Кіріспе

Ресейдегі физика институты
Теориялық және эксперименттік физика институты (ITEP; орыс тілінде Институт теоретической и экспериментальной физики) – Ресейдің Мәскеу қаласында орналасқан көп салалы ғылыми-зерттеу орталығы. ITEP теориялық және математикалық физика, астрофизика, жоғары энергиялы бөлшектер физикасы, ядролық физика, плазма физикасы, қатты дене физикасы, нанотехнология, реакторлық және үдеткіш физика, медициналық физика және компьютерлік ғылым салаларында зерттеулер жүргізеді. ITEP сонымен қатар кең ауқымды білім беру бағдарламасын ұстап тұрады және ғалымдар мен студенттер үшін физика мектептерін ұйымдастырады. Институт Севастополь даңғылы мен Нахимовский даңғылының қиылысында (мекенжайы: Большая Черемушкинская 25) орналасқан және бұрынғы "Черемушки Знаменское" имениесінің бір бөлігін алып жатыр – 18-19 ғасырларға тән архитектура және ландшафт өнерінің ескерткіші.

Тарих

ИТЕП 1945 жылдың 1 желтоқсанында құрылды, бастапқыда "№3 зертхана" деген атаумен, ауыр су ядролық реакторын жобалау және ғарыштық сәулелерді зерттеу мақсатында. Теориялық бөлімі KS 150 негізінде әзірленді. Зертхана 1940 жылдары ядролық реакторларды әзірлеумен айналысты, ал жылдар өте институт ғылыми-зерттеу бағдарламасын жоғары энергиялы бөлшектер физикасы, астрофизика, медициналық физика және басқа да байланысты салаларға кеңейтті. Абрам Алиханов институттың негізін қалаушы және 1968 жылға дейін директоры болды. Кеңес Одағы кезеңінде ИТЕП ғалымдары 8 Ленин сыйлығына және 29 мемлекеттік сыйлыққа ие болды. 1980 жылдары ауыр иондық үдеткіштерді пайдалана отырып, ядролық синтезді зерттеуге бағытталған ғылыми-зерттеу бағдарламасы басталды. Қазіргі уақытта (2008) негізгі бағыттары – теориялық және математикалық физика (мысалы, кванттық өріс теориясы және іс тізбектік теория), астрофизика, элементар бөлшектер физикасы (мысалы, DESY және CERN эксперименттерінде қатысады), ядролық физика, плазма физикасы, қатты дене физикасы, нанотехнологиялар, ядролық реактор технологиясы, үдеткіш физикасы, медициналық физика (мысалы, ПЭТ құрылғылары, протондық үдеткішпен қатерлі ісіктерді емдеу) және компьютерлік ғылымдар. Олар Ресейдегі әлемдік желіге қосылған алғашқы институттардың бірі болды және Arxiv препринт серверінің Мәскеу көшірмесін басқарады.

Мекемелер

1949 жылдан бастап ITEP ауыр су реакторын (әлі де сол жерде Макет ауыр су реакторы бар) және 1961 жылдан бастап 7 ГеВ протондық синхротронды пайдаланды, ол күшті фокусқа ие алғашқы ресейлік бөлшектер үдеткіші және кейін Protvino-да салынған 70 ГеВ үдеткішінің прототипі болды. Бүгінде олар 10 ГеВ протондық синхротронды және протондық сызықтық үдеткішті қолданады.

Зерттеу

Мектеп физика мен технологияның бірнеше саласында түпнұсқа ғылыми зерттеулер жүргізеді. Теориялық физиканың зерттеу бағыттары кванттық өріс теориясы, оның ішінде жол теориясына (string theory) шоғырланған. Эксперименталды зерттеулерге ірі халықаралық жобаларға, мысалы, CERN-нің LHC эксперименттеріне қатысумен қатар, кішкентай, ұлттық және жергілікті басқарылатын жобалар да кіреді. Қызметкерлер бакалавриат, магистратура және докторантура деңгейлерінде оқытумен де белсенді айналысады және конференциялар, семинарлар мен қысқы мектепті тұрақты түрде ұйымдастырады.

2012 жылғы дау

ИТЭП ғылымкерлерінің көп тобы Ресей үкіметінің ИТЭП-ті Курчатов институтымен біріктіру жоспарына қарсы шығып отыр. Олардың пікірінше, бұл қадамның нақты мақсаты – ИТЭП-тің жұмысын тоқтату.

Адамдар

Орыс теориялық физиктері Лев Ландау (ITEP өзін Ландау мектебінің дәстүрінде санайды) және 1950-жылдары мұнда семинар өткізген Исаак Яковлевич Померанчук ерекше маңызға ие болды. Александр Ахиезер мен Владимир Берестецкийдің кванттық электродинамика бойынша белгілі оқулығы 1953 жылы институтта жарық көрді. ITEP 1980-жылдары кванттық хромодинамика саласында Михаил Шифман, Борис Ласаревич Йоффе, Аркадий Вайнштейн, Михаил Волошин, Виктор Новиков және Валентин Иванович Сахаров сияқты ғалымдардың еңбектері арқасында үлкен жетістіктерге қол жеткізді. Басқа теоретиктер: Вадим Книжник, Алексей Морозов, Игорь Кричевер және Сергей Гуков – теориялық теория, кванттық өріс теориясы және математикалық физика, Александр Долгов – космология, Игорь Юрьевич Кобсарев, Михаил Маринов. Институттың тағы бір маңызды теориялық физиктері – Карен Тер Мартиросян мен Лев Окун болды, олар екеуі де Кеңес Одағы тұсында ғалымдарды іріктеуге жауапты болды, ол кезде бұл өте қатаң "тексеруден" өтуді білдірді.

Померанчук сыйлығы

1998 жылдан бері ITEP жыл сайын Померанчук сыйлығын табыстап келеді, бұл теориялық физика саласындағы халықаралық сыйлық. Ол орыс физигі Исаак Яковлевич Померанчуктың есімімен аталады, ол Ландаумен бірге Институттың Теориялық физика кафедрасын құрған.