Кіріспе
Екінші коалиция соғысы (1798/9 – 1801/2, кезеңделуіне байланысты) – Ұлыбритания, Австрия және Ресей басшылығымен, Осман империясы, Португалия, Неаполь және түрлі неміс монархияларының қатысуымен революциялық Францияға қарсы еуропалық монархиялардың екінші соғысы. Пруссия коалицияға қосылмады, ал Испания Францияны қолдады. Ұлыбритания мен Ресейдің басты мақсаты – Франция Республикасының кеңеюін тоқтату және Францияда монархияны қайта орнату болды, ал Австрия – Бірінші коалиция соғысынан әлсіреп, зор қаржылық қарызға батқандықтан – негізінен өзінің беделін қайтаруға және соғыстан бұрынғыдан күштірек шығуға ұмтылды. Үш ірі одақтас держава арасындағы стратегиялық айырмашылықтардың салдарынан Екінші коалиция революциялық үкіметті құлатуға қол жеткізе алмады, ал 1793 жылдан бергі француз территориялық иеліктері сақталды. 1801 жылдың ақпанында Франция мен Австрия Люневиль келісіміне қол қойды, нәтижесінде Франция бұрынғы барлық жеңістерін сақтап қалып, Италиядағы Тоскана аймағында жаңа жерлерге ие болды. Австрияға Венеция және бұрынғы Венециялық Далмация берілді. 1801 жылы көптеген одақтастар да Франция Республикасымен жеке-жеке бейбітшілік шартына қол қойды. 1802 жылдың наурызында Ұлыбритания мен Франция Амен келісіміне, ал 1802 жылдың маусымында Осман империясы да қол қойды, бұл Еуропада бірнеше айға созылған бейбітшілікке әкелді. Бірақ 1803 жылдың мамырында Ұлыбритания Францияға қайтадан соғыс жариялады. Жаңадан басталган жауынгерлік әрекеттер Үшінші коалиция соғысына ұласты.
The War of the Second Coalition (1798/9 – 1801/2, depending on periodisation) was the second war targeting revolutionary France by many European monarchies, led by Britain, Austria, and Russia and including the Ottoman Empire, Portugal, Naples and various German monarchies. Prussia did not join the coalition, while Spain supported France. The overall goal of Britain and Russia was to contain the expansion of the French Republic and to restore the monarchy in France, while Austria —weakened and in deep financial debt from the War of the First Coalition—sought primarily to recover its position and come out of the war stronger than when it had entered. In large part because of the difference in strategy among the three major allied powers, the Second Coalition failed to overthrow the revolutionary government, and French territorial gains since 1793 were confirmed. In the Franco–Austrian Treaty of Lunéville in February 1801, France held all of its previous gains and obtained new lands in Tuscany in Italy. Austria was granted Venetia and the former Venetian Dalmatia. Most other allies also signed separate peace treaties with the French Republic in 1801. Britain and France signed the Treaty of Amiens in March 1802, followed by the Ottomans in June 1802, which brought an interval of peace in Europe that lasted several months until Britain declared war on France again in May 1803. The renewed hostilities culminated in the War of the Third Coalition.
Өмірбаян
1792 жылғы 20 сәуірде француз Заң шығарушы жиналысы Австрияға соғыс жариялады. Бірінші коалиция соғысында (1792–97 жж.) Франция, өзімен шекаралас мемлекеттердің көпшілігімен, сондай-ақ Ұлыбритания, Португалия және Пруссиямен шайқасты. Соғыстың бастапқы кезеңінде Коалиция күштері бірнеше жеңіске жетті, бірақ нәтижесінде француз территориясынан ығыстырылып, француздар басып алған жерлерінде клиенттік республикалар құруға кірісіп, маңызды аумақтарды оларға жоғалтты. Наполеон Бонапарттың француз революциялық соғыстарының солтүстік Италиядағы әскери науқандары австриялық әскерлерді кері шегіндіріп, Леобен келісімі (1797 жылғы 18 сәуір) және Кампо-Формио келісімі (1797 жылғы қазан) туралы келіссөздерге әкелді. Осыдан кейін Ұлыбритания Франция, Испания және Нидерландыға қарсы жалғыз күресін жалғастырды.
Бейбітшілік бұзылады
1797 жылдың қазанынан 1799 жылдың наурызына дейін Кампо-Формио шартын жасасқан Франция мен Австрия қарулы қақтығыстан жалғарды, бірақ бір-біріне күмәндана берді, сондай-ақ бірнеше дипломатиялық инциденттер келісімді күштен шығарды. Француздар шартта көрсетілмеген қосымша аумақтарды талап етті. Габсбургтар белгіленген аумақтарды беруге, тіпті қосымшаларын беруге де құлшынбады. Раштаттағы конгресс неміс князьдеріне олардың жоғалтқан жерлері үшін өтемақы беру мақсатында аумақтарды беруда тиімсіз болды. Швейцария кантондарындағы республикашылар, француз революциялық армиясының қолдауымен, Берндегі орталық үкіметті құлатып, Хельветика Республикасын құрды. Жағдайдың шиеленісуіне тағы да басқа факторлар ықпал етті. 1798 жылдың жазында Наполеон Египет және Сирияға экспедиция ұйымдастырды. Египетке жол жүріп, ол Мальтаның астанасы – қамалды портты қала Валлеттада тоқтады. Аралды басқарған Фердинанд фон Хомпеш цу Болхайм, аралдың бейтараптығына сәйкес, портқа бір уақытта тек екі кеме кіруге рұқсат берді. Наполеон дереу Валлеттаны бомбалауға бұйрық берді, ал 1798 жылдың 11 маусымында генерал Луи Бараге д’Иллиер аралдың стратегиялық тұстарына бірнеше мың француз әскерін түсірді. Орденнің француз рыцарлары дезертирлік жасады, ал қалған рыцарлар тиімді қарсылық көрсетуге күш жеткізбеді. Наполеон басқа рыцарларды олардың иеліктерінен күшпен шығарып тастады, бұл Ресей императоры Павел I-нің ашуын тудырды, ол Орденнің құрметті басшысы еді. Сонымен қатар, француз директориясы австриялықтардың тағы бір соғыс бастауға тырысып жатқанына көз жеткізді. Шындығында, француз Республикасы қаншалықты әлсіз көрінсе, австриялықтар, неаполитандықтар, орыстар және британдықтар осы мүмкіндікті соншалықты қызу талқылады. Наполеонның әскері Египетте тұтқынға түсті, ал ол Францияға оралғаннан кейін (1799 жылдың қазаны), соңында капитуляциялады (1801 жылдың қыркүйегі).
Соғысқа дайындық
Париждегі әскери стратегиялар Жоғарғы Рейн аймағының, Оңтүстік-Батыс Германия аймақтарының және Швейцарияның Республиканы қорғаудағы стратегиялық маңыздылығын мойындады. Швейцариядағы өткелдерді бақылау маңызды болды, себебі олар Солтүстік Италияға басты жолды қамтамасыз етті. Сондықтан, осы өткелдерді бақылауда ұстаған әскер солтүстік және оңтүстік майданға әскерді жылдам жеткізе алатын еді. Осы мақсатта, 1798 жылдың қараша айының басында маршал Жан-Батист Журдан француз күштеріне басшылық ету үшін Хюнингенге келді. Ол келген соң, әскердің сапасы мен орналасуын бағалап, қажетті жабдықтар мен әскер санын анықтады. Ол әскердің берілген міндетке толыққанды дайын еместігін көрді. Дунай армиясы және оның екі қанаттағы армиялары – Хельветия және Майенц армиялары да адам күші, жабдық, оқ-дәрі және оқу жағынан жетіспеушіліктерге тап болды; көптеген ресурстар Солтүстік Италиядағы армияға, Ұлыбритания армиясына және Египет экспедициясына жұмсалған еді. Журдан бұл кемшіліктерді мұқият тіркеп, Директорияға ұзақ хаттар арқылы жеткіліксіз жарақталған және аз қамтылған армияның салдарына назар салды; оның өтініштері Директорияға көбінесе тиімсіз болды, ол қосымша күштер мен жабдықтарды жібермеді. Журданға армияны Германияға алып өту және стратегиялық позицияларды, әсіресе Стокках және Шаффхаузен арқылы Оңтүстік-Батысқа қарай созылатын жолдарда, Констанц көлінің батыс шекарасында бекіту бұйрық берілді. Сол сияқты, Хельветия армиясының (Швейцария) қолбасшысы ретінде Андре Массена Швейцарияда стратегиялық позицияларды, атап айтқанда Санкт-Готтард өткелін, Фельдкирхтің үстіндегі өткелдерді, әсіресе Майенфельдті (Сент-Люсиенштейгті) бағындыратын болды, сондай-ақ Цюрих және Винтертур маңындағы орталық жазықтықты ұстап тұру керек еді. Бұл позициялар Екінші Коалицияның одақтастарына Солтүстік Италия және Германия майдандары арасында әскерді жылжытуға кедеріс келтіретін еді, бірақ француздарға осы стратегиялық өткелдерге қол жеткізуге мүмкіндік беретін еді. Нәтижесінде, бұл позициялар француздарға Венаға және одан шығатын барлық батыс жолдарды бақылауға мүмкіндік беретін еді. Соңында, Майенц армиясы солтүстікке қарай жылдамдап, Солтүстік провинциялардан немесе Ұлыбританиядан Венаға және одан әрі кіруді тоқтату керек еді.
Екінші коалицияның құрылуы
Екінші коалицияның құрылуы бірнеше айға созылды, Неапольдің 1798 жылдың 19 мамырында Австриямен және 29 қарашада Ресеймен одақтасуынан басталды. Британия мен Австрия одақты ресми түрде жасауға келісімге не келе алмады, себебі Австрияның бұрынғы соғыстан Британияға берешегі және алдағы соғыс үшін Британиядан Австрияға берілетін субсидия туралы мәселелер шешілмеді; олар ресми келісімсіз, жағдайдай ынтымақтастыққа көшті. Содан кейін Ресей 23 желтоқсанда Осман империясымен және 26 желтоқсанда Ұлыбританиямен одақтасты, француз Иония аралдарына шабуыл жасап тұрғанда. Одақ аясындағы алғашқы әскери әрекет 29 қарашада болды, сол кезде Неаполь қызметіндегі австриялық генерал Карл Мак Римді басып алып, Неаполь армиясымен Папалық билікті қайта орнатуды көздеді. Фердинанд патшаны оның ашулы неміс әйелі, Мария Антуанеттаның қарындасы Мария Каролина, сондай-ақ Хорацио Нельсон, британдық елшінің әйелі, оның құпия сүйіктісі Эмма, леди Гамильтон ынталандырды. Бұл серіктердің бәрі, нашар жабдықталған және басқарылмаған Неаполь армиясы Римнің сыртында тез жеңіліске ұшырап, қайтарылғанда, ал 23 қаңтарда Неапольдің өзі Франция тарапынан басылып алынғанда, тәуекелге салынушы ойыншыларға айналды. Патша, британдық шенеуніктер мен әйелдердің Сицилияға қашуға ғана уақыты болды.
1799 жыл
Еуропада одақтастар бірнеше шабуылдар ұйымдастырды, оның ішінде Италия және Швейцариядағы әскери науқандар, сондай-ақ Нидерландыға ағылшын-орыс шабуылы. Ресейлік генерал Александр Суворов Италиядағы француздарға бірнеше жеңіліс сыйдырып, оларды Альп тауларына кері шегіндірді. Одақтастар Голландияға жасаған ағылшын-орыс шапқыншылығында аздап сәттілікке жетті, бірақ Кастрикум шайқасында жеңілгеннен кейін британдықтар мен орыстар шегінді, ал Швейцарияда бастапқы жеңістерден кейін Цюрихтің екінші шайқасында австрия-орыс әскері толық жеңіліске ұшырады. Осы жеңілістер мен британдықтардың Балтық теңізінде кемелерді тексеруге талап етуі Ресейдің Коалициядан шығуына себеп болды. Наполеон Мысырдан Сирияға шабуыл жасады, бірақ Акрыны қоршауға алу әрекеті сәтсіз аяқталғаннан кейін, сондай-ақ британдық-түрік шабуылын тойтарып, кері шегінді. Франциядағы саяси және әскери дағдарыс туралы хабар алғаннан кейін, ол әскерін қалдырып, елге оралды және өзінің беделі мен әскерінің қолдауын пайдаланып, төңкеріс жасады. Осы төңкеріс нәтижесінде ол Бірінші консул, француз үкіметінің басшысы болды.
1800 теңге
Наполеон Мороны Германияға жорыққа жіберді, ал өзі Дижонға жаңа әскер жинап, Швейцария арқылы Италиядағы австриялық әскерлерге артынан шабуыл жасау үшін аттанды. Осы уақытта Моро Баварияға басып кірді және Гогенлинден шайқасында Австрияға қарсы үлкен жеңіске жетті. Ол Венаға қарай жол тартты, ал австриялықтар бейбітшілік сұрады. Соның нәтижесінде 25 желтоқсанда Штайр келісімі жасалды. 1800 жылдың мамыр айында Наполеон әскерін Ұлы Сен-Бернар жотасы арқылы Альп тауларынан Италияға, австриялықтарға қарсы әскери науқанға бастап әкелді. Ол Сардиния және Австрия әскерлеріне қарсы екі апта бойы Форт-Бардты қоршауға алып, содан кейін Альп тауларын өтіп Италияға кірді. Ол Маренго шайқасында австриялықтарды тар тіспен жеңді. Австриялықтардың күші анағұрлым көп болғанымен, Наполеон күш қосып оралғанға дейін ауылдан жылдам шегінуді ұйымдастыра алды. Француз әскері атты әскермен австриялықтардың қанатын сәтті шабуылдады, ал Наполеон Австрияның Пьемонт, Лигурия және Ломбардияны босатуы туралы келіссөздер жүргізді.
1801 жыл
1800 жылдың шілде/тамыз айларында қабылданған Одақ актілеріне дейін Ирландия өз парламенті бар жеке патшалық болды, және Ұлыбританиямен тәждің басшылығымен жеке одақта болды. 1798 жылғы Біріккен ирландтар көтерілісіне жауап ретінде, ол 1801 жылдың 1 қаңтарынан бастап Ұлыбритания мен Ирландия Біріккен Корольдігінің құрамына кірді. 16 қаңтарда австриялықтар Тревизо қарулы қақтығысын тоқтату туралы келісімге қол қойды, соның нәтижесінде Солтүстік Италиядағы соғыс аяқталды. Ұлыбритания теңізде соғысты жалғастырды. Пруссия, Ресей, Дания, Норвегия және Швеция сияқты соғысқа қатыспаған елдердің коалициясы Ұлыбританияның блокадасынан бейтарап кемелерді қорғауға бірікті, нәтижесінде Нельсон Копенгаген шайқасында порттағы Дания флотына күтпеген шабуыл жасады. Франция мен Испания Португалияға «Апельсин соғысы» деп аталатын шабуыл жасады, бұл Португалияны 1801 жылғы Бадахоз келісіміне қол қоюға мәжбүр етті. Ресей 8 қазанда Париж келісімі арқылы Франциямен бейбітшілік орнатты және екі күннен кейін құпия одаққа қол қойды. 1801 жылдың желтоқсанында Франция 1791 жылғы Гаити революциясынан бері тәуелсіздік алған аралды қайта басып алу үшін Сен-Доминг экспедициясын жіберді. Экспедицияға 30 000-нан астам әскер, соның ішінде көптеген тәжірибелі және элиталық сарбаздар кірді, бірақ бұл әрекет апатқа ұшырады. 1802 жылдың соңына қарай, аурулар мен сары қызбадан шамамен 15 000–22 000 адам қайтыс болды, олардың ішінде Наполеонның жекжаттысы, генерал Шарль Леклерк те болды.
Салдары
1802 жылғы 25 наурызда Ұлыбритания мен Франция Амиен келісіміне қол қойып, Британның соғысқа қатысуын аяқтады. 1801 жылғы 9 қазанда Парижде қол қойылған алдын ала келісімнен кейін, 1802 жылғы 25 маусымдағы Париж келісімі Франция мен Осман империясы арасындағы соғысты тоқтатты. Бейбітшілік шарты Рейннің сол жағалауын Францияға өткізді және Цизальпин, Батавия және Гелветия республикаларының тәуелсіздігін мойындады. Осылайша 1792–1815 жылдар аралығындағы ең ұзақ бейбітшілік кезеңі басталды.
Стратегиялық талдау
Америкалық тарихшы Пол В. Шредер (1987) өзі жазған кезде көптеген тарихшылар – Пирс Маккези (1984) сияқты – Екінші коалицияның сәтсіздігін "Британ және Ресейдің Австрияға сенуі керек болғандығына" тым әділсіз баға бергенін айтты. Олар Австрияның Францияға шабуыл жасау, революцияны тоқтату және Бурбон монархиясын қайта орнату жөніндегі коалицияның ортақ мақсатына сәйкес әрекет етпегенін, себебі Венаның аумақтық кеңейтуге тым көп құмарлығы мен өзімшілдігі кедергі келтірді деп есептеді. Шредер бұл мәселенің одан да күрделі екенін дәлелдеді: Австрияның басты соғыс мақсаты француз республикасын құлату болмаса да, Венаның Франциямен соғысқа түсу үшін өз талаптарын қоюы заңды болды. Бірінші коалиция соғысынан қалған зор қаржылық қарыз Габсбург монархиясының француздарды жеңе алатын әскер құру мүмкіндігін ғана емес, сонымен қатар жоғары инфляция мен ішкі тұрақсыздыққа әкеп соқты, бұл Австрия ішінде революция тудыру қаупін тудырды. Габсбург монархиясының өмір сүруіне қауіп төнді, сондықтан император Франциск II және Тугут Францияны кез келген құнмен жеңу үшін соғысқа түспеуге, керісінше, Австрияны соғысқа кіргеннен гөрі күштірек етіп шығаруға бекінді. Сонымен қатар, Шредер Екінші коалицияны құру үшін келіссөздер жүргізген басқа да ірі державалар – Ресей, Пруссия (кейін бейтарап қалған), Ұлыбритания және Осман империясы – барлығының екі жүзді болғанын айтты: әрқайсысы соғыстан көп пайда табу үшін бір-бірінен қорқып, қарсы әрекет етті, ал қалғандары аз пайда көруі немесе соғыстан кейінгі жаңа күш тепе-теңдігінен әлсіреуі мүмкін еді.