Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Хуши (Yiddish//Hush, Huszváros, German: Hussburg) – Румынияның Васлуй округіндегі қала, тарихи Батыс Молдавия аймағындағы таратылған Фальчиу округінің бұрынғы астанасы, Румыния Православ шіркеуінің епископтық орталығы және Румынияның ең жақсы жүзімдіктерінің бірінің орны. Қала Яссы-Галац темір жолының тармағында, Прут өзенінен батысқа қарай 9 миль (14 км) және Молдова Республикасымен шекарада орналасқан. 2021 жылғы мәлімет бойынша, халқы 25 045 адамды құрайды.
Huși (, Yiddish//Hush, Huszváros, German: Hussburg) is a city in Vaslui County, Romania, former capital of the disbanded Fălciu County in the historical region of Western Moldavia, Romanian Orthodox episcopal see, and home of some of the best vineyards of Romania. The city is located on a branch of the Iași–Galați railway, 9 mile (14 km) west of the Prut River and the border with the Republic of Moldova. As of 2021, it had a population of 25,045.
Тарих
Бір теория бойынша, Хуши қаласы 15 ғасырда гуситтердің колониясымен құрылған, оның аты солардан шыққан делінеді; бұл тұжырымды Николае Иорга және епископ Мелхиседек Штефанеску сияқты белгілі ғалымдар жоққа шығарды. Олардың пікірінше, қаланың аты ежелгірек, ол бұл аймақта жер иесі болған Хуш боярдан (оның аты Хусул немесе Хусея деп те аталады) бастау алады. Қала туралы алғашқы құжат – Молдавия князі Ұлы Степан III-нің Брашовтың ықпалды саксон саудагерлеріне 1487 жылғы 17 желтоқсанда жіберген хаты; мәтінде хат Хушиден жіберілгені көрсетілген. Ұзақ өтпей, Хуши Степан III-нің сүйікті тұратын жерлерінің біріне айналды, бұл келесі кезеңде экономикалық және саяси жағдайдың айқын жақсаруына әкелді. Степаннан кейін билікке келген князьдар – Богдан III cel Orb, Петру Рареш, Ильяш, Александру Лапушнеану және Иоан Вода cel Cumplit – Хушиді өздерінің сүйікті резиденцияларының бірі ретінде таңдады, оның шараптары мен Осман империясына қарсы бірнеше жорықтарды тиімді бақылауға мүмкіндік беретін стратегиялық орналасуын ескере отырып. 1598 жылы Еремия Мовиляның билігінде Хуши Шығыс православие шіркеуінің епископтық орталығы ретінде құрылды, алайда Хуши соборы іс жүзінде Степан III (1491) тарапынан сарайының шіркеуі ретінде салынған болатын. 1598 жылдан бастап епископтар қала мен оның жерлерінің иелеріне айналды, осылайша қаланың дамуының басты қозғаушы күштері болды. 1711 жылы Хушиде Прут шартына қол қойылды, ол Ресей-Түрік соғысын аяқтады.
One theory states that Huși was founded in the 15th century by a colony of Hussites, from whom its name would have been derived; this has been disputed by renowned scholars such as Nicolae Iorga and the bishop Melchisedec Ștefănescu, who argued that the name of the city is older, originating with the boyar Hus (whose name is also rendered as Husul or Husea), who owned land in the area. The first document mentioning the city is a letter of December 17, 1487, sent by the Prince of Moldavia, Stephen III the Great, to the influential Saxon traders of Brașov; the text indicates that the letter had been sent from Huși. Soon after, Huși became one of the favorite places of residence of Stephen III, a fact which led to a noted rise in economical and political status for the following period. Princes who succeeded Stephen—such as Bogdan III cel Orb, Petru Rareș, Iliaș, Alexandru Lăpușneanu, and Ioan Vodă cel Cumplit—also chose Huși as one of their favorite residences, taking into consideration both its wines and the strategic location which allowed an efficient overseeing of several anti Ottoman campaigns. In 1598, during the reign of Ieremia Movilă, Huși was established as an episcopal see of the Eastern Orthodox Church, although the Huși cathedral had in fact been built by Stephen III (1491) as the church of his palace there. After 1598, the bishops became the owners of the city and its lands, and were thus the main agents behind the city's development. In 1711, Huși was the place of signing for the Treaty of the Pruth that ended the Russo Turkish War.
Хусидің еврей тарихы
Жергілікті дәстүрге сәйкес, алғашқы еврей иммигранттары 1484 жылдан кейін Хуси қаласына келді (құжаттарда "бес отбасы, олардың ішінде Фризоф, Стофлер және Гроник" деп көрсетілген). 1747 жылы қалада шамамен 1042 еврей болды; 1859 жылы шамамен 2500 адам; 1897 жылы – 3587 адам; 1930 жылы – 2514 адам; 1942 жылы – 2100 адам; 1992 жылы – 2000 адам. 2005 жылы Хусиде бар болғаны 25 еврей тұрды (0–15 жаста: 1 адам; 16–35 жаста: 3 адам; 36–60 жаста: 6 адам; 60 жастан асқан: 10 адам), бұл Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі алия толқындарының нәтижесі. Хуси еврейлері қаланың экономикалық дамуында маңызды рөл атқарды, әсіресе 18- және 19-ғасырларда, қала Молдавиядағы ең маңызды қалалардың бірі саналған кезде. Алғашқы синагога (Бет-Ханидрас, Ұлы синагога) 18-ғасырда салынды. 1943 жылы бес синагога болды (Бет-Ханидрас, Чеушул Маре, Бланнары, Кроиторилор, Постельничи). Қазіргі таңда яһуди қауымына тек бір синагога ғана қызмет көрсетеді. Бірінші еврей зираты 1680 жылы Кэлэраши көшесінде негісталды. Екінші зират 1880 жылы ашылды және ол әлі де пайдаланылуда.
According to local tradition, the first Jewish immigrants came to Huși some time after 1484 (documents mention "five families, among them Frisof, Stofler and Gronic"). In 1747 there were about 1,042 Jews in city; cca. 2,500 in 1859; 3,587 in 1897; 2,514 in 1930; 2,100 in 1942; 2,000 in 1992. In 2005, Huși was home to only 25 Jews (0–15 years old: 1 person; 16–35 years old: 3 persons; 36–60 years old: 6 persons; over 60 years old: 10 persons), the result of successive waves of aliyah after World War II. The Jews of Huși have had an important role in the economic development of the city, especially in the 18th and 19th centuries, at a time when the city was considered one of the most important in Moldavia. The first synagogue (Beth Hanidras, the Great Synagogue) was built in the 18th century. In 1943 there were five synagogues (Beth Hanidras, Ceaușul Mare, Blănari, Croitorilor, Postelnici). Only one synagogue serves the Jewish community nowadays. The first Jewish cemetery was founded in 1680, on Călărași Street. The second cemetery was opened in 1880, and it is still in use.
Хусидің венгр тарихы
Кейбір тарихшылардың айтуынша, Хушиді 15 ғасырда Венгрия Корольдігінен келген гуситтер босқындары құрған. Бұл қаланың өзі венгр тарихында маңызды рөл атқарады, себебі алғашқы венгр тіліне аударылған Киелі кітап Хушиде жазылған. Оның көшірмелері Вена және Апор кодекстерінде сақталған. Контрреформация кезінде гуситтер католик дініне көшкенімен, 17 ғасырда қала тұрғындарының көп бөлігі венгр саксон католиктері болды. Архиепископ Бандинус 1648 жылы былай деп жазған: «Бұл жерде венгрлер мен румындар тұрады; венгрлер басым. Олар басшылық лауазымдарды бөліседі: егер бір жылы судья венгр болса, келесі жылы румын болады, сондықтан басшылар кезекпен алмасады. Гуситтер бұрынғыдай мажар тілінде ән шырқаған, бұл сол кезде дұрыс емес саналған. Халықтың қажеттілігін қанағаттандыру үшін біз мұны өзгертіп, қасиетті литургиялардың латын тілінде оқылуын және миссадан бұрын және кейін әндердің венгр тілінде орындалуын ұйғардық, осылай халықтың құлшынысын қанағаттандыруға болады». 2000 жылдардың басында Прут өзенінің жағасындағы бір ауылда он екі венгр үйі болған, бірақ көптеген қиындықтарға байланысты венгрлер татар еліне, Цсоборчсок қаласына, ал қалғандары Хушиге көшіп кеткен, нәтижесінде аймақ қараусыз қалды. Католиктердің саны 682 адамды құрады, және олардың арасында Михаэль Рабчень есімді секел дін қызметкері болды. 19 ғасырдан кейін ассимиляция Хушидің католик халқына да тарады. 1898 жылы Георге И. Лаховари венгрлердің саны 12 600 тұрғынның ішінде 1838 адамды құрағанын, бірақ олар тек румын тілінде сөйлейтінін жазды. 1930 жылы қалада 3983 католик болған, ал венгр азаматтарының саны 324 адамды ғана құрады. Ассимиляцияның нәтижесінде бүгінде Хушиде барлығы 9 венгр (5826 рим католигінің ішінде) тұрады.
According to some historians, Huși was established by hussite refugees from the Kingdom of Hungary in the 15th century. The town itself has a significant role in Hungarian history because the first Hungarian Bible translation was written in Huși. Its copies can be found in the Vienna codex and the Apor codex. During the Counter Reformation the Hussite citizens were converted to Catholic faith; nevertheless, in the 17th century the majority of the town were Hungarian Saxon Catholics. As archbishop Bandinus wrote in 1648 "the inhabitants here are Hungarians and Romanians; Hungarians are in the majority. They share the leading positions between them: if in one year the judge is Hungarian, next year a Romanian will be the judge, so the leaders are changed alternately. The Hussites until now sang in Hungarian at holy masses and liturgies, what was a bad practice in that time. We arranged this in order to satisfy the need of the people, that the holy liturgies will be performed in Latin, and before and after the mass the hymns should be sung in Hungarian, to satisfy the devotion of the people. In the early 2000s, a village on the river Prut had twelve Hungarian houses, but because of many difficulties the Hungarian people immigrated to the Tatar land, to the town called Csoborcsok, and others to Huși so the region remained abandoned. Catholics were 682 in number, and they had a Szekler priest named Michael Rabczony." After the 19th century, assimilation reached the Catholic population of Huși. In 1898 Gheorghe I. Lahovary wrote that the Hungarians numbered 1,838 out of total 12,600, however, they only spoke Romanian. In 1930, the town had 3,983 Catholics but only 324 Hungarian citizens. The result of assimilation that today only 9 Hungarians (out of 5,826 Roman Catholics) live in Huși.
Демография
2000 жылы қаланың халқы 33 320 адамды құрады, бұл 1900 жылғы 15 404 тұрғыннан екі еседен астам. 2011 жылғы халық санауы бойынша 24 997 адам тіркелді. 2021 жылғы халық санауында Хусидің халқы 25 045 адамды құрады.
In 2000, the city's population was 33,320, more than double the 1900 population of 15,404. The 2011 census counted 24,997 inhabitants. At the 2021 census, Huși had a population of 25,045.