Кіріспе

Англияның Оңтүстік-Шығыс Лондонындағы Гринвич түбегінде орналасқан үлкен күмбез тәрізді ғимараттың бастапқы атауы – «Мыңжылдық Домы». Ол үшінші мыңжылдықтың басталуын тойлайтын маңызды көрмені қабылдады. 2022 жылғы мәліметтер бойынша, пайдалы көлемі бойынша әлемдегі тоғызыншы ең үлкен ғимарат болып табылады. Көрме 2000 жылдың 1 қаңтарынан 31 желтоқсанына дейін жұмыс істеді. Жоба мен көрме қатты дау тудырды және демеушілер күткен 12 миллион адамның жартысына ғана ие болды, соның салдарынан баспасөз оны сәтсіздік деп бағалады. Көрменің барлық бастапқы элементтері сатылды немесе таратылды. 2005 жылғы есепте Домы мен оны қоршаған жердің құны (Домымен қоршалған бастапқы 48 акрдан 170 акрға дейін ұлғайды) және келісімге қол жеткізгенге дейін Домыны басқару құны 28,7 миллион фунт стерлингті құрады. Домы орналасқан 48 акр жердің құны 48 миллион фунт стерлингке бағаланды, оны құрылысты бұзу арқылы ақшаға айналдыруға болар еді, бірақ Домыны сақтап қалу дұрыс деп шешілді. Құрылыс әлі де бар және қазір The O2-нің маңызды сыртқы элементі болып табылады. Басты меридиан Домының батыс жағынан өтеді, ал ең жақын Лондон метро станциясы – Jubilee желісіндегі Солтүстік Гринвич.

Сәулет

Бұл күмбез әлемдегі өз түріндегі ең ірі күмбездердің бірі. Сырттан ол жылдың әр айына немесе сағат бетінің әр сағатына сәйкес келетін он екі сары тірек мұнарасы бар, үлкен ақ шатыр сияқты көрінеді, бұл ғаламдық стандарттық уақыттың (Greenwich Mean Time) рөлін көрсетеді. Планы бойынша ол дөңгелек пішіндес, диаметрі стандартты жылдың әр күніне тең. Ол Ұлыбританияның ең танымал нысандарының біріне айналды және Лондонның спутниктік суреттерінде оңай анықталады. Оның сыртқы пішіні 1951 жылы Ұлыбритания фестивалі үшін салынған «Дискавери» күмбезін еске салады. Архитекторы Ричард Роджерс, ал мердігер – Sir Robert McAlpine және Laing Management компанияларының бірлескен кәсіпорны McAlpine/Laing Joint Venture (MLJV). Ғимарат құрылысын Buro Happold инженерлері жобалаған, ал бүкіл шатыр құрылысының салмағы ғимарат ішіндегі ауадан азырақ. Оны кейде «Мыңжылдық шатыры» деп қысықтап айтады. Шатырдың биіктігі ортасында жылдың әр аптасына сәйкес келеді, әрқайсысы екі панельден тұратын 72 сегменттен тұрады. Оның симметриясы Блэкволл туннелінен шығатын желдету шахтасы арқылы бұзылады. 2022 жылдың 18 ақпанында «Еунис» даулы ауа райы кезінде алты сегменті қирады. Сынақшы Джонатан Мидс Милленниум күмбезін «Уытты қалдықтар мұражайы» деп атайды, ал жобаға күмбезден басқа бүкіл Гринвич түбегін қайта жаңарту кірді. Бұл жер бұрынғыда 1889 жылдан 1985 жылға дейін жұмыс істеген Шығыс Гринвич газ зауытының уытты шламасымен ластанған еді. Тазалау операциясын сол кездегі вице-премьер Майкл Хесселтин халыққа толы астанаға пайдалы жердің үлкен аумағын қосатын инвестиция ретінде қарастырды.

Купол жобасының негізі

Купол жобасы Джон Мейджордың консервативті үкіметі кезінде бастапқыда әлдеқайда кіші масштабта, үшінші мыңжылдықты мерекелеу үшін Ұлыбритания фестивалі немесе Дүниежүзілік көрмесі сияқты көрініс ретінде жоспарланған. 1997 жылы Тони Блэр басшылығымен сайланған Лейбористік партия үкіметі жобаның көлемін, ауқымын және қаржыландыруын едәуір кеңейтті, ал құрылыс 1997 жылдың маусым айында басталды. Бұл сондай-ақ, жобадан күтілетін нәтижелерге үміттерді де арттырды. Ашылу алдында Блэр Куполды "цинизмге қарсы сенімнің, жалпыға ортаққа қарсы батылдықтың, нашарлыққа қарсы тамашалықтың жеңісі" деп атады. BBC тілшісі Роберт Орчардтың сөздерімен айтқанда, "Купол келесі сайлау манифестінде Жаңа Лейбористік партияның жарқын жетістігі ретінде көрсетілуі тиіс еді", бірақ 2001 жылғы Консервативтік партия манифестінде "бос, анонимді және тамырсыз" деп сынға ұшырады, сондай-ақ "Британияның тарихы мен мәдениетіне қатысты түсініксіздік" байқалды. Уэльс ханшайымы Диананың қайтысынан кейін Купол басқармасының бір мүшесі жобаны қайта қарастырып, кеңейтуді ұсынды – "мысалы, аурухана, бизнес, қайырымдылық ұйымдары, жеке тұрғын үйлер және барлығын "Принцесса Диана орталығы" деп атауды". Бірақ бұл идея кейіннен қабылданбады. Ашылуға дейін Купол Иэн Синклердің "Кешіріңіз, мениск" атты сынамына ұшырады (Profile Books: Лондон 1999), онда жобаның айналасындағы шу, саяси жағдаяттар және болашақтағы көңілі тоймас күйзеліс болжалды. Көрмеден кейін Куполды 25 жылға дейін пайдалануға болатын еуропалық футбол стадионына айналдыру жоспарланған. "Чарлтон Атлетик" бір кезде көшу мүмкіндігін қарастырған, бірақ оның орнына өз стадионын жаңартуды жөн көрді. Жергілікті "Фишер Атлетик" командасы да Куполға көшуге қызығушылық танытқан, бірақ олардың жанкүйерлерінің саны жеткіліксіз деп есептелді. Куполдың "Лондон Арена" жабылуынан кейін атқаратын функцияларын өз мойнына алуы жоспарланған. Қазіргі таңдағы "O2 Arena" залы осы функцияны атқаруда.

Мыңжылдық тәжірибе

1999 жылдың 31 желтоқсанында жеке ашылу рәсімі болды, соның ішінде Королева Елизавета II қатысқан Жаңа жылдық той да ұйымдастырылды. «Мыңжылдық тәжірибесі» Куполы 2000 жыл бойына жалпы жұртқа ашық болды және көптеген қызықты орындар мен көрмелерді қамтыды.

Мыңжылдық күмбезі шоуы

2000 жылы ағылшын музыканты Питер Габриэль "OVO The Story of OVO" атты комикс пішіндес CD буклетімен бірге шығарылған CD нұсқасын ұсынды, ол "OVO The Millennium Show" деген атаумен жарық көрді. Осыған негізделген 2000 жылғы "Миллениум куполы" шоуының тарихы. Шоу 2000 жылдың 1 қаңтарында ашылды және сол жылдың 31 желтоқсанында жабылуға дейін 999 рет қойылды. Оны Walt Disney World компаниясы демеушілік етті.

Басқа көрікті жерлер

Домның ішінде де, сыртында да көптеген басқа да көрікті орындар болды. Куполдың ішінде «Мыңжылдықтың уақыт сақшылары» (Кодгсли мен Спринкс кейіпкерлері бар) ойын алаңы, Корольдік қазына үйімен бірлескен «Мыңжылдық монета соғу пресі», 1951 жылғы Ұлыбритания фестивалі автобусы және «Мыңжылдық жұлдызы» әшекейлері (сәтсіз «Мыңжылдық алмасы» қарақшылығының ортасы) орналасқан. Сыртта «Мыңжылдық картасы» (он үш метр, 43 фут биіктігі), «Балалық шақ текшесі», «Айнала қарау» (жасырын инсталляция), Гринвич павильоны, Куполдың алдындағы «Аспан бағы», сондай-ақ көптеген көркем инсталляциялар мен мүсіндер болды. Қалған екі көркем инсталляция O2 аренасын Королева Елизаветаның Олимпиадалық паркімен байланыстыратын «The Line» заманауи өнер жолының бастауын құрайды.

