шкловский 1918 жылдың басында Қазан революциясынан кейін Санкт-Петербургке оралды. Азамат соғысы кезінде ол большевизмге қарсы болды және Социалистік-революциялық партия мүшелері ұйымдастырған большевиктерге қарсы қастандыққа қатысты. Чека бұл қастандықтың құпиясын ашқаннан кейін Шкловский жасырын өмір сүрді, Ресей мен Украинада саяхаттап жүрді, бірақ 1919 жылы Максим Горькиймен байланысы болғандықтан кешірілді және саяси қызметтен бас тартты. Оның екі бауыры Кеңес үкіметі тарапынан атылды (біреуі 1918 жылы, екіншісі 1937 жылы), ал қарындасы 1919 жылы Санкт-Петербургте аштықтан қайтыс болды. Шкловский Кеңес қоғамына енді, тіпті Ресей Азамат соғысына қатысып, Қызыл Армияда қызмет етті. Алайда 1922 жылы ол бұрынғы саяси қызметі үшін тұтқындалу және өлім жазасы алу қаупінен қайтадан жасырын өмір сүрді және Финляндия арқылы Германияға қашып кетті. Берлинде 1923 жылы ол 1917–1922 жылдар аралығындағы естеліктерін «Сентиментальное путешествие, воспоминания» («Сентименталды саяхат») деген атпен жариялады, бұл Лоренс Стерннің «Франция және Италия арқылы сентименталды саяхат» еңбегіне сілтеме жасады, ол Шкловский өте бағалаған және оның жазу стиліне зор әсер еткен автор еді. Сол жылы оған Кеңес Одағына оралуға рұқсат берілді, оның ішінде «Зоо» немесе «Махаббат туралы емес хаттар» атты романның соңғы беттеріндегі кеңес билігіне жолданған өтінішінің нәтижесі болды. Югославиялық ғалым Михаило Михаилов 1963 жылы Шкловскийге барып, былай деп жазды: «Мен Шкловскийдің жан-жақтылығына, әртүрлі қызығушылықтарына және оның зор мәдениетіне қатты таң қалдым. Біз Виктор Борисовичпен қоштасып, Мәскеуге аттанғанда, мен ғасырдағы ең мәдениетті, ең ақылды және ең білімді адамдардың бірімен кездескенімді сезіндім». 1984 жылы Мәскеуде қайтыс болды.

Жазушы және теоретик

Ол Лоренс Стерн, Максим Горький, Лев Толстой және Владимир Маяковский сияқты авторлар туралы әдеби сын мен өмірбаяндардан басқа, көркем әдебиет нысанында жасырылған бірқатар жартылай автобиографиялық туындылар жазды, олар оның әдебиет теориясын жетілдірудегі тәжірибелік ізденістеріне де қызмет етті. Шкловский, әдебиетте остранение немесе дефамиляризация (кейде "шегіну" деп те аударылады) тұжырымын дамытумен танымал. Ол бұл тұжырымды 1917 жылы жарияланған, алғаш 1925 жылы басылған "Проза теориясының" бірінші тарауы болған "Өнер – техника ретінде" (кейде "Құрал ретінде өнер") атты маңызды эссесінде түсіндірді. Ол әдеби канондағы клише сияқты, тым таныс болған нәрсені жаңарып, қайта жандандыру қажеттігін айтты: Шкловский сонымен қатар, сюжет/әңгіме айырмашылығын (сюжет/фабула) енгізді, ол туындыда баяндалған оқиғалардың тізбегін (сюжет) және осы оқиғалардың туындыда берілу ретін (әңгіме) ажыратады. Шкловскийдің еңбектері орыс формализмін әдеби қызметті әлеуметтік практиканың ажырамас бөлігі ретінде түсінуге бағыттайды, бұл идея Михаил Бахтиннің және орыс және Прага мектептерінің семиотика ғалымдарының еңбектерінде маңызды рөл атқарады. Шкловскийдің ойлары батыс ойшылдарына да әсер етті, оның ішінде 1960-1970 жылдары Цветан Тодоровтың орыс формалистерінің еңбектерін аударғандығы, соның ішінде Цветан Тодоровтың өзі, Жерар Жене және Ханс Роберт Яус.

Фильм

Шкловский кино туралы тұңғыш, маңызды жазушылардың бірі болды. Оның киноға арналған очерктері мен мақалаларының жинағы 1923 жылы жарық көрді («Әдебиет және кинематография», алғашқы ағылшын тіліндегі басылымы – 2008 жыл). Ол режиссер Сергей Эйзенштейннің жақын досы болды және оның өмірі мен шығармаларына толыққанды сын тұрғысынан баға берді (Мәскеу, 1976, ағылшын тіліне аудармасы жоқ). 1920-жылдардан бастап 1970-жылдарға дейін Шкловский көптеген совет фильмдерінің сценарийін жазды (төмендегі таңдамалы фильмографияны қараңыз), оның өмірі мен еңбегінің бұл тұсы әзірге аз зейін көрсетті. «Үшінші фабрика» атты кітабында Шкловский кинодағы жұмысы туралы былай деп ой бөліседі: «Біріншіден, мен Госкиноның үшінші фабрикасында жұмыс істеймін. Екіншіден, бұл атаудың себебін түсіндіру оңай. Бірінші фабрика – менің отбасым мен мектебім. Екіншісі – ОПОЯЗ. Ал үшіншісі – қазіргі сәтте мені өңдеп жатыр».

Сұхбаттар

Серена Витале: Шкловский: Заманының куәгері, Джейми Ричардс аударған, Далки Архив Пресс, Шампейн, Лондон, Дублин, 2012 (Италиялық басылым алғаш 1979 жылы жарық көрген). Витале жасаған сұхбат Шкловскийдің өмірінің соңғы жылдары мен еңбектеріне арналған ең маңызды тарихи құжаттардың бірі болып саналады.