Кіріспе
Марокконың патшасы 1961 жылдан 1999 жылға дейін Хасан II (الحسن الثاني; 9 шілде 1929 – 23 шілде 1999) – 1961 жылдан 1999 жылы қайтыс болғанға дейін Марокконың патшасы болды. Ол 'Алауи әулетінің мүшесі, Корольдік қарулы күштердің тұңғыш бас қолбасшысы және 1957 жылы тақ мұрагері атанды. Әкесі қайтыс болғаннан кейін 1961 жылы патшалық таққа отырды. Ол авторитарлық тәжірибелерге және адам құқықтары мен азаматтық құқықтарды бұзуға, әсіресе "Қорғасын жылдары" кезеңінде айыпталды. Оның қайтысынан кейін, билігі кезінде адам құқықтарын бұзу туралы күдіктерді тергеу үшін шындық комиссиясы құрылды.
Hassan II (الحسن الثاني; 9 July 1929 – 23 July 1999) was King of Morocco from 1961 until his death in 1999. He was a member of the 'Alawi dynasty, He was the first commander in chief of the Royal Armed Forces and named crown prince in 1957. He was enthroned as king in 1961 following his father's death. He was accused of authoritarian practices and human rights, civil rights abuses, particularly during the Years of Lead. A truth commission was set up after his death, to investigate allegations of human rights violations during his reign.
Ерте өмір және білім
Маулай әл Хасан бин Мохаммед бин Юсеф әл Алауи 1929 жылғы 9 шілдеде Марокконың француз протектораты кезінде Рабаттағы Дар-әл Махзенде, сұлтан Мохаммед V және оның екінші әйелі Лалла Абла бинт Тахардың үлкен ұлы ретінде дүниеге келді. 1943 жылы 12 жасар Хасан әкесімен бірге Анфа қонақ үйінде Касабланка конференциясына қатысты, онда ол АҚШ президенті Франклин Д. Рузвельтпен, премьер-министр Уинстон Черчилльмен және генерал Шарль де Голльмен кездесті. 1947 жылы ханзада Хасан әкесінің сөйлеген сөзіне қатысты. Сұлтан Мохаммед өзінің сөзінде Марокконың француз протектораты, Марокконың испан протектораты және Танжер халықаралық аймағы бір елге біріктірілсін деп тіледі. Бұл сөз Марокко ұлтшылдары мен отаршылдыққа қарсы қозғалыстар үшін маңызды нұсқауға айналып, кейіннен Марокконың тәуелсіздігіне жол ашты. Хасан кейіннен протекторатқа деген "қатты наразылығын" білдірді және француз отаршылдығынан "терен қорлық" сезінгенін мәлімдеді. Француз протекторатының алғашқы резиденты генерал Хьюберт Лиотеге құрмет көрсеткенімен, ол Лиотенің ізбасарларын қатты сынға алды, олардың "қасарысқан ақымақтығын" және "толық сезімсіздігін" атап өтті. 1948 жылғы маусымда Маулай әл Хасан Корольдік колледжден бакалавр дәрежесін алды. Ол жоғары білімін Бордо университетінің бір бөлімі – Рабат жоғары оқу орнында жалғастырды, 1951 жылы заңгерлік біліміне ие болды. 1952 жылы ханзада Мулай Хасан француз теңіз флотындағы "Жанна д'Арк" крейсерінде қызмет етуден бұрын Бордо университетінен мемлекеттік құқық магистрі дәрежесін алды. 1953 жылғы тамызда отбасының жер аударылуы кезінде ол Бордо заң факультетінің докторанты болды. Таққа отырғаннан кейін, 1963 жылғы 25 маусымда декан Лажуги оған Бордо университетінің құрметті докторлық атағын табыс етті. Ханзада Хасан елден айдалып кеткен кезінде әкесінің саяси кеңесшісі болды. Олар 1955 жылғы 16 қарашада жер аударылудан оралды. Шөңдеу кезінде Мохаммед Бен Арафа француз үкіметі тарапынан Марокконың сұлтаны деп тағайындалды, бірақ Марокко үкіметі бұл атақты мойындамайды. Ханзада Хасан 1956 жылғы ақпанда әкесімен бірге Марокконың тәуелсіздігі туралы келіссөздерге қатысты. Хасан патшалық қарулы күштердің бас қолбасшысы болған кезде генерал Мохамед Оуфкирмен танысты, кейіннен Оуфкир Хасанды өлтіруге бағытталған сәтсіз төңкерісті ұйымдастырды деген күдік туды. 1957 жылы Мохаммед V Марокконың сұлтанының атағын патшаға ауыстырғаннан кейін, Хасан 1957 жылғы 9 шілдеде мұрагер ханзада деп жарияланды. Осы лауазымда ол 1957 жылы Тумлилине монастырында өткен Халықаралық кездесуді ұйымдастыру комитетінің төрағасы болды және сәлемдесу сөзін айтты. 1961 жылы премьер-министр болып тағайындалды. 1961 жылғы 3 наурызда Рабаттың патша сарайында таққа отырғызылды.
Ішкі реформалар
1962 жылы Хасан II және оның кеңесшілері Марокко Корольдігінің тұңғыш конституциясын жазып, корольдікті әлеуметтік және демократиялық конституциялық монархия ретінде бекітті, исламды мемлекеттік дін деп жариялады және корольге, кісісі "көрінеу және қасиетті" деп сипатталған, Әмір әл-Мүминін атағын және "ұлттың жоғарғы өкілі" мәртебесін берді. Конституция сондай-ақ Марокконың көп партиялық саяси жүйеге бағытталғанын растады, ол сол кезде Магриб аймағындағы жалғыз мемлекет болды. 1965 жылғы маусымда, бұрынғы тәртіпсіздіктерден кейін Хасан парламентті таратып, 1962 жылғы конституцияны күштен шығарды, бес жылдан астам уақытқа созылған төтенше жағдай режимін жариялады, одан кейін Марокконы тікелей басқарды, алайда парламенттік демократияның механизмдерін толығымен жойған жоқ. АҚШ Мемлекеттік хатшысының хабарламасында осы кезеңде "Хасан Марокконың өрбу мәселелерