Кіріспе

Лупу Кочи, Василе Лупу (; 1595–1661) – 1634 және 1653 жылдар аралығында албан және грек тегінен шыққан Молдавияның воеводасы болды. Лупу күрделі интригалардың қатарынан кейін 1634 жылы Молдавия тағына қол жеткізіп, оны жиырма жыл бойы сақтап тұрды. Василе қабілетті әкімші және дарынды қаржыгер болды, көп ұзамай христиандық Шығыстағы ең бай адамға айналды. Оның Осман басшыларына жасаған сыйлықтары Осман билігімен жақсы қарым-қатынаста болуына көмектесті.

Ерте өмір

Кочи отбасы Валахияға (Țara Rumânească) 16 ғасырдың бірінші жартысында қоныстанды. Оның әкесі Николае (Некулай) Кочи – албандық дүкен иесі, Македония немесе Эпирден шыққан Константин (Коче) мен Екатеринаның ұлы. Оның анасы грек болған. Николае 1593 жылы Молдаван дворяндығына енді. Николае Арбанасиде туған. Әртүрлі зерттеушілердің пікірінше, бұл қазіргі Болгариядағы Арбанаси немесе Долно Арбанаси ауылы (қазіргі Разград қаласының маңында), ал кейбір тарихшылар Арбанаси (қазіргі Румыния) деп санайды. Василе Лупу грек білімі алған.

Билік

Лупу Мирон Барновскидің басшылығымен жоғары лауазымда болды, сосын грек және леванттық бәсекеге қарсы жергілікті боярлардың реакциясының белгісі ретінде князь болып сайланды. Бұның себебі Василе Лупу Александру Ильяшқа және оның шетелдік сүйіктілеріне қарсы көтеріліс ұйымдастырып, Моисе Мовиляға (оған князь Матей Басараб және Силистраның қуатты пашасы Абаза Мехмед паша қолдау көрсеткенімен) жер аударылуына себеп болды. Гректердің ықпалына қарсы көтеріліс бастағанмен, Лупу гректермен және Константинополь патриархатымен тығыз байланыс сақтап, грек православиесі саясатын ұстанды және Византияның жаңа императоры болуға талпынды. Оның билеуі сән-салтанат пен көрікке толы болды. Ол маңызды ескерткіштер (мысалы, Яссыдағы бірегей Үш Иерарх монастыры және Львовтағы Әйгілі Параскева шіркеуі) салды, мәдениет пен өнерді қолдады және Василиан академиясын құрды. Алайда, бұл істердің кері жақтары да болды, салық жүктемесі шыдамсыздық шегіне жетті. Екі князь арасындағы қарым-қатынас суығаннан кейін, Василе Лупу өзінің билігінің көп бөлігін Валахиялық Матей Басарабқа қарсы күреске жұмсады, оның ұлы Иоанды Бухарест тағына отырғызуға тырысты. Оның әскері 1639 жылы Ойогени мен Ненишориде, ал 1653 жылы Финтада екі рет жеңіліске ұшырады. Осы соңғы шайқастан кейін молдаван боярлары көтеріліс ұйымдастырып, оны валахиялық Георге Стефанмен ауыстырды. Василе Лупу елден қуылды және Константинопольдегі Едикуле түрмесінде түркі күзетімен ұсталғанда қайтыс болды. Лупу гетман Богдан Хмельницкиймен берік одақ құрып, өзінің қызы Руксандра Лупуды Хмельницкийдің ұлы Тимофейге (Тимиш) үйлендірді, ол кейін Финта шайқасында Лупумен бірге шайқасты. Василе Лупу Осман империясының шенеуніктерімен, әсіресе бұрынғы ұлы визир Табаниясы Мехмед пашамен одақ құрды. Лупудың соңғысымен байланысы олардың ортақ албандық тегіне негізделген.

Заңдар мен реформалар

Василе Лупу Молдавияда алғашқы кодификацияланған баспа заңын енгізді – "Carte Românească de învățătură" ("Румындық білім кітабы", 1646, Яссы қаласында басылған), бұл құжат "Pravila lui Vasile Lupu" ("Василе Лупу кодексі") деп белгілі. Бұл құжат Византия дәстүрінде жазылған, ол әдет-ғұрыптардың аудармасы болып табылады және сол кездегі Валахиядағы заңдармен дерлік толықтай сәйкес келеді.

Қасиеттер

Лупу өзінің барлық жерінде шіркеулер мен монастырлар салды. Роберт Баргрейв, осы жерлерді аралап шыққанда, литургиялық тілді "қарапайым грек тілі" деп сипаттады.

Білім

Лупу 1640 жылы грек және латын тілдерінде білім берген Трейлерхи шіркеуінің князьдік жоғары мектебін құрды.

Отбасы

Кочи тегін Василе Лупудың ұлы Стефан Кочи жалғастырды, ол Молдавия воеводасы Петру Рарештің қызына үйленді. Сонымен қатар, Габриэль Кочидің Хатманул есімді ұрпағы да осы текті дамытты. Кочи тегінің тамыры Молдавияның аристократиялық отбасыларымен – Бучиок, Булести және Абазести сияқты ежелгі әулеттермен байланысты.

Пошта маркаларындағы бейнелеу

Василе Лупу 1999 жылы Молдова почтасы шығарған маркада және 2019 жылы Румыния почтасы шығарған маркада суреттелген.