Кіріспе

Сазерленд герцогы – Ұлыбританияның дворяндық атағы. Бұл атақ 1833 жылы Уильям IV Джордж Левесон Говерге, Стаффордтың 2-маркизіне берілген. Левесон Гоуэр отбасының мүшелерінің мұрагерлерге үйленуі Сазерленд герцогтарын Ұлыбританиядағы ең бай жер иеленуші отбасылардың біріне айналдырды. Атақ 1963 жылы Сазерлендтің 5-ші герцогы қайтыс болғанға дейін Левесон Гоуэр отбасында қалды, содан кейін ол Эггертон отбасының 5-ші графына өтті. Сазерленд герцогының қосалқы атақтары: Стаффорд маркизі (1786 жылы құрылған), Говер графы (1746), Шропшир графтығындағы Элсмир графы (1846), Стаффорд графтығындағы Трентэм виконты (1746), Нортгемптон графтығындағы Бракли виконты (1846) және Йорк графтығындағы Ситтенхэм бароны Говер (1703). Стаффорд маркизаты, Гоуэр графтығы және Трентэм виконттығы Ұлыбританияның дворяндық тізіміне, герцогтық, Элсмир графтығы және Бракли виконттығы Ұлыбританияның дворяндық тізіміне, ал Гоуэр барониясы Англияның дворяндық тізіміне жатады. Герцог сонымен қатар Йорк графтығындағы Ситтенхэмнің баронеті, бұл атақ 1620 жылы Англияның баронеттік атағы ретінде құрылған. 1839 және 1963 жылдар аралығында герцогтар сонымен қатар Шотландияның дворяндық тізіміндегі Лорд Стратнавер және Сазерленд графының атақтарын иеленді. Шотландиялық атақтар отбасыға бірінші герцогтың 19-шы Сазерленд графы Елизавета Сазерлендке үйленуі арқылы келді.

Отбасылық тарихы

Томас Гоуэр 1620 жылы Англия королі Джеймс I-нің жарлығымен Йорк графтығындағы Ситтенхэмнің баронты атанды. Бұл атақ Англия баронеттігіне жатты. Оның ұлы Томас, екінші баронт, Джон Левесонның қызы Франсеске үйленді. Олардың немересі Уильям, төртінші баронт (үйленбеген ағасынан кейін тақ мұрагері болған), Левесон тегін қосымша қабылдады. Уильям Леди Джейнге (1696 жылы қайтыс болған) үйленді, ол Джон Гранвиллдің қызы, 1-ші Бат графы және Грейс Картереттің әпкесі, 1-ші Гранвилл графесі (Гранвилл графына қараңыз). Олардың ұлы Джон, бесінші баронт, 1706 жылы Йорк графтығындағы Ситтенхэмнің бароны Гоуэр ретінде Англия пэрлігіне көтерілді. Оның ұлы, екінші барон, үш рет Лорд-привит мөрінің сақтаушысы қызметін атқарды. 1746 жылы ол Стаффорд графтығындағы Трентэм виконты және Гоуэр графы атанды. Екі атақ та Ұлыбритания пэрлігіне жатады. Оның бірінші некесінен туған үлкен ұлы Гранвилл, екінші граф, сондай-ақ көрнекті саясаткер болды. 1786 жылы ол Ұлыбритания пэрлігінде Стаффорд маркизі атанды. Лорд Стаффорд екінші рет Бриджвотердің 1-ші герцогы Скруп Эгертонның қызы Леди Луиза Эгертонға үйленді. Оның үшінші некесінен туған ұлы, леди Сюзанна Стюарттан, лорд Гранвилл Левесон Гор, 1833 жылы граф Гранвилл атағын алды, бұл 1715 жылы оның шөбере әпкесі үшін құрылған атақтың қайта жаңғыруы болды. Лорд Стаффордтың орнын екінші некесінен туған үлкен ұлы Джордж иеленді. Ол 19-шы Сазерленд графесі Элизабет Сазерлендке үйленді. 1803 жылы ол анасының туысы Фрэнсис Эгертонның, 3-ші Бриджвотер герцогының кең байлығына ие болды. 1833 жылы ол 1832 жылғы реформа туралы заңға қолдау көрсеткені үшін Ұлыбритания пэрлігінде Сазерленд герцогы атанды.

Клеранттар

Сазерлендтің 1-ші герцогы мен герцогинясы таулы аймақтарды тазартудағы рөлі үшін әлі де даулы болып қала береді, оның барысында мыңдаған жалдамалы шаруалар шығарылып, жағалаудағы ауылдарға қоныс аударды. Бұл бос қалған жерді бұрынғы тұрғындардың аралас шаруашылығын алмастыратын кең ауқымды қой шаруашылығына пайдалануға мүмкіндік берді. Бұл Шотландияның ауыл шаруашылығы революциясының бір бөлігі болды. Сазерленд иелігіндегі өзгерістерді екі маңызды мақсат түрткіндіді. Біріншісі – иеліктен түсетін жалдау табысын арттыру: қой шаруалары әлдеқайда жоғары жалдау ақысын төлей алатын. Екіншісі – халықты қайталап болатын аштық қаупінен құтқару. Тарихи пікірлер аштық жылдарының маңыздылығы мен ауырлығы туралы әртүрлі, бірақ көптеген адамдар Таулы аймақтың сол кезде Ұлыбританияның осылай зардап шеккен жалғыз бөлігі болып қалғанымен келіседі. Болашақ 1-ші герцог 1785 жылы Леди Элизабет Сазерлендке, Сазерленд графына үйленгеннен кейін Сазерленд иелігінің иесі болды. Сол кездегі қағидаларға қарамастан, Леди Сазерленд иелікті басқаруды өзінің бақылауында ұстады, бұл жауапкершілікті күйеуіне бермеді. Сазерленд тазартулары 19-ғасырда ғана басталды, негізінен жеткіліксіз капитал болды – бұл мәселе 1803 жылы Джордж Левесон Гоуэр, болашақ 1-ші герцог Бриджвотер герцогынан үлкен мүлікті мұра еткен кезде шешілді. Қалған кешігу көптеген жалға алу шарты 1807 жылға дейін немесе одан кейін аяқталмауы болды, бірақ иеліктің ішкі бөлігі ірі қой шаруашылықтарына арналуы және жер аударылған тұрғындар үшін жаңа елді мекендер салынуы жоспарланды. Бұл мәселеге 1807 жылы Лэргте алғашқы ірі қой шаруашылығын жалға беру арқылы бастама жасалды, бұл шамамен 300 адамды көшіруді білдірді. Олардың көпшілігі жаңа үйлерін қабылдамады және эмиграцияға кетті, бұл иеліктің басшылығы мен Леди Сазерлендтің наразылығын тудырды. Леди Сазерленд иеліктің факторына риза болмады және 1811 жылы оны Уильям Янг пен Патрик Селлармен алмастырды. Янгтың Морейдегі ауыл шаруашылығын жақсартуда дәлелденген тәжірибесі болды, ал Селлар Эдинбург университетінде білім алған заңгер болды; екеуі де Адам Смиттің заманауи идеяларын жақсы білетін. Олар иеліктің амбициясына қосымша деңгей берді. Жаңадан қоныс аударған халықты жұмыспен қамту үшін жоспарларға жаңа өндірістер қосылды. Брорада көмір шахтасы ашылды, жағалаудағы сельдь үйірлерін пайдалану үшін балық аулау ауылдары салынды. Эрик Ричардс үйді қирату алдында қарт әйелді қосымша ғимаратқа алып кеткенін айтады. Осы оқиғаға және басқа да оқиғаларға байланысты Селлар кінәлі деп айыпталды. Қылмысты Роберт Маккид қозғады. Сот процесінің қарсаңында Сазерленд иелігі Селлардың қорғауына көмектесуден бас тартып, өзінің қызметкерінен алшақтады. 1816 жылы сот барысында ол барлық айыптардан ақталды. Иеліктің өкілдері бұл шешімге қатты қуанды, оны тазалау жұмыстарын ақтау ретінде қарастырды. (Роберт Маккид құрып, мансабын қайта құру үшін округті тастап кетуге мәжбүр болды, Селларға кешірім сұрап, мойындау хаттарын берді.) Ақтау үкіміне қарамастан, бұл оқиға және Селлардың осы оқиғадағы рөлі Сазерленд тазартуларының халық арасындағы беделді көзқарасында бекітілді. Джеймс Лох, Стаффорд иелігі жөніндегі комиссары, енді жұмыс берушінің солтүстік бөлігіне көбірек қызығушылық танытты; ол Янгтың қаржылық басқаруы қабілетсіз деп ойлады, ал Селлардың халық арасындағы іс-әрекеті қатты алаңдаушылық тудырды. Селар да, Уильям Янг та көп ұзамай Сазерленд иелігінің басқарушы қызметтерін тастады (бірақ Селар негізгі жалға алушы болып қалды). Дегенмен, Лох сондай-ақ тазалау иеліктің де, жалға алушылардың да пайдасына тиеді деген теорияны қолдады. Леди Сазерлендтің оқиғаларға наразылығын 1815 жылдың сәуірінен бастап Лондонның кішігірім газеті "Әскери тіркелімде" жарияланған сын хабарламалар күшейтті. Көп ұзамай бұлар үлкен газеттерде жарияланды. Олар Александр Сазерлендтен бастау алды, оның ағасы Джон Сазерленд Сциберскросспен бірге тазалауға қарсы болды. Александр, армияда капитан болып қызмет еткеннен кейін, Сазерленд иелігінің жалға алу үмітін бұзды және қазір Лондонда журналист болып жұмыс істеді. Сондықтан ол иеліктің қиындыққа тап болуына жағдай жасады. Селлардың жұмыстан босатылуы оны күнәнің құрбаны рөлінде қалдырды, осылайша иеліктің саясатын дұрыс талдауға жол бермеді. Фрэнсис Сатердің факторын және Джеймс Лохтың жалпы бақылауымен тазарту жұмыстары жалғасты. 1816 және 1817 жылдары аштық жағдайы ішкі аймақтардың көп бөлігіне әсер етті және иелік мұқтаждарға көмек көрсетуге мәжбүр болды. Бұл эмиграция саясатын өзгертті: егер жалға алушылар эмиграцияға кеткісі келсе, иелік қарсылық көрсетпеді, бірақ белсенді түрде ынталандыру болған жоқ. 1818 жылы үлкен (немесе ең үлкен) тазалау бағдарламасы іске асырылды, ол 1820 жылға дейін жалғасты. Лох бұрынғыдай жағдайды болдырмау үшін нақты нұсқаулар берді: жалдау ақысынан қарыз болғандарға көмектесуге болады, уақыт беріліп, жаңа шаруашылықтарға төленетін жалдау ақысы мүмкіндігінше төмендетілді. Процесс жақсы басталған жоқ. Килдонаннан шаруалардың 220 отбасының атынан Реверенд Дэвид Маккензи Лохқа хат жазды. Ол тазалаудың негізгі қағидасын сынады: ішкі аймақтан келген адамдар жаңа жағалау шаруашылықтарында өмір сүре алады. Лох көшіруге қарсылықтарға қарамастан жалғастырылатынын қатысты түрде мәлімдеді. Дегенмен, сонымен бірге Сатер мен иеліктің жергілікті өкілі жаңа шаруашылықтардың көпшілігі қабылдауға лайықты емес екенін Лохқа көрсетті. Кейбір шаруалар Кайтнесске көшіп кетуді немесе Америкаға немесе Жақсы үміт мүйісіне эмиграциялауды қарастырып жатты, бұл Сатер олардың жалдау ақысынан қарызды жабу арқылы ынталандырды. Жағымды жаңалық ретінде, 1818 жылы мал бағасы жоғары болды. Нәтижесінде, сол жылғы тазалаулар күшті наразылықсыз өтті. Келесі екі жылда одан да үлкен тазалаулар болды: 1819 жылы 425 отбасы (шамамен 2000 адам) және 1820 жылы 522 отбасы. Лох мал бағасы жоғары болғанда және қой шаруашылықтарын жалға алуға сұраныс болғанда жылдам әрекет етуге ұмтылды. 1819 жылы қарсылық болған жоқ, бірақ Сатер, керісінше нақты нұсқауларға қарамастан, тазартылған үйлерді өртеу үшін отты пайдаланды.

Мүліктік

Бриджвотер герцогының өсиетіне сәйкес, Эгертон иеліктері Сазерлендтің бірінші герцогының қайтысымен оның үшінші, бірақ екінші тірі қалған ұлы лорд Фрэнсис Левесон Говерге өтті, ол Корольдік рұқсатымен тегін Эгертонға өзгертті. 1846 жылы ол Брэкли виконты және Эльсмир графы аталды. Герцогтың орнын оның үлкен ұлы және есімдесі, екінші герцог Джордж иеленді. 1839 жылы ол анасынан Сазерленд графы және Стратнавер лордының ежелгі шотланд титулдарын мұраға алды. Оның үлкен ұлы, үшінші герцог, 1864 жылы Кромарти графинясі аталған Энн Хей Маккензиге үйленді, ал қалған мүліктері кіші ұлдарына қалды (Кромарти графына қараңыз). Оның немересі, бесінші герцог, 1913 жылы 25 жасында титулға ие болды. 1914 жылы Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғанда, ол байлығының көп бөлігін жер мен жылжымайтын мүлікке байланыстырып қоюдың қауіпті екенін шешті. Ол отбасының Стаффордшир иелігін, Лиллешалл залы мен бақтарын қоспағанда, сатты. Содан кейін ол Лондонға жақын тұруды жөн көрді және 1917 жылы барлық мүлікті Джон Лиге сатты. Герцогтың баласы болмады; 1963 жылы қайтыс болғаннан кейін, бірінші герцогтың үлкен ұлының әулеті тоқтап қалды. Ол Сазерленд графы және Стратнавер лорды титулдарымен, оларды әйелдер де мұраға ала алатындықтан, оның немересі Элизабет мұрагер болды. Элизабет та ағасының байлығының көп бөлігін мұраға алды, бірақ герцогтық және басқа титулдар тек еркек мұрагерлерге берілуге тиіс болды, олар үшінші туысы Джон Сазерленд Эгертонға, 5-ші Эльсмир графына, 6-шы Сазерленд герцогына көшті. Ол Сазерлендтің бірінші герцогының үшінші ұлы, Эльсмирдің бірінші графының шөбересі еді. Ол да баласыз қайтыс болды және оның орнын оның бірінші туысы Фрэнсис Рональд Эгертон, жетінші және қазіргі герцог, Эльсмирдің үшінші графының екінші ұлы, құрметті Фрэнсис Уильям Джордж Эгертонның немересі иеленді. Бүгінде герцогтың байлығының көп бөлігі – бірінші герцогтың ағасы, Фрэнсис Эгертон, Бриджвотердің 3-герцогы жинаған өнер коллекциясынан тұрады, ол отбасының Эльсмир тармағына мұра болып өткен. 2003 жылы жаңа герцог Тицианның «Венера Анадиоменасын» Шотландияның Ұлттық галереясына сатты. 2009 жылы ол Тицианның тағы екі шедеврын: «Диана мен Каллисто» және «Диана мен Актеонды» сатты, бірақ ол әлі де басқа шедеврлердің иесі, мысалы Рембрандттың 1657 жылғы автопортреті, Рафаэльдің «Бриджвотер Мадоннасы» және француз суретшісі Никола Пуссеннің «Құрбандықтар» сериясы.

Отбасының басқа мүшелері

Уильям Гоуэр, Уильямның төртінші баронының кіші ұлы, Людлоудан Парламент мүшесі болды. Уильям Левесон Гоуэр, Джонның екінші ұлы, бірінші барон Гоуэрдің немересі және төртінші баронның шөбересі, Стаффордтан Парламент мүшесі болды. Томас Левесон Гоуэр, бірінші баронның үшінші ұлы, Ньюкасл-андер-Лаймнан Парламент мүшесі болды. Баптист Левесон Гоуэр, бірінші баронның төртінші ұлы, сондай-ақ Ньюкасл-андер-Лаймнан Парламент мүшесі болды. Ричард Левесон Гоуэр, бірінші графтың төртінші ұлы, Личфилдтен Парламент мүшесі болды. Джон Левесон Гоуэр (1740–1792), бірінші графтың алтыншы ұлы, Корольдік теңіз күштерінің адмиралы болды. Фредерик Невилл Сазерленд Левесон Гоуэр, лорд Альберт Левесон Гоуэрдің ұлы, екінші герцогтың кіші ұлы, Сазерлендтен Парламент мүшесі болды. Лорд Рональд Гоуэр, екінші герцогтың кіші ұлы, саясаткер, мүсінші және жазушы болды. Генри 'Шримп' Левесон Гоуэр Суррейдегі Окстед маңындағы Титси Плейсте, Гранвилл Уильям Грешам Левесон Гоуэрдің және оның әйелі, леди София Левесон Гоуэрдің (туған аты – Лей) он екі ұлының жетіншісі болып дүниеге келді. 1909–10 жылдары Англияның Оңтүстік Африкаға қарсы крикет командасының капитаны болды, Оңтүстік Африкадағы барлық үш сынақ матчында Англия құрамасын басқарды. Левесон Гоуэр 1909 жылы Англияның сынақ ойыншыларын іріктеушісіне айналды, ал 1924 жылы және 1927 жылдан 1930 жылға дейін іріктеушілер төрағасы қызметін атқарды. Х. Д. Г. Левесон Гоуэр.

Орындықтар

Отбасының бастапқы резиденциясы Лиллешалл залы болды, ал кейіннен Трентем залы, Дунробин қамалы және Кливеден сияқты сәнді резиденциялар пайда болды. Левесон-Гоуэр әулетінен шыққан Сазерленд герцогтарының дәстүрлі жерленген орны Трентем кесенесі болды, ол Трентемдегі I санаттағы кесене. 19 және 20 ғасырдың басында отбасының лондондық резиденциясы Стаффорд Хаус болды, ол Лондондағы ең құнды жеке тұрғын үй деп есептелді. Қазіргі герцогтың резиденциясы Шотландия шекарасындағы Сент-Босвеллсте орналасқан Мертон үйі.

Елтаңба

Левесон Гоуэр отбасының мүшелері Сазерленд герцогтығын иеленген кезде, қару-жарақтары: Төрт бөлікті, қызыл түсті крест Флори қара (Гоуэр), көк түсті үш лавр жапырағы алтын (Левесон); қызыл түсті үш жұлдыз алтын, екіншісінің жиегінде біріншісінің қос тісті шүберегі (Сазерленд); Елтаңба: күміс түсті, алтын жағалы және ішкі жағы алтынмен көмкерілген басып келе жатқан қасқыр; Қолдаушылар: жай күміс түсті, алтын жағалы және артқа иілген алтын ішкі жағы бар қасқыр. 1963 жылы Сазерленд герцогтығы Эгертон отбасына өткеннен бері, 6-шы герцог және оның ұрпақтары Эгертон отбасының гербін пайдаланады: күміс түсті, үш қара қауырсын арасында қызыл түсті арыстан.