Кіріспе

Хуши (Yiddish//Hush, Huszváros, German: Hussburg) – Румынияның Васлуй округіндегі қала, тарихи Батыс Молдавия аймағындағы таратылған Фальчиу округінің бұрынғы астанасы, Румыния Православ шіркеуінің епископтық орталығы және Румынияның ең жақсы жүзімдіктерінің бірінің орны. Қала Яссы-Галац темір жолының тармағында, Прут өзенінен батысқа қарай 9 миль (14 км) және Молдова Республикасымен шекарада орналасқан. 2021 жылғы мәлімет бойынша, халқы 25 045 адамды құрайды.

Тарих

Бір теория бойынша, Хуши қаласы 15 ғасырда гуситтердің колониясымен құрылған, оның аты солардан шыққан делінеді; бұл тұжырымды Николае Иорга және епископ Мелхиседек Штефанеску сияқты белгілі ғалымдар жоққа шығарды. Олардың пікірінше, қаланың аты ежелгірек, ол бұл аймақта жер иесі болған Хуш боярдан (оның аты Хусул немесе Хусея деп те аталады) бастау алады. Қала туралы алғашқы құжат – Молдавия князі Ұлы Степан III-нің Брашовтың ықпалды саксон саудагерлеріне 1487 жылғы 17 желтоқсанда жіберген хаты; мәтінде хат Хушиден жіберілгені көрсетілген. Ұзақ өтпей, Хуши Степан III-нің сүйікті тұратын жерлерінің біріне айналды, бұл келесі кезеңде экономикалық және саяси жағдайдың айқын жақсаруына әкелді. Степаннан кейін билікке келген князьдар – Богдан III cel Orb, Петру Рареш, Ильяш, Александру Лапушнеану және Иоан Вода cel Cumplit – Хушиді өздерінің сүйікті резиденцияларының бірі ретінде таңдады, оның шараптары мен Осман империясына қарсы бірнеше жорықтарды тиімді бақылауға мүмкіндік беретін стратегиялық орналасуын ескере отырып. 1598 жылы Еремия Мовиляның билігінде Хуши Шығыс православие шіркеуінің епископтық орталығы ретінде құрылды, алайда Хуши соборы іс жүзінде Степан III (1491) тарапынан сарайының шіркеуі ретінде салынған болатын. 1598 жылдан бастап епископтар қала мен оның жерлерінің иелеріне айналды, осылайша қаланың дамуының басты қозғаушы күштері болды. 1711 жылы Хушиде Прут шартына қол қойылды, ол Ресей-Түрік соғысын аяқтады.

Хусидің еврей тарихы

Жергілікті дәстүрге сәйкес, алғашқы еврей иммигранттары 1484 жылдан кейін Хуси қаласына келді (құжаттарда "бес отбасы, олардың ішінде Фризоф, Стофлер және Гроник" деп көрсетілген). 1747 жылы қалада шамамен 1042 еврей болды; 1859 жылы шамамен 2500 адам; 1897 жылы – 3587 адам; 1930 жылы – 2514 адам; 1942 жылы – 2100 адам; 1992 жылы – 2000 адам. 2005 жылы Хусиде бар болғаны 25 еврей тұрды (0–15 жаста: 1 адам; 16–35 жаста: 3 адам; 36–60 жаста: 6 адам; 60 жастан асқан: 10 адам), бұл Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі алия толқындарының нәтижесі. Хуси еврейлері қаланың экономикалық дамуында маңызды рөл атқарды, әсіресе 18- және 19-ғасырларда, қала Молдавиядағы ең маңызды қалалардың бірі саналған кезде. Алғашқы синагога (Бет-Ханидрас, Ұлы синагога) 18-ғасырда салынды. 1943 жылы бес синагога болды (Бет-Ханидрас, Чеушул Маре, Бланнары, Кроиторилор, Постельничи). Қазіргі таңда яһуди қауымына тек бір синагога ғана қызмет көрсетеді. Бірінші еврей зираты 1680 жылы Кэлэраши көшесінде негісталды. Екінші зират 1880 жылы ашылды және ол әлі де пайдаланылуда.

Хусидің венгр тарихы

Кейбір тарихшылардың айтуынша, Хушиді 15 ғасырда Венгрия Корольдігінен келген гуситтер босқындары құрған. Бұл қаланың өзі венгр тарихында маңызды рөл атқарады, себебі алғашқы венгр тіліне аударылған Киелі кітап Хушиде жазылған. Оның көшірмелері Вена және Апор кодекстерінде сақталған. Контрреформация кезінде гуситтер католик дініне көшкенімен, 17 ғасырда қала тұрғындарының көп бөлігі венгр саксон католиктері болды. Архиепископ Бандинус 1648 жылы былай деп жазған: «Бұл жерде венгрлер мен румындар тұрады; венгрлер басым. Олар басшылық лауазымдарды бөліседі: егер бір жылы судья венгр болса, келесі жылы румын болады, сондықтан басшылар кезекпен алмасады. Гуситтер бұрынғыдай мажар тілінде ән шырқаған, бұл сол кезде дұрыс емес саналған. Халықтың қажеттілігін қанағаттандыру үшін біз мұны өзгертіп, қасиетті литургиялардың латын тілінде оқылуын және миссадан бұрын және кейін әндердің венгр тілінде орындалуын ұйғардық, осылай халықтың құлшынысын қанағаттандыруға болады». 2000 жылдардың басында Прут өзенінің жағасындағы бір ауылда он екі венгр үйі болған, бірақ көптеген қиындықтарға байланысты венгрлер татар еліне, Цсоборчсок қаласына, ал қалғандары Хушиге көшіп кеткен, нәтижесінде аймақ қараусыз қалды. Католиктердің саны 682 адамды құрады, және олардың арасында Михаэль Рабчень есімді секел дін қызметкері болды. 19 ғасырдан кейін ассимиляция Хушидің католик халқына да тарады. 1898 жылы Георге И. Лаховари венгрлердің саны 12 600 тұрғынның ішінде 1838 адамды құрағанын, бірақ олар тек румын тілінде сөйлейтінін жазды. 1930 жылы қалада 3983 католик болған, ал венгр азаматтарының саны 324 адамды ғана құрады. Ассимиляцияның нәтижесінде бүгінде Хушиде барлығы 9 венгр (5826 рим католигінің ішінде) тұрады.

Демография

2000 жылы қаланың халқы 33 320 адамды құрады, бұл 1900 жылғы 15 404 тұрғыннан екі еседен астам. 2011 жылғы халық санауы бойынша 24 997 адам тіркелді. 2021 жылғы халық санауында Хусидің халқы 25 045 адамды құрады.