Василе Лупу: Молдавский воевода албанско-греческого происхождения
Vasile Lupu
Василе Лупу: молдавский воевода албанско-греческого происхождения (1595-1661). Умелый администратор, финансист и один из богатейших людей Востока. История семьи Кочи.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Лупу Кочи, Василе Лупу (; 1595–1661) – 1634 және 1653 жылдар аралығында албан және грек тегінен шыққан Молдавияның воеводасы болды. Лупу күрделі интригалардың қатарынан кейін 1634 жылы Молдавия тағына қол жеткізіп, оны жиырма жыл бойы сақтап тұрды. Василе қабілетті әкімші және дарынды қаржыгер болды, көп ұзамай христиандық Шығыстағы ең бай адамға айналды. Оның Осман басшыларына жасаған сыйлықтары Осман билігімен жақсы қарым-қатынаста болуына көмектесті.
Lupu Coci, known as Vasile Lupu (; 1595–1661), was a Voivode of Moldavia of Albanian and Greek origin between 1634 and 1653. Lupu had secured the Moldavian throne in 1634 after a series of complicated intrigues and managed to hold it for twenty years. Vasile was a capable administrator and a brilliant financier and was soon almost the richest man in the Christian East. His gifts to Ottoman leaders kept him on good terms with the Ottoman authorities.
Ерте өмір
Кочи отбасы Валахияға (Țara Rumânească) 16 ғасырдың бірінші жартысында қоныстанды. Оның әкесі Николае (Некулай) Кочи – албандық дүкен иесі, Македония немесе Эпирден шыққан Константин (Коче) мен Екатеринаның ұлы. Оның анасы грек болған. Николае 1593 жылы Молдаван дворяндығына енді. Николае Арбанасиде туған. Әртүрлі зерттеушілердің пікірінше, бұл қазіргі Болгариядағы Арбанаси немесе Долно Арбанаси ауылы (қазіргі Разград қаласының маңында), ал кейбір тарихшылар Арбанаси (қазіргі Румыния) деп санайды. Василе Лупу грек білімі алған.
The Coci family settled in Wallachia (Țara Rumânească) in the first half of the 16th century. His father, Nicolae (Neculai) Coci was an Albanian shopkeeper, the son of Constantin (Coce) and Ecaterina, who originated from Macedonia or Epirus. His mother was Greek. Nicolae entered Moldavian nobility in 1593. Nikolae was born in Arbanasi. According to different researchers it was a village in modern day Bulgaria (Arbanasi or Dolno Arbanasi today a suburb of Razgrad), while some historians claim Arbănași (modern Romania). Vasile Lupu received Greek education.
Билік
Лупу Мирон Барновскидің басшылығымен жоғары лауазымда болды, сосын грек және леванттық бәсекеге қарсы жергілікті боярлардың реакциясының белгісі ретінде князь болып сайланды. Бұның себебі Василе Лупу Александру Ильяшқа және оның шетелдік сүйіктілеріне қарсы көтеріліс ұйымдастырып, Моисе Мовиляға (оған князь Матей Басараб және Силистраның қуатты пашасы Абаза Мехмед паша қолдау көрсеткенімен) жер аударылуына себеп болды. Гректердің ықпалына қарсы көтеріліс бастағанмен, Лупу гректермен және Константинополь патриархатымен тығыз байланыс сақтап, грек православиесі саясатын ұстанды және Византияның жаңа императоры болуға талпынды. Оның билеуі сән-салтанат пен көрікке толы болды. Ол маңызды ескерткіштер (мысалы, Яссыдағы бірегей Үш Иерарх монастыры және Львовтағы Әйгілі Параскева шіркеуі) салды, мәдениет пен өнерді қолдады және Василиан академиясын құрды. Алайда, бұл істердің кері жақтары да болды, салық жүктемесі шыдамсыздық шегіне жетті. Екі князь арасындағы қарым-қатынас суығаннан кейін, Василе Лупу өзінің билігінің көп бөлігін Валахиялық Матей Басарабқа қарсы күреске жұмсады, оның ұлы Иоанды Бухарест тағына отырғызуға тырысты. Оның әскері 1639 жылы Ойогени мен Ненишориде, ал 1653 жылы Финтада екі рет жеңіліске ұшырады. Осы соңғы шайқастан кейін молдаван боярлары көтеріліс ұйымдастырып, оны валахиялық Георге Стефанмен ауыстырды. Василе Лупу елден қуылды және Константинопольдегі Едикуле түрмесінде түркі күзетімен ұсталғанда қайтыс болды. Лупу гетман Богдан Хмельницкиймен берік одақ құрып, өзінің қызы Руксандра Лупуды Хмельницкийдің ұлы Тимофейге (Тимиш) үйлендірді, ол кейін Финта шайқасында Лупумен бірге шайқасты. Василе Лупу Осман империясының шенеуніктерімен, әсіресе бұрынғы ұлы визир Табаниясы Мехмед пашамен одақ құрды. Лупудың соңғысымен байланысы олардың ортақ албандық тегіне негізделген.