Қаржылық және басқару мәселелері

Баспасөз жобаның көбінесе сәтсіздікке ұшырағанын хабарлады. 2000 жылы ұйымдастырушылар Мыңжылдық комиссиясынан, оны қолдаған лотереялық ұйымнан бірнеше рет қосымша қаржы сұрады және алды. Көрмеге дейін және оның кезінде басқару және директорлар кеңесі деңгейінде жасалған көптеген өзгерістердің нәтижесі шектеулі болды, тіпті нәтижесі болмады. Дженифер Пейдж Купол ашылғаннан кейін бір ай өткен соң «New Millennium Experience Company» компаниясының бас директоры лауазымынан босатылды. Баспасөз хабарларында премьер-министр Тони Блэр Куполдың табысқа жетуіне үлкен мән бергені айтылды. Мәселенің бір бөлігі қаржылық болжамдардың 12 миллион келушінің күтілген санына негізделгендігі болды, бұл өте жоғары бағалау болды. Купол ашылған алғашқы жылы шамамен 6,5 миллион келуші келді, бұл Ұлыбритания фестиваліне келген шамамен 10 миллион төлеуші келушіге қарағанда едәуір аз болды, ол тек мамырдан қыркүйекке дейін өтті. 1938 жылы Глазгода өткен Империя көрмесіне 12 миллионнан астам адам келді, ол мамырдан қазанға дейін ашық болды. Баспасөзден өзгеше, келушілердің пікірлері өте жағымды болды. 2000 жылы ол ең танымал туристік орын болды. Екінші орында «Лондон көзі», үшінші орында 1999 жылы бірінші орын алған «Алтон Тауэрс» тұрды. Ұлыбританияның Ұлттық аудит кеңсесінің мәліметтері бойынша, 2002 жылы «New Millennium Experience Company» компаниясы таратылған кезде Куполдың құны 789 миллион фунт стерлингті құрады, оның 628 миллион фунты Ұлттық лотерея гранттарымен, ал 189 миллион фунты билет сатудан және басқа да кірістерден түсті. Құннан 25 миллион фунт стерлинг артық болғандықтан, лотерея грантының толық сомасы қажет болмады. Лотерея ақшасының 603 миллионы келушілер санының жетіспеуіне байланысты бастапқы қажетті 399 миллион фунт стерлингтен 204 миллион фунт стерлингке артық болды.

Соңы

Алайда, Купол әлі де баспасөздің назарында болды, үкіметтің оны сатудағы қиындықтары көп сынға түсті. Жабық ғимаратты күтіп ұстауға жұмсалған қаражат та сыналды. Купол жабылып көп өтпей, Лорд Фальконер оны күтіп ұстауға ай сайын 1 миллион фунт стерлингтен астам шығын кетіп жатыр деп хабарлады.

Экспонаттарды тарату

Куполдың жабылуынан кейін, кейбір аймақтарды қаржылаған ұйымдар таратып жіберді, бірақ мазмұнының көп бөлігі аукционда сатылды немесе Disney World-ке сыйланды. Оның ішінде заманауи британдық суретшілерге арнайы тапсырыспен жасалған бірнеше көркем туындылар болды. Гавин Тюрктің бір туындысы аукциондық бағасынан әлдеқайда арзанға сатылды, алайда Тюрк бұл туындының қажетті нәтиже бермегенін айтты. "Миллениумның уақыт сақтаушылары" аттракционын Суррейдегі Chessington World of Adventures ойын-сауық паркі сатып алды. "Мыңжылдық тәжірибе" еске алу заттары мен құрал-жабдықтарының бірегей тізімі АҚШ-тағы жеке коллекционерде сақтаулы. Көптеген жиһаз бен жабдықтарды Гиллингем ФК төрағасы Пол Скалли клубтың стадионы үшін сатып алды. Орталық қойылымның сахнасы және оған қосымша декорациялары Диснейдің Голливуд студиясындағы қоймаға тасылды, кейіннен 2008 жылдың мамыр айында ашылған "Toy Story Midway Mania" аттракционын жасау үшін пайдаланылды.

Уақытша қайта ашу

Куполдың болашақ қолданылуы туралы пікірталас жалғасып жатқанмен, Купол 2003 жылдың желтоқсанында «Қысқы әлем 2003» атты шара үшін қайта ашылды. Бұл іс-шарада үлкен аттракциондар, мұз айдыны және басқа да көңіл көтеру орындары болды. Шара Жаңа жыл қарсаңында лазерлік және фейерверк көрсетілімімен аяқталды. Сонымен қатар, ол Лондон мэрі «Құрмет» атты ұранмен ұйымдастырған бірнеше тегін музыка фестивальдеріне де отан тартты. 2004 жылғы Рождество маусымында Куполдың негізгі бөлігі үйсіз және мұқтаж адамдарға баспана ретінде пайдаланылды, бұл шараны бұрын өткізген Лондон Аренасын Crisis қайырымдылық қоры алмастырды. 2005 жылы Куполды қайта құру жұмыстары басталғанда, Лондон Аренасы бұл шараны қайтадан қабылдады.

Қайта құру және The O2 деп қайта атау

2000 жылдың соңына қарай, шатырлар аймағының астында жоғары технологиялық бизнес-парк салу туралы ұсыныс жасалды, бұл көшелер, саябақтар мен ғимараттармен толыққан "ішкі қала" құруды көздеді. Бизнес-парк іс жүзінде 1996 жылғы алғашқы ұсыныс болып табылды, ол Миллениум кубогының жоспарлары ұсынылғанға дейін жарым аралының орнына арналған еді. Сонымен қатар, бүкіл Куполды Суиндон қаласына көшіріп, оны ғылыми-зерттеу орталығы және Ғылым мұражайының филиалы ретінде пайдалану ұсынылды; бұл ұсыныс 2022 жылы Ұлттық мұрағат жариялағаннан кейін ғана белгілі болды. 2001 жылдың желтоқсанында Meridian Delta Ltd компаниясы үкімет тарапынан Куполды спорт және ойын-сауық орталығы ретінде дамыту және айналасындағы жерлерге тұрғын үйлер, дүкендер мен кеңселер салу үшін таңдалды. Сондай-ақ, Лондонның бірқатар жоғары білім беру мекемелерін осы жерге көшіру жоспарланды. Meridian Delta компаниясына американдық миллиардер Филип Аншуц қаржылық қолдау көрсетіп отыр, ол мұнай, теміржол, телекоммуникация және спорт саласындағы көптеген инвестицияларға ие. 2005 жылы Халық палатасының Есеп комитеті Куполды және оны қоршаған жерді сату процесінің құны (Куполмен қоршалған бастапқы 48 акрдан 170 акрға дейін ұлғайды) және келісімге қол жеткізгенге дейін Куполды басқаруға жұмсалған шығын 28,7 миллион фунт стерлингті құрады. 2009 жылға дейін салық төлеушіге 33 миллион фунт стерлинг қайтарылатыны күтілді. Куполды алып жатқан 48 акр жердің құны 48 миллион фунт стерлингке бағаланды, оны құрылысты бұзу арқылы ақшаға айналдыруға болар еді, бірақ Куполды сақтау дұрыс деп есептелді. 2005 жылдың 31 мамырында Купол ресми түрде The O2 деп аталды, бұл Телефоника Еуропаның еншілес компаниясы O2 plc телекоммуникациялық компаниясымен жасалған жылдық 6 миллион фунт стерлингтік келісімнің нәтижесі болды. Бұл хабарлама, Куполдың қабырғасын ғана сақтап қалған жаңадан құрылған ойын-сауық ауданына айналуына жарнама жасады, онда жабық арена, музыка клубы, кинотеатр, көрме алаңы, барлар мен мейрамханалар бар. Бұл қайта құруды Куполдың жаңа иелері Anschutz Entertainment Group, HOK SVE және Buro Happold компанияларының жобасы бойынша жүзеге асырды. Оның құны 600 миллион фунт стерлингке жетті, ал ашылу рәсімі 2007 жылдың 24 маусымында Bon Jovi рок-тобының концертімен өтті. 2012 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары барысында көркем гимнастика және баскетболдан медальдар үшін күрес The O2 аренасында өтті. Сондай-ақ, 2012 жылғы Жазғы Паралимпиада ойындарында мүгедектердің баскетбол жарыстары өткізілді. Осы кезеңде, демеушілік аясында арена уақытша Солтүстік Гринвич аренасы деп аталды. Қазіргі таңда The O2 құрамында бірнеше VR ойын-сауық парктері, батут паркі және "Up at The O2" аттракционы бар, ол O2 аренасына баруға мүмкіндік береді.

Саяси мансабындағы әсерлері

Куполға қатысты мәселелер үкімет министрлері Питер Мандельсон мен Джон Прескоттың саяси мансабына нұқсан келтірді. Бұл жоба Тони Блэрдің көбінесе шамадан тыс оптимизмінің алғашқы мысалы ретінде қарастырылды, ол Куполдың ашылуында: «Куполда біз әлемге шынымен нұр шашып тұратын белгілі бір нысан болатынына сенемін» деп мәлімдеді. Мандельсонның әкесі Герберт Моррисон болғандығы – ол министр ретінде Ұлыбритания фестиваліне қатысқан еді – көбінесе жағымсыз салыстырулар үшін пайдаланылды. 1997 жылдың 19 маусымы: Жаңа премьер-министр Тони Блэр Гринвичке келіп, Миллениум Куполы сақталғанын жариялады. Бұл шешім бір сағаттан астам уақытқа созылған қиын кабинеттік талқылаудан кейін қабылданды. 1997 жылдың 20 маусымы: Тони Блэр 580 миллион фунт стерлингтік құрылысы жалғасатынын жариялағаннан кейін Питер Мандельсонды Мыңжылдық министрі қызметіне тағайындады. 1997 жылдың маусымы: Құрылыс басталды. 1998 жылдың 10 қаңтары: Шығармашылық директоры Стивен Бейли жобадан бас тартты. Ол Питер Мандельсонмен жобаны кім басқаруы керек екендігіне байланысты «тартысқа» түскендігі айтылды. 1998 жылдың 23 желтоқсаны: Питер Мандельсон қаржылық даудан кейін үкіметтен кетті. 4 қаңтар 1999: Тортон лорды Фальконер Мандельсонның орнын басты. 1999 жылдың мамыр айы: Юбилейлік желісінің кеңейтілуі ашылды, Купол Лондон метросында пайда болды. Бұл да тәртіпсіздік ретінде қарастырылды, ол 14 айға кешіктіріліп ашылды және станцияның жабдықтары әлі толыққанды емес еді (мысалы, мүгедектерге арналған лифттер). 22 маусым 1999 ж.: Куполдың құрылысы аяқталды. 31 желтоқсан 1999: BBC баллоны BBC One арнасындағы «2000 Today» бағдарламасында ұшып бара жатқан көрінді және 2000 жыл бойы қолданылды. 1999 жылдың 31 желтоқсаны мен 2000 жылдың 1 қаңтары: Билеттерге байланысты мәселелерге байланысты VIP қонақтар бірнеше сағат бойы сыртта күтіп тұрды. 1 қаңтар 2000: Үшінші мыңжылдықты мерекелеуге арналған көрме орналасқан Миллениум Куполы көпшілікке ашылды. 5 ақпан 2000: Бас атқарушы Дженни Пейдж жұмыстан босатылып, оның орнына Пьер Ив Гербо тағайындалды. 2000 жылдың 26 шілдесі: Мәдениет, БАҚ және спорт жөніндегі комитеті Куполдың басқаруына қатысты жағымсыз есеп жариялады. 7 қараша 2000 ж.: Ұрылар жұмыс уақытында алмаз көрмесіне кіріп, бірақ күтіп тұрған полиция оларды тоқтатып алды. 2002 жылғы 18 ақпандағы тонау әрекетіне қатысқан төрт адам түрмеге қамалды. 2000 жылдың 9 қарашасы: Ұлттық аудит кеңсесі Куполдың қаржылық проблемаларына шынайы емес келушілер санының себеп болғанын айтқан есеп жариялады. 14 қараша 2000: Куполдың алғашқы саяси қолдаушысы Майкл Хеселтин (Хенлидің депутаты) «Мен ішкі жағдайды көрдім және, әрине, кейін қарап тұрғанда, бәріміз басқаша істеуге тырысар едік» деді. 2000 жылдың 31 желтоқсаны: Купол алты миллионнан астам келушіні қабылдағаннан кейін көпшілікке жабылды. Бастапқы болжам он екі миллион келуші болған. 27 ақпан 2001 – 2 наурыз 2001: Бір керемет аукцион: 17 000 лоттан тұратын төрт күндік аукцион, аукционшы Генри Батчер басқарды. 18 желтоқсан 2001: Meridian Delta Ltd компаниясына учаскені сату туралы хабарланды, олар оны 20 000 орындық спорт және ойын-сауық орталығына айналдыруды жоспарлады. Гринвичтің Лондон ауданының келісімімен, айналасындағы жерлерге үйлер мен кеңселер салынуы тиіс еді. 2003 жылдың 6 желтоқсаны: Қысқы әлем ашылды. 2005 жылдың 25 мамыры: Anschutz Entertainment Group бұрынғы Миллениум Куполының атау құқығын британдық ұялы телефон компаниясы O2 plc-ге сатты. 24 маусым 2007: O2 ашылды, Бон Джовидің концертімен.

Танымал мәдениетте

Куполдың іргетасында 1998 жылы Кэти Хилл мен Ричард Бэкон, BBC балалар бағдарламасы «Blue Peter»-дің сол кездегі екі жүргізушісі уақыт капсуласын жерледі. Капсула 2050 жылы ашылуға тиіс болған, бірақ 2017 жылы құрылыс жұмыстары кезінде жасырыннан табылғандықтан зақымдалды. Бастапқыда оны жөндеуден кейін қайта жерлеу жоспарланған, бірақ оның орнына ашылып, ішіндегі заттар Ұлыбритания бойынша турға шығарылды. Кейіннен ол 2050 жылға дейін Ұлттық мұрағатта сақталды, сондай-ақ шоудың 60 жылдығына арналған жаңа Алмаз уақыт капсуласымен бірге қойылды. Марк Кнопфлердің 2000 жылғы «Sailing to Philadelphia» альбомындағы «Silvertown Blues» әні Куполдың салынуы туралы айтады. 2004 жылы Куполдан De Beers алмастарын ұрлауға жасалған әрекет туралы екі кітап жарық көрді: Крис Холлингтонның «Diamond Geezers – The Inside Story of the Crime of the Millennium» кітабы, «Michael O'Mara Books Ltd» баспасынан, және Джон Шатфорд пен Уильям Дойлдің «Dome Raiders – How Scotland Yard Foiled the Greatest Robbery of All Time» кітабы, «Virgin Books» баспасынан. 2005 жылы «The Amazing Race 7» бағдарламасында Купол көрсетілді, онда қатысушылар AEC Routemaster екі қабатты автобусын құрылыстың тұрақ орнынан өткізуі керек болды. «Гидеонның қызы» – 2006 жылғы BBC теледрамасы, сценарийін және режиссурасын Стивен Полиаков жасады, онда Билл Найи Куполдың салтанатты ашылуына дайындық кезінде оны насихаттауға тырысатын жарнамашы рөлінде ойнайды. Эмили Блант осы жобаға немқұрайлы қараған титулдық рөлде ойнаса, Миранда Ричардсон Гедеонға ғашық әйел рөлінде ойнайды, оның өмірі және Купол туралы қарапайым байқаулары Гедеонның өмірін өзгертеді. Найи мен Блант екеуі де осы рөлдері үшін «Алтын глобус» сыйлығын алды. Шоу 2007 жылдың сәуір айында «Peabody» сыйлығын жеңіп алды. «Милениум Куполы» 1999 жылғы Джеймс Бондтың «The World Is Not Enough» фильмінің титрлер алдындағы сахнасында маңызды орын алды. Бонд нысананы қуғанда Куполдың сыртынан құлап, иығын жарақаттайды.