Кіріспе

Еуропалық Одақ – 1993 жылы құрылған геосаяси бірлестік, ол Еуропа құрлығының кең аумағын қамтиды. Ол көптеген шарттарға негізделген және кеңейтулер мен шығулар арқылы алты мүше мемлекеттен 27-ге дейін өсті, бұл Еуропа мемлекеттерінің көпшілігін құрайды. 1948 жылы институционалдық еуропалық интеграцияның басталуынан бері Еуропалық Одақтың дамуы Роберт Шуман және басқа да көшбасшылардың Шуман декларациясында (1950) және Еуропа декларациясында (1951) баяндалғандай, "соғысты ойлап табуға да келмейтін және материалдық жағынан мүмкін емес" ететін және мүшелері арасында демократияны нығайтатын жоғары ұлттық негізде дамыды. Бұл принцип Еуропалық көмір және болат қауымдастығының (ЕКБҚ) (1951), Париж шартының (1951) және кейіннен Еуропалық экономикалық қауымдастықты (ЕЭҚ) және Еуропалық атом энергиясы қауымдастығын (ЕАЭҚ) құрған Рим шартының (1958) негізі болды. Маастрихт шарты (1992) Еуропалық Одақты, оның құрылымдық жүйесімен, сыртқы және ішкі істермен бірге Еуропалық қауымдастықтармен бірге құрды. Бұл өз кезегінде бірыңғай еуропалық валютаның – еуроның (1999 жылы қолданысқа енгізілді) құрылуына әкелді. ЕКБҚ 2002 жылы тоқтатылды. Маастрихт шартына Амстердам (1997), Ницца (2001) және Лиссабон (2007) шарттарымен өзгерістер енгізілді, соңғысы үш құрылымдық тіректі біртұтас құқықтық бірлікке біріктірді, бірақ ЕАЭҚ мүшелері мен институттарын бөлісе отырып, жеке құқықтық мәртебесін сақтап қалды.

Еуропа құрлық ретінде

Ежелгі Грецияда таныс әлем үш құрлыққа бөлінді: Азия, "Ливия" (Африка) және Еуропа, осы арқылы Еуропа құрлығын тұтас аймақ, континент ретінде қарастыруға негіз болды.

Римдік Еуропа

Еуропалық құрлық тұтас континент ретінде қалыптасуға дейін көптен бері адамдармен мекенделген және территориялық тұрғыдан бөлінген. Бірақ Рим империясы, эллинистік әлем мен Александрия империясына, ежелгі Египетке, Левантка және Солтүстік Африкаға негізделген империя, бүкіл Жерорта теңізі бассейнін және одан әрі, әсіресе Еуропа құрлығының оңтүстік және батыс бөліктерін бақылауға алған алғашқы мемлекет болды. Жерорта теңізі мен Еуропадағы осы тарихи үстемдік Рим билігінің мұрагері екенін мәлімдеу үшін, бұрынғы Рим экуменасының жерлерінде, демек Еуропада, әсіресе Батыс Еуропадағы, кейінгі Батыс Рим империясының жерлерінде өз билігін заңдыландыру үшін кейінгі мемлекеттер пайдаланды. Соңғысы Батыс Еуропаны Еуропаның біртұтас және тәуелсіз саяси аймағы ретінде қалыптастырды, ол кейде Еуропа тұжырымынан гөрі жай ғана Батыс ретінде маңыздырақ болды. Еуропаны біртұтас саяси кеңістік ретінде қарастыратын басқа да тұжырымдамалар да қолданылды, мысалы Франгистан. 476 жылы Батыс Римнің құлауынан кейін, Батыс Римді басқаруды жалғастыру туралы таластар Италия королі арқылы "translatio imperii" ("билікті беру") түсінігіне ұласты, бұл готтар, ломбардтар, Франк империясы (481/800–843) және Киелі Рим империясы (800/962–1806) тарапынан талаптарды күшейтті. Сонымен қатар, Рим империясы кезінде және одан кейін "renovatio imperii" ("империяны жаңарту") ұғымы қолданылды, әсіресе діни шабыттанған "Imperium Christianum" ("христиан империясы") және кейінірек "Reichsidee" ("империялық идея") түрінде, біртұтас саяси аймақты құру және нығайту үшін. Осылайша, Папалықтың Еуропаның көптеген жерлеріне қатысты ықпалы, тек еуропалық емес, бірақ ортақ христиандық бірегейлік аясында еуропалық державаларды біріктіруге қабілетті күш болды. Алайда, Франция (Киелі Рим империясының бөлінуінен кейін Шығыс Франкиямен бірге) және Польша-Литва одағы сияқты кейбір еуропалық державалар Батыс Рим билігіне қарсы шығып, Батыс Скизмасы мен Италия соғыстары арқылы, ал Англия, Голландия Республикасы, Пруссия, Швеция империясы және Дания-Норвегия да Протестанттық реформациямен Папалыққа қарсы шықты. Грек Шығыс Рим, сондай-ақ Византия империясы деп аталатын ол, Батыс Рим империясының ыдырауынан кейін ұзақ уақыт бойы сақталып, Еуропаның үлкен аймақтарында, әсіресе (Оңтүстік) Шығыс Еуропаның немесе жай ғана Шығыста, тағы бір маңызды Еуропаның пайда болуына ықпал етті. 1453 жылы Шығыс Рим империясының құлауымен Осман империясы және Ресей патшалығы, соңында империя (1547–1917), Мәскеуді "Үшінші Рим" деп атады, Шығыс Рим империясының мұрагерлігі туралы талаптарды пайдаланып, Еуропаның үлкен аймақтарындағы билігін заңдыландырды, бірақ тек солармен шектелмей.

Басқа Еуропа

Бірақ Еуропаның Рим мен Византияға тәуелсіз өздерінің Еуропалық мемлекеттерін құрған басқа да саяси бірлестіктері болды, мысалы, Римге дейінгі немесе христиандыққа дейінгі грек, герман, келт, славян және венгр мемлекеттері, хандықтар, сондай-ақ Аль-Андалус және Сицилия әмірлігі.

Бірінші дүниежүзілік соғыстан екінші дүниежүзілік соғысқа дейін

Соғыс аралық кезеңде Еуропадағы ұлттық нарықтардың өзара тәуелділігі, бірақ сонымен бірге қарама-қарсылығы, және мұхиттың арғы жағындағы АҚШ нарығының үлкен және өсіп келе жатқанын байқау континенттің экономикалық интеграцияға ұмтылысын күшейтті. 1920 жылы британ экономисі Джон Мейнард Кейнс Еуропалық экономикалық одақ құруды жақтағанда, "Одақтың өзге мүшелерінің өнімдеріне ешқандай қорғаушылық тарифтер салынбайтын еркін сауда одағы құрылуы керек" деп жазды. Сол онжылдықта австриялық Ричард фон Куденхове-Калерги, Габсбург империясының тарауынан кейін Еуропаның алғашқы қазіргі заманғы саяси одақтарының бірі ретінде қарастырылған «Паневропа» қозғалысын құрды. Оның идеялары замандастарына әсер етті, соның ішінде Франция премьер-министрі Аристид Бриан да бар еді. Франция премьер-министрі, Локарно шарты үшін Нобель сыйлығының лауреаты және Паневропалық одақтың жақтаушысы Аристид Бриан 1929 жылдың 5 қыркүйегінде Женевадағы Ұлттар Лигасында – Біріккен Ұлттар Ұйымының алдағысы – Еуропаны қамтамасыз ету және тарихи франко-неміс антагонизмін шешу үшін федеративтік Еуропа құру туралы кеңінен танылған сөз сөйледі.

Екінші дүниежүзілік соғыс (1939-1945)

1939-1945 жылдардағы Екінші дүниежүзілік соғыс соғыстың қорқынышты жағдайларын бұрынғыдан да анық көрсетті, әсіресе экстремизмнің, кемсітушіліктің және геноцидтің ауыр салдарын танытты. Бұрынғы құрылысқан, қанды соғыстар сияқты, осы соғыс, әсіресе әлемге ядролық қару әкелген соғыс, ешқашан қайталанбауы керек деген ниетті күшейтті. Еуропа елдерінің көпшілігі «үлкен держава» статусын жоғалтты, бірақ Кеңес Одағы Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін супердержаваға айналып, 45 жыл бойы осы мәртебені сақтап қалды. Осының нәтижесінде, екі қарсы идеологиялық супердержава қалыптасты. 1930 жылдары Еуропада қайтадан кең ауқымды соғыс басталып, Екінші дүниежүзілік соғысқа ұласты, сол кезде немен және не үшін күресу керектігі туралы келісімге келу қажет болды. Алғашқы келісім 1941 жылы Лондонға жиналған Еуропаның қарсылық күштері арасында жасалды. Бұл келісім 1941 жылғы Атлантикалық хартамен кеңейтілді, ол одақтастар мен олардың ортақ мақсаттарын белгілеп, Біріккен Ұлттар Ұйымы (1945 жылы құрылған) және Бреттон-Вудс жүйесі (1944) сияқты жаңа жаһандық халықаралық институттардың құрылымын жеделдетті. 1943 жылғы Мәскеу және Тегеран конференцияларында соғыстан кейінгі әлем мен Еуропа үшін бірлескен институттар құру жоспарлары талқыланды. Бұл 1944 жылғы Ялта конференциясында Еуропалық консультативтік комиссия құру туралы шешімге әкелді, ол кейіннен Германия капитуляциясынан және 1945 жылғы Потсдам келісімінен кейін Сыртқы істер министрлерінің кеңесімен және Одақтастардың Бақылау кеңесімен алмастырылды. Соғыс әлі де жалғасып жатқан кезде, қарсылық қозғалыстары соғыстан кейінгі Еуропаның болашақ бейнесін қалыптастырды. 1941 жылғы Альтиеро Спинеллидің Вентотен түрмесінде жазылған манифесті итальяндық қарсылық арқылы және 1943 жылдан кейін итальяндық Еуропалық федералистік қозғалысы арқылы еуропалық интеграцияны насихаттады. 1943 жылдың наурыз айында радио арқылы сөйлеген сөзінде Ұлыбританияның басшысы сэр Уинстон Черчилль жеңіске жеткеннен кейін «Еуропаның нағыз кемелдігін қайта жаңғырту» туралы жылы ойларын білдірді және соғыстан кейін Еуропалық елдерді біріктіріп, бейбітшілік құруға бағытталған «Еуропа Кеңесін» құру мүмкіндігін қарастырды.

Соңынан (1945-1948)

Соғыс аяқталғаннан кейін еуропалық интеграция соғысқа себеп болған экстремизмге қарсы құрал ретінде қарастырылды. 1946 жылдың 19 қыркүйегінде Цюрих университетінде Уинстон Черчилль 1930 жылдан бері қайталап келген «Еуропалық одақ» және «Еуропа кеңесі» туралы шақыруларын жаңартты. Қызметтен кеткен соң Черчилль Еуропаның Біріккен Штаттарын құруға азаматтық тұрғыдан үндеді. Оның сөйлемімен бір уақытта Люцерн кантонында Гертенштейн конгресі өтіп, нәтижесінде Еуропа Федералистерінің одағы құрылды, ол сол кезде құрылған және кейіннен Еуропалық қозғалыстың құрамына кірген мүшелерінің бірі болды. Ричард фон Куденхове Калерги екі дүниежүзілік соғыс арасында еуропалық интеграция үшін ең көне ұйымды – Панеуропалық одақты сәтті құрды және 1947 жылдың маусымында Еуропалық парламенттік одақты (ЕПО) құрды. Германияның ешқашан қайтадан бейбітшілікке қауіп төндірмеуі үшін оның ауыр өнеркәсібінің бір бөлігі бұзылды (Қараңыз: Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Германия өнеркәсібіне қатысты одақтастардың жоспарлары) және оның негізгі көмір өндіруші аймақтары көрші елдерге (Силезия) берілді, жеке басқарушы билікке (Сарр аймағы) немесе халықаралық бақылауға (Рур аймағы) берілді. 1947 жылға қарай батыс одақтас державалар мен Кеңес Одағы арасындағы қақтығыс 1947 жылғы поляк заң шығарушы сайлауының нәтижесінде күшейді, бұл Ялта келісімінің айқын бұзушылығы болды, одан кейін 1947 жылдың 12 наурызында Трумэн доктринасы жарияланды. 1947 жылдың 4 наурызында Франция мен Ұлыбритания Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін болашақта кез келген тарапқа қарсы әскери агрессия болған жағдайда өзара көмек көрсету туралы Дюнкерк шартына қол қойды. Шартының негізінде болашақтағы әскери шабуыл, іс жүзінде кеңестік шабуыл қаупі тұрды, бірақ ресми мәлімдемелерде неміс шабуылы ретінде көрсетілді. 1948 жылдың ақпанында Чехословакия Коммунистік партиясы жасаған мемлекеттік төңкерістен кейін Лондондық алты елдің конференциясы өтті, нәтижесінде Кеңес Одағы Достасқан елдердің Бақылау кеңесіне бойкот жариялады және оны қабілетсіз қылды, бұл оқиға суық соғыстың басталуын білдірді. 1948 жылдың қалған бөлігі институционалдық қазіргі заманғы еуропалық интеграцияның басталуын белгіледі.

Бастапқы жылдары (1948-1957)

1948 жылы «Қырық жылдық соғыс» басталғанда Брюссель шартына қол қойылып, Батыс Одағы (WU) алғашқы ұйым ретінде құрылды, одан кейін Рур аймағы үшін халықаралық орган құрылды. Сол жылы Маршалл жоспарын басқару үшін ЕЭДҰ-ның алдыңғы қадамы – Еуропалық экономикалық ынтымақтастық ұйымы құрылды. Шығыс блогы жауап ретінде Комэконды құрды. Еуропалық интеграцияның маңызды сәті 1948 жылғы мамырдағы Гаага конгресі болды, ол Еуропа қозғалысы Интернационалын, Еуропа колледжін құруға және ең бастысы, 5 мамыр 1949 жылы Еуропа Кеңесінің құрылуына (қазір Еуропа күні деп аталады) әкелді. Еуропа Кеңесі Батыс Еуропаның тәуелсіз мемлекеттерін біріктірген алғашқы институт болды, бұл келесі екі жылда Еуропаның одан әрі интеграциялануына үлкен үміт пен қызу пікірсайыстар туғызды. Содан бері ол ынтымақтастық пен ортақ мәселелерді одан әрі дамытудың кең форумы болды, мысалы, 1950 жылы қол қойылған Адам құқықтары жөніндегі Еуропалық конвенцияға қол жеткізілді. ЕО институттарының нақты тууына 1950 жылдың 9 мамырындағы Шуман декларациясы (бесінші Жеңіс күнінен кейінгі күн, бүгінгі Еуропа күні) ықпал етті. Осы сөйлеу негізінде Франция, Италия, Бенилюкс елдері (Бельгия, Нидерланды және Люксембург) Батыс Германиямен бірге 1951 жылы Париж шартына қол қойды, келесі жылы Еуропалық көмір және болат қауымдастығы құрылды; ол Рур аймағы үшін халықаралық органның рөлін алды. 1948 жылдан бері АҚШ-тың ірі қаржылық көмегімен қолдау көрсетілген ЕКБҚ Еуропалық экономикалық даму мен интеграцияны қамтамасыз ететін және Еуропалық комиссия мен Парламент сияқты ЕО-ның негізгі институттарының бастауы болған маңызды ұйымға айналды. Еуропалық көмір және болат қауымдастығын құруды Американың мемлекеттік хатшысы Джордж Маршалл ұсынды. Оның атқарылған жоспары Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Еуропаны қайта құруға бүгінгі ақшамен 100 миллиардтан астам доллар жұмсады, еуропалықтарды азық-түлікпен қамтамасыз етуге, өнеркәсіпті қайта құруға болат жеткізуге, үйлерді жылытуға көмір жеткізуге және электр энергиясын өндіруге көмектесетін тоғандар салуға көмектесті. Осылайша Маршалл жоспары экономикалық интеграцияның әсерін және үйлестіру қажеттілігін көрсетіп, Еуропалық күштерді қазіргі Еуропалық одақтың алғы құрамы – Еуропалық көмір және болат қауымдастығына біріктіруге ықпал етті. Маршалл жоспарының күші туралы 1997 жылы Германияның бұрынғы канцлері Хельмут Шмидт: «Америка Еуропалық Одақтың дамуы – оның ең үлкен жетістіктерінің бірі екенін ұмытпауы керек. Маршалл жоспары болмаса, мұндай жағдай тумас еді» деді. Шуманмен қатар, 1951 жылғы Плевен жоспары дамып келе жатқан Еуропалық қауымдастықтың институттарын Еуропалық саяси қауымдастықпен байланыстыруға тырысты, бірақ ол сәтті болмады, бұл ұсынысқа сонымен қатар ұсынылған Еуропалық қорғаныс қауымдастығы да кіретін болды, ол 1949 жылы Трумэн доктринасы бойынша құрылған НАТО-ға Батыс Германияның қосылуына балама болды. 1954 жылы Батыс Еуропалық Одақ құрылды, НАТО Дүниежүзілік Одақтың өкілеттіктерін алғаннан кейін, Батыс Германия оған қосылды. Бұл Кеңес Одағын 1955 жылы Варшава шартын құруға итермеледі, бұл оған Шығыс Еуропадағы өз орнын нығайтуға мүмкіндік берді. Саар протекторатын «Еуропалық аумаққа» айналдыру әрекеті 1955 жылы өткен референдумда қолдау таппады. Саар аймағы Батыс Еуропалық Одақтың Министрлер Кеңесіне есеп беретін Еуропалық комиссардың бақылауындағы жарғымен басқарылатын болды. Қорғаныс (Еуропалық қорғаныс қауымдастығы) және саяси қауымдастықтар (Еуропалық саяси қауымдастығы) құруға жасалған сәтсіз әрекеттерден кейін көшбасшылар Мессина конференциясында кездесіп, Спаак комитетін құрды, ол Спаак есебін жасады. Бұл есеп 1956 жылғы 29 және 30 мамырдағы Венеция конференциясында қабылданды, онда үкіметаралық конференция ұйымдастыру туралы шешім қабылданды. Ортақ нарық және Эвратом туралы үкіметаралық конференция экономикалық біртүтастыққа баса назар аударды, нәтижесінде 1957 жылы Рим шарттарына қол қойылды, ол мүшелері арасында Еуропалық экономикалық қауымдастығын (ЕЭҚ) және Еуропалық атом энергиясы қауымдастығын (Эвратом) құрды.

1958-1972 жж. үш қауымдастық

Екі жаңа қауымдастық ЕҚЖҚ-дан (Еуропалық Қоалқы Қоғамдастығы) бөлек құрылды, бірақ олар бірдей соттар мен ортақ Ассамблеяны бөлісті. Жаңа қауымдастықтардың басшылары "Жоғары Билікке" қарама-қарсы комиссия деп аталды. ЕЭК-ті (Еуропалық Экономикалық Қоғамдастығы) Уолтер Холлштейн (Холлштейн комиссиясы) басқарды, ал Евратомды Луи Арманд (Арманд комиссиясы) және кейін Этьен Хирш басқарды. Евратом ядролық энергетика салаларын біріктірді, ал ЕЭК мүшелері арасында кедендік одақты дамытуға бағытталды. 1960 жылдары Францияның жоғары ұлттық билікті шектеуге тырысуы және Ұлыбританияның мүшелігін қабылдамауы сияқты шиеленістер күшейді. Дегенмен, 1965 жылы үш қауымдастықты бір институттар жиынтығына біріктіру туралы келісімге қол қойылды, нәтижесінде Брюссельде Біріктіру шартына қол қойылды және ол 1967 жылдың 1 шілдесінде күшіне енді, осылайша Еуропалық Қоғамдастықтар құрылды. Жан Рей біріктірілген алғашқы комиссияға (Рей комиссиясы) төрағалық етті. 1960 жылдары Қоғамдастықтардың саяси прогресі баяу болғанымен, бұл Еуропалық құқықтық интеграция үшін өнімді кезең болды. Әділет Сарайының (Соттың) негізгі құқықтық доктриналарының көп бөлігі 1960-1970 жылдардағы маңызды шешімдерде, ең әуелі 1963 жылғы «Ван Генд ен Лоос» ісінде қалыптасты, ол Еуропалық құқықтың «тікелей әсерін», яғни жеке тұлғалардың ұлттық соттарда оны орындау мүмкіндігін жариялады. Осы кезеңде қабылданған басқа да маңызды шешімдерге «Costa v ENEL» ісі, ол Еуропалық құқықтың ұлттық құқықтан басымдығын белгіледі, және «Сүт өнімдері» ісі кірді, ол Еуропалық қоғамдастықта өзара жазалау және қарсы шаралар сияқты халықаралық құқықтың жалпы принциптерін тыйым салды деп жариялады. Бұл үш шешім де 1962 жылы француз судьясы Роберт Лекур тағайындалғаннан кейін қабылданды, және Лекур 1960 және 1970 жылдары Әділет Сарайына (Сотқа) елеулі ықпал етті.

1973-1993: кеңейтуден Делорға дейін

Көптеген келіссөздерден кейін және Франция төрағалығының өзгеруінен кейін Дания, Ирландия және Ұлыбритания (Гибралтармен бірге) 1973 жылдың 1 қаңтарында Еуропалық қауымдастықтарға қосылды. Бұл Одақтың кеңейтілуі (Еуропалық Одақтың кеңейтілуі) сияқты маңызды саясат саласына айналған бірнеше кеңейтілудің алғашқысы болды. 1979 жылы Еуропалық парламентте жалпы сайлау құқығымен тікелей сайлау өтті. 410 депутат сайланды, олар Еуропалық парламенттің бірінші әйел президенті Симон Вейльді сайлады. 1981 жылы Грекия қосылды. 1982 жылы Гренландия Даниядан дербестік алғаннан кейін қауымдастықтан шығу туралы дауыс берді (Толық мәліметтер үшін қараңыз: Еуропалық Одақ және ерекше мүше мемлекеттердің аумақтары). Испания және Португалия (1977 жылы өтініш берген) 1986 жылдың 1 қаңтарында үшінші кеңейтуде қосылды. Жақында тағайындалған Комиссия төрағасы Жак Делор (Делор комиссиясы) 1986 жылы қауымдастықтардың Еуропалық туын қабылдауына төрағалық етті. Келісімдердің бірігу шартынан кейінгі алғашқы маңызды қайта қаралымында көшбасшылар 1986 жылдың ақпан айында Бірыңғай еуропалық актіні қол қойды. Мәтінде институционалдық реформа қарастырылды, соның ішінде, әсіресе сыртқы саясат саласында қауымдастықтың өкілеттіктерін кеңейту. Бұл жалғыз нарықты аяқтаудың маңызды бөлігі болды және 1987 жылдың 1 шілдесінде күшіне енді. 1987 жылы Түркия қауымдастыққа қосылуға ресми түрде өтініш берді және кез келген ел үшін ең ұзақ өтініш беру процесін бастады. 1988 жылғы Польша ереуілдері мен Польша дөңгелек үстелінің келісімінен кейін Орталық Еуропадағы алғашқы ашылу белгілері пайда болды. 1989 жылдың 19 тамызында Австрия мен Венгрия арасындағы Пан-Еуропалық пикниктегі шекаралық қақпаның ашылуы бейбіт тізбекті реакцияны тудырды, оның нәтижесінде ГДР жойылды және Шығыс блогы ыдырады. Отто фон Габсбург және Имре Позгай бұл оқиғаны Михаил Горбачевтің темір пердені ашуға реакциясын тексеру мүмкіндігі ретінде қарастырды. Атап айтқанда, Мәскеудің Венгриядағы кеңестік әскерлеріне араласуға бұйрық берер-бермейтіні тексерілді. Бірақ Пан-Еуропалық пикниктегі жаппай көшіп кету, Шығыс Германияның Социалистік Бірлік партиясының кейіннен күмәнді әрекеттері және Кеңес Одағының араласпауы бөгеттерді бұзды. Осылайша Шығыс блогының құрылысы бұзылды және оның нәтижесінде Берлин қабырғасы және темір перде құлады. Германия қайта біріктірілді және бұрынғы Шығыс блогына кеңейтуге есік ашылды (Толық мәліметтер үшін қараңыз: Копенгаген критерийлері). Жаңа кеңейтулер толқыны күтілуде болғандықтан, 1992 жылдың 7 ақпанында Маастрихт шарты қол қойылды, ол келесі жылы күшіне енген кезде Еуропалық Одақты құрды.

1993-2004: құрылуы

1993 жылдың 1 қарашасында үшінші Делор комиссиясы тұсында Маастрихт шарты күшіне енді, осы арқылы Еуропалық Одақ пен оның тірек жүйесі құрылды, оған Еуропалық қауымдастықпен қатар сыртқы және ішкі істер де кірді. 1994 жылғы Еуропалық сайлауда Еуропалық социалистер партиясы парламенттегі ең ірі партия ретіндегі позициясын сақтап қалды. Кеңес Жак Сантерді Комиссия төрағасы етіп ұсынды, бірақ ол екінші таңдау ретінде қарастырылып, оның беделін төмендетті. Парламент Сантерді тартысты дауыспен мақұлдады, бірақ оның комиссиясы көбірек қолдауға ие болды – 416 дауыспен 103-ке қарсы мақұлданды. Сантер Маастрихт шарты бойынша алған жаңа өкілеттіктерін пайдаланып, комиссарларды таңдаудағы бақылауын күшейтті. Олар 1995 жылдың 23 қаңтарында қызметке кірісті. 1994 жылдың 30 наурызында Австрия, Швеция және Финляндиямен мүшелікке қатысты келіссөздер аяқталды. Сонымен қатар, Норвегия, Исландия және Лихтенштейн 1994 жылдың 1 қаңтарында күшіне енген Еуропалық экономикалық аймаққа қосылды, бұл ұйым Еуропалық еркін сауда қауымдастығының мемлекеттеріне Бірыңғай Еуропалық нарыққа кіруге мүмкіндік берді. Келесі жылы Шенген келісімі жеті мүше арасында күшіне енді және 1996 жылдың соңына дейін оған дерлік барлық мүшелер қосылды. 1990 жылдары еуроның дамуы жалғасты. 1994 жылдың 1 қаңтарында Еуропалық Одақтың Экономикалық және валюталық одағының екінші кезеңі Еуропалық валюталық институт құрылуымен басталды, ал 1999 жылдың басында еуро валюта ретінде қолданысқа енгізіліп, Еуропалық Орталық банк құрылды. 2002 жылдың 1 қаңтарында бұрынғы валюталарды толықтай алмастырған банкноттар мен монеталар айналымға түсті. 1990 жылдары Балқандағы қақтығыстар ЕО-ның Ортақ Сыртқы және Қауіпсіздік саясатын (ОСҚС) дамытуға түрткіс берді. ЕО қақтығыстың бастапқы кезеңінде тиісті реакцияны көрсетпеді, ал Нидерландыдан келген БҰҰ бейбітшілік сақшылары Босния мен Герцеговинадағы Сребреницада 1995 жылдың шілдесінде болған геноцидтің алдын алуға күш жеткізбеді – бұл Екінші дүниежүзілік соғыстан бері Еуропадағы ең ірі жаппай қырғын. Солтүстік Атлантикалық келісім ұйымы (НАТО) соғысқа араласып, тараптарды келіссөз үстеліне отыруға мәжбүр етті. Еуропалық Одақтың сыртқы саясаттағы алғашқы тәжірибесі Амстердам шартында (осы арқылы Жоғарғы өкіл құрылды) сыртқы саясаттың маңыздылығына баса назар аударуға мүмкіндік берді. Алайда, 1999 жылдың наурыз айындағы бюджеттік дағдарыс бұл жетістіктерді көлеңкеге түсірді. Парламент Комиссияның 1996 жылғы бюджетін қаржылық басқарудың нашарлығы, алаяқтық және жезөкшелік себептерімен мақұлдаудан бас тартты. Парламент оларды қызметтен шеттетуге дайын болғандықтан, Сантер комиссиясының барлық мүшелері отставкаға кетті. Делорс кезеңінен кейінгі еуроскептик көңіл күй нығая түсті, ал Кеңес пен Парламент алдағы жылдары Комиссияның позициясына үнемі қарсылық көрсетті. Келесі сайлауда социалистер жаңа Халықтық партияға ондаған жылдар бойы ие болған көпшілігін жоғалтты, ал келесі Проди комиссиясы жаңа Еуропалық алаяқтыққа қарсы күрес кеңсесін (OLAF) құруға асықты. Амстердам шартының жаңа өкілеттіктеріне сәйкес, Проди кейбір сарапшылар тарапынан «Еуропаның бірінші премьер-министрі» деп сипатталды. 4 маусымда Хавьер Солана Кеңестің Бас хатшысы болып тағайындалды, ал Ортақ Сыртқы және Қауіпсіздік саясаты жөніндегі күшейтілген Жоғарғы өкіл Косовоға араласуын мойындады – Солана кейбір сарапшылар тарапынан Еуропаның алғашқы Сыртқы істер министрі ретінде қарастырылды. Ницца шарты 2001 жылдың 26 ақпанында қол қойылды және 2003 жылдың 1 ақпанында күшіне енді, бұл 2004 жылы 10 жаңа мүшеге қабылдауға соңғы дайындықтар жасады.

2004-2007: Үлкен кеңейту мен бірігу

2004 жылдың 10-13 маусымында 25 мүше мемлекет тарихтағы ең ірі трансұлттық сайлауға қатысты (әлемдегі демократиялық сайлаушылардың саны бойынша екінші орында). Алтыншы Парламент сайлауының нәтижесі Еуропалық Халық партиясы – Еуропалық демократтар тобының екінші жеңісі болды. Сондай-ақ, сайлауға қатысу көрсеткіші 45,5% құрады, бұл көрсеткіш екінші рет 50%-дан төмен түсті. 2004 жылдың 22 шілдесінде жаңа Парламент Жозе Мануэл Баррозуды келесі Комиссия төрағасы ретінде бекітті. Дегенмен, оның 25 комиссардан тұратын жаңа командасы қиындықтарға тап болды. Парламент оның бірнеше үміткерлеріне қарсылық білдіргендіктен, Баррозу өзінің таңдауын кері тартып, қайтадан талпынуға мәжбүр болды. Проди Комиссиясының өкілеттігі комиссарлардың жаңа құрамы мақұлдағаннан кейін 22 қарашаға дейін ұзартылды. 2004 жылдың 28 қазанында Еуроодақ мүше мемлекеттерінің толық өкілеттігі бар өкілдері конституциялық шартқа қол қойды. Құжат көптеген мүше мемлекеттерде ратификацияланды, оның ішінде екі жағымды референдум өтті. Алайда, Франция мен Нидерландыда өткен референдумдар сәтсіз аяқталып, шартты күштен шығарды. Еуропалық Кеңес конституциялық ұсыныстан бас тартуға келісті, бірақ оның көптеген өзгерістері түзету шартында сақталды. 2007 жылдың 13 желтоқсанында шартқа қол қойылды, ол еуроскептикке бейім мемлекеттерге ерекше жағдайлар жасады және мемлекеттік сипаттағы ешқандай элементтерді қамтымады. Лиссабон шарты 2009 жылдың 1 желтоқсанында күшіне енді. Ол Еуропалық Кеңес төрағасы лауазымын құрды және Жоғары өкіл лауазымын едәуір кеңейтті. Президенттік лауазымға кім тағайындалуы керек деген көптеген талқылардан кейін, Еуропалық Кеңес аса іріткісіз тұлғаны таңдап, Герман Ван Ромпейді сайлады, ал сыртқы саясатта тәжірибесі жоқ Кэтрин Эштон Жоғары өкіл болды. 2009 жылғы сайлауда Еуропалық Халық партиясы тағы да жеңіске жетті, бірақ британдық консерваторлар жеңіліске ұшырады. Олар басқа антифедералистік оңшыл партиялармен бірге кішігірім еуроскептик «Еуропалық консерваторлар мен реформаторлар» тобын құрды. Парламент төрағалығы тағы да Халық партиясы мен социалистер арасында бөлісті, ал Ежи Бузек бұрынғы коммунистік елден шыққан алғашқы Еуропалық Парламент төрағасы болып сайланды. Баррозуды Кеңес екінші мерзімге ұсынды және сайлаулардан бұрын оны өзінің үміткері деп жариялаған ЕХП оны қолдады. Алайда, социалистер мен «жасылдар» оған қарсы оппозицияны басқарды, бірақ қарсы кандидат туралы келісе алмады. Парламент Баррозу II-ні мақұлдады, бірақ бұл жолы да кестеден бірнеше айға қалып қойды. 2007 жылы Болгария мен Румынияның 2007 жылдың 1 қаңтарында Еуроодаққа қосылуымен бесінші кеңею аяқталды. Сонымен қатар, 2007 жылы Словения, 2008 жылы Мальта мен Кипр, ал 2009 жылы Словакия евроны қабылдады.

2008-2016 жж.: Еуропалық дағдарыс

Алайда, 2008 жылы еурозонаның алғашқы рецессиясына түскен кезде, қазіргі мүшелерімен мәселелер туындады. Мүшелер ынтымақтасып жұмыс істеді және Еуропалық Орталық Банк (ЕОБ) экономикалық өсімді қалпына келтіруге араласты, ал еуро, әсіресе Исландия сияқты еурозонаға қатыспаған елдер үшін қауіпті пана ретінде қарастырылды. 2009-10 жылдардың соңында Грекия, Ирландия, Португалия және басқа да мүше елдердің дефолтқа ұшырау қаупі туғанда, еурозона басшылары қаржы жинауға мүмкіндігі жоқ мемлекеттерге несие беру шаралары туралы келісімге келді. Бұл Еуроодақ келісімдеріне қайшы келеді деген айыптауларға, себебі олар еуроаймақтың мүшелерін қаржыларын тиімді басқаруға ынталандыру үшін құтқарудан бас тартуды көздейді, – «бұл несиелер, гранттар емес, және Еуроодақ та, басқа да мүше мемлекеттер де көмек алған елдердің қарыздары үшін жауапкершілік алмайды» деген аргументпен жауап берілді. Грекия қаржысын жақсартуға күш салып жатқанда, басқа мүше мемлекеттер де тәуекелге ұшырады және бұл еурозона экономикасының қалған бөлігіне қандай салдарлар әкелері анық болғандықтан, несие беру механизмі келісілді. Дағдарыс одан әрі экономикалық интеграцияға және Еуропалық валюта қоры немесе федералды қазынашылық сияқты бірқатар ұсыныстарға келісімге қол жеткізуге серпін берді. Еуропалық Одақ «Еуропадағы бейбітшілік пен келісімді, демократия мен адам құқықтарын дамытуға қосқан үлесі үшін» 2012 жылғы Нобель бейбіт сыйлығының иегері атанды. Нобель комитеті «Екінші дүниежүзілік соғыстағы қасіретті азаптар жаңа Еуропаның қажеттілігін көрсетті. Бүгінде Германия мен Франция арасындағы соғыс ойға келмейді. Бұл, дұрыс бағытталған күш-жігермен және өзара сенімді нығайту арқылы, тарихи жаулар қалай тығыз серіктестерге айнала алатынын көрсетеді» деді. Нобель комитетінің шешімі кеңінен сынға ұшырады. 2013 жылдың 1 шілдесінде Хорватия Еуроодаққа қосылды, ал 2014 жылдың 1 қаңтарында Францияның Үнді мұхитындағы Майотта аумағы шеткі аймақ ретінде қосылды.

2016-2020: Brexit

2016 жылғы 23 маусымда Ұлыбритания азаматтары референдумда Еуропалық Одақтан шығуға дауыс берді және осылайша Еуропалық Одақ туралы шарттың (ЕО) 50-бабын қолданған алғашқы және қазірге дейін жалғыз мүше ел атанды. Дауыс беру нәтижесінде 51,9% қолдаумен ЕО-дан шығуға, ал 48,1% қарсылық білдірілді. Ұлыбританияның ЕО-дан шығуы 2020 жылғы 31 қаңтарда аяқталды.

2020-2022: COVID-19 пандемиясының әсері

COVID-19 пандемиясынан туындаған экономикалық дағдарыстан кейін Еуроодақ басшылары алғаш рет «Еуропаның жаңа буыны» (Next Generation EU - NGEU) деп аталатын Еуропалық қалпына келтіру бағдарламасын қаржыландыру үшін бірлескен қарыз алуға келісті.

2022-ден қазіргі уақытқа дейін: Ресей-Украина соғысының әсері

2022 жылдың 24 ақпанында Украина шекараларына жақын жиналғаннан кейін Ресей Қарулі Күштері Украинаға толыққанды басып кірді. Еуропалық Одақ Ресейге ауыр санкциялар салды және Еуропалық бейбітшілік қоры арқылы қаржыландырылатын, бюджеттен тыс қаражат есебінен Украинаға қару-жарақтан әскери көмек пакеті туралы келісімге келді. Сонымен қатар, соғыстың алғашқы апталарында Украинадан қашқан босқындар көршілес Еуропалық Одақ елдеріне көптеп келді. Бұл қақтығыс Еуропаның Ресейге деген энергияға тәуелділігін көрсетті, Ресей Еуропалық Одаққа "ашық түрде" қауіп төндіретін жеткізуші деп есептелді.

Реформа

Көп жылдамдықты Еуропа – қазіргі уақытта қолданылып жүрген, ерекшеленген интеграция тұжырымы. 2023 жылдың қыркүйегінде Брюссельде өткен кеңес отырысында ұсынылған есепте тәуелсіз сарапшылар тобы осы тұжырымға жаңадан ден қойды. "Франция мен Германия кез келген жаңа мүше қосылмас бұрын Еуроодақтың кең ауқымды реформасын қадағалауда".