Lupu had held a high office under Miron Barnovschi, and was subsequently selected Prince as a sign of indigenous boyars' reaction against Greek and Levantine competition. This was because Vasile Lupu had led a rebellion against Alexandru Iliaș and his foreign retinue, being led into exile by Moise Movilă (although he was backed by Prince Matei Basarab and the powerful Pasha of Silistra, Abaza Mehmed Pasha). Despite having led the rebellion against Greek influence, Lupu maintained strong ties to the Greeks and the Patriarchate of Constantinople. He pursued a Greek Orthodox policy and sought to become the new Byzantine Emperor. His rule was marked by splendor and pomp. He was a builder of notable monuments (the unique Trei Ierarhi Monastery in Iași and the St. Paraskeva Church, Lviv, among others), a patron of culture and arts founding the Academia Vasiliană). These acts also had negative effects, the tax burdens being increased to an intolerable level. After relations between the two Princes soured, Vasile Lupu spent much of his reign fighting the Wallachian Matei Basarab, trying to impose his son Ioan to the throne in Bucharest. His army was defeated twice in 1639 at Ojogeni and Nenișori and a third time, at Finta, in 1653. After this last battle, the Moldavian boyars rebelled and replaced him with the Wallachian favorite, Gheorghe Ștefan. Vasile Lupu went into exile and died while being kept in Turkish custody at Yedikule prison in Constantinople. Lupu built a strong alliance with hetman Bohdan Khmelnytsky, arranging the marriage of his own daughter Ruxandra Lupu to Khmelnytsky's son Tymofiy (Tymish), who went on to fight alongside Lupu at Finta. Vasile Lupu made alliances with Ottoman officials, in particular with former Grand Vizier Tabanıyassı Mehmed Pasha. Lupu's association with the latter relied on their common Albanian origin.
Заңдар мен реформалар
Василе Лупу Молдавияда алғашқы кодификацияланған баспа заңын енгізді – "Carte Românească de învățătură" ("Румындық білім кітабы", 1646, Яссы қаласында басылған), бұл құжат "Pravila lui Vasile Lupu" ("Василе Лупу кодексі") деп белгілі. Бұл құжат Византия дәстүрінде жазылған, ол әдет-ғұрыптардың аудармасы болып табылады және сол кездегі Валахиядағы заңдармен дерлік толықтай сәйкес келеді.
Vasile Lupu introduced the first codified printed law in Moldavia, the Carte Românească de învățătură ("Romanian book of learning", 1646, published in Iași), known as the Pravila lui Vasile Lupu ("Vasile Lupu's code"). The document follows Byzantine tradition, being a translated review of customs and almost identical to its Wallachian contemporary equivalent.
Қасиеттер
Лупу өзінің барлық жерінде шіркеулер мен монастырлар салды. Роберт Баргрейв, осы жерлерді аралап шыққанда, литургиялық тілді "қарапайым грек тілі" деп сипаттады.
Lupu founded churches and monasteries throughout his lands. The liturgical language was described as "vulgar Greek" by Robert Bargrave who travelled the lands.
Білім
Лупу 1640 жылы грек және латын тілдерінде білім берген Трейлерхи шіркеуінің князьдік жоғары мектебін құрды.
Lupu founded the Princely High School of Trei lerarhi Church in 1640, which taught in Greek and Latin.
Отбасы
Кочи тегін Василе Лупудың ұлы Стефан Кочи жалғастырды, ол Молдавия воеводасы Петру Рарештің қызына үйленді. Сонымен қатар, Габриэль Кочидің Хатманул есімді ұрпағы да осы текті дамытты. Кочи тегінің тамыры Молдавияның аристократиялық отбасыларымен – Бучиок, Булести және Абазести сияқты ежелгі әулеттермен байланысты.
The Coci last name was carried on by Stefan Coci (son of Vasile Lupu) who married the daughter of Petru Rareș, a voivode of Moldavia, but also by the descendant of Gabriel Coci named Hatmanul. The descending line of Coci intersects with aristocratic families from Moldavia, old families such as the Bucioc, Boulesti, and Abazesti.
Пошта маркаларындағы бейнелеу
Василе Лупу 1999 жылы Молдова почтасы шығарған маркада және 2019 жылы Румыния почтасы шығарған маркада суреттелген.
Vasile Lupu is depicted in a stamp issued by the Post of Moldova in 1999 and in a stamp of Romania issued in 2019.