Кіріспе
Андре Диодонне Колингба (12 тамыз 1936 – 7 ақпан 2010) – Орталық Африка саяхатшысы, Орталық Африка Республикасының (ОАР) төртінші президенті, 1981 жылдың 1 қыркүйегінен 1993 жылдың 1 қазанына дейін қызмет еткен. 1981 жылы қан төгілмейтін төңкеріс арқылы президент Дэвид Даккодан билікті алды және 1993 жылы өткен демократиялық сайлауда Анже Феликс Патассэге билігін жоғалтты. Колингба 1992 жылы Суық соғыс аяқталғанға дейін Францияның берік қолдауын алды, содан кейін ішкі және сыртқы қысым оны президенттік сайлау өткізуге мәжбүр етті, сайлауда ол жеңіліске ұшырады. Оның он екі жылдық өкіметтік мерзімінде Халықаралық валюта қорының (ХВҚ) және Әлемдік банктің Орталық Африка мемлекетіне қаржылық қолдау көрсету және басқару мәселелерінде донор елдердің шешімдеріне ықпалы артты. Колингбаның этностық тобы – Якома халқының көптеген өкілдері оның кезінде ОАР экономикасының мемлекеттік, жеке және мемлекеттік-жеке секторларында жоғары табысты лауазымдарға ие болды. Бұл ОАР-да «оңтүстік» (Якома өзен бойында тұратындарының ішінде) және «солтүстік» (саваннада тұратын Гбая халқының ішінде) арасындағы шиеленісті күшейтті, бұл Патассэнің өкімет кезінде (1993–2003) осы топтар арасында зорлық-зомбылыққа әкелді.
André Dieudonné Kolingba (12 August 1936 – 7 February 2010) was a Central African politician, who was the fourth President of the Central African Republic (CAR), from 1 September 1981 until 1 October 1993. He took power from President David Dacko in a bloodless coup d'état in 1981 and lost power to Ange Félix Patassé in a democratic election held in 1993. Kolingba retained the strong support of France until the end of the Cold War in 1992, after which both internal and external pressure forced him to hold presidential elections which he lost. His twelve year term in office saw the growing influence of the International Monetary Fund (IMF) and World Bank in decisions by donor nations regarding financial support and management of the Central African state. Many members of Kolingba's ethnic group, the Yakoma people, obtained lucrative posts in the public, private and parastatal sectors of the CAR's economy during his era. This gave rise to growing tension between so called "southerners" (including the riverine Yakoma) and "northerners" (including the savanna Gbaya) in the CAR which led to violent confrontations between these groups during the Patassé era (1993–2003).
Ерте өмір және білім
Андре Диедонне Колингба 1936 жылы 12 тамызда Француз Экваторлық Африкадағы Француз колониясы Убанги-Шаридің астанасы Бангиде дүниеге келді. Өзен жағасындағы Якома этносының мүшесі Колингба (мағынасы "еркек бұқа") 1954 жылы француз армиясына қосылды және 1960 жылы тәуелсіздік алғаннан кейін Орталық Африка армиясына ауыстырылды. Әскери офицер ретінде ол Банги радиосында жұмыс істеді, онда Орталық Африка Қарулы Күштерінің журналында және классикалық музыка бағдарламасында жүргізуші болды, кейіннен директордың орынбасары болды. Радиода жұмыс істеп жүргенде болашақ әйелі Мирель Коталимборамен танысты. 1964 жылы 1 қазанда кіші лейтенант, полковник, ал 1973 жылы 3 сәуірде бригадир генерал болды. Батальон командирі ретінде ол 1977 жылдың 1 наурызында ұлттық қорғаныс, ардагерлер және соғыс салдарынан зардап шеккендер министрінің техникалық кеңесшісі, сондай-ақ Бокассаның жеке көмекшісі болып тағайындалды. Содан кейін ол қысқа мерзімге Орталық Африка Республикасының Канададағы елшісі қызметін атқарды, Сильвестр Бангиді алмастырды, және Федеративтік Германия Республикасындағы елші болып тағайындалды, ал 1979 жылы наурызда министр болды. 1979 жылы Бокасса құлатылып, Дэвид Дакко француздардың көмегімен қайта билікке келгенде, генерал Колингба Дакконың құрметіне ие болып, 1981 жылдың шілдесінде армия штабының бастығы болып тағайындалды.
Дэвид Дакконың құлдырауы
1981 жылдың қыркүйегінде генерал Колингба 1981 жылғы Орталық Африка Республикасындағы мемлекеттік төңкеріс кезінде Даконы құлатты. Колингбаның билікті басып алуына кімдер көмектескені туралы көптеген пікірлер айтылуда. Жергілікті француз әскери кеңесшілері социалистік президент Франсуа Миттеранның және оның жанындағы адамдардың рұқсатысыз немесе олардың білмеуімен төңкерісті жүзеге асыруға оған көмектескен деген болжам бар (Делайан 1985; Калк 2004). Француздар Берлин қабырғасы құлағанға дейін Колингбаны қолдады, ал 1980-жылдардың соңы мен 1990-жылдардың басында Африкадағы демократиялық қозғалыс президенттік сайлау өткізуге әкелді, бұл жергілікті, француз және халықаралық деңгейде қысымға ұшырады.
Билік еткен жылдары
1981 жылы Даконы құлатып, елді басқару үшін Колингба ұлттық қайта құру жөніндегі әскери комитет құрды, бірақ шындығында ол 1986 жылға дейін әскери диктатор ретінде билік жүргізді. Ол қатыгездікке қарағанда көбірек жемқорлыққа бой берді, содан кейін конституцияны ұлттық референдумға ұсынды. Құжат сенімсіз 92 пайыз дауыспен мақұлданды. Оның шарттары бойынша Колингба автоматты түрде алты жылға президент болып сайланды. Сондай-ақ, Орталық Африка Демократиялық Жиналысы (Rassemblement Démocratique Centrafricain, RDC) елдің жалғыз заңды партиясы ретінде бекітілді. 1987 жылы парламент сайлауы өтті, онда сайлаушыларға ДКР кандидаттарының жалғыз тізімі ұсынылды. Колингба барлық кандидаттарды дерлік өзі таңдағандықтан, елдегі саяси билікті толыққанды бақылауға алды. 1992 жылы суық соғыстың аяқталуы Батыс елдерінің үшінші әлемнің коммунизмге қарсы диктатураларын көтеруге ынтасын азайтты. Ішкі және сыртқы қысымдар Колингбаны тәртіпті ашуға мәжбүр етті. 1991 жылдың наурыз айында ол премьер-министр болып тағайындалған Эдуард Франкпен билікті бөлісуге келісті. Ол сонымен қатар конституцияны демократиялық және көппартиялық ету үшін комиссия құрды. 1991 жылдың соңында донорлар қауымдастығы (әсіресе өте белсенді АҚШ елшісі) Колингбаны еркін сайлау өткізуге күшпен мәжбүрледі. Бұл сайлау 1992 жылы БҰҰ-ның сайлауға көмек көрсету бөлімімен және халықаралық бақылаушылардың қатысуымен өтті. Колингба дауыс берудің тек 10 пайызын алып, соңғы орында қалды. Жауап ретінде ол конституциялық кеңеске сайлауды жарамсыз деп жариялауды бұйырды. Оның президенттік өкілеттігі 1992 жылдың 28 қарашасында аяқталуға тиіс еді, бірақ ол «конституциялық төңкеріс» жасап, президенттік мерзімін тағы 90 күнге ұзартты.
Патассэдің сайлануы
1993 жылғы 3 ақпанда Колингба уақытша орган құрды, ол – Республиканың Уақытша Ұлттық Саяси Кеңесі (Conseil National Politique Provisoire de la République). 1993 жылғы 28 ақпанда оппозициялық «Демократиялық күштер диалогы» (Concertation des Forces Démocratiques) жетекшісі Абель Гумба президент Колингбаның енді президент емес екенін жариялады. Басылмауға ниеттенген Колингба лауазымында қалды, бірақ жергілікті донорлар өкілдерінің (GIBAFOR) тобы, әсіресе АҚШ және Франциядан келгендер, оны заңды сайлау өткізуге мәжбүр етті. БҰҰ Сайлауға көмек көрсету бөлімі бұрынғы сайлауға көмектескен, бірақ Колингба үкіметінің салдарынан сәтсіз аяқталған сол команда қайтадан қолдау көрсету үшін шақырылды. Колингба дауыстардың 12 пайызын ғана алып, төртінші орынға түсті – бұл екінші турға өтуге жеткіліксіз болды. Анже Патассе 1993 жылғы 19 қыркүйекте өткен екінші турда президенттікке жеңіс оді. Колингба бір айдан кейін президенттік билікті Патассеге тапсырғанда, ол тәуелсіздік алғаннан бері биліктегі президенттің оппозицияға бейбіт түрде билікті тапсырған алғашқы және бүгінгі күнге дейін жалғыз жағдай болды.
Төңкеріске ұмтылу
2001 жылғы 28 мамырда Орталық Африка Республикасында президент Патассэге қарсы мемлекеттік төңкеріс жасауға талпыныс болды, бірақ ол сәтсіз аяқталды. Патассэ Колингбаны және оның серіктерін өзінің үкіметін тұрақсыздандыруға тырысқан деп айыптап, оны сотқа беруді ниеттенді, сондықтан Колингба Угандаға қашқан. Патассэ 2003 жылы Франсуа Бозизе жасаған Орталық Африка Республикасындағы мемлекеттік төңкеріс кезінде құлатылды. Бозизе 2001 жылғы төңкеріс талпынысына қатысқандарға амнистия жариялады. Колингба 2003 жылдың 5 қазанында Бозизе демеушілік еткен және елдегі келісімді орнату мен қайта құру мақсатында өткізілген Ұлттық конференцияның (Ұлттық диалог) соңғы күндері Бангиге қайтып келді. 2003 жылдың 7 қазанында Колингба конференцияға қатысып, делегаттарға сөз сөйлеп, өзінің билігі тұсында жасалған қателіктері үшін өтініш айтты. Ол 2003 жылдың 2 қарашасында простата операциясы үшін Парижге кетті. Колингба 2010 жылдың 7 ақпанында Парижде қайтыс болды.
Сыйлықтар мен отбасы
1969 жылы Мирель Коталимбора Колингбаға үйленді және олардың он екі баласы болды. Колингба 1971 жылдың 1 желтоқсанында «Бокасса операциясы» орденінің офицері, 1972 жылдың 1 қаңтарында Орталық Африкалық Республиканың алғыс медалі орденінің офицері, 1972 жылдың 1 желтоқсанында Пошталық қызмет орденінің рыцары, 1975 жылдың 1 қаңтарында командирі және 1981 жылдың 1 желтоқсанында Орталық Африкалық Республиканың Еңбегі үшін орденінің Үлкен крестінің иегері атанды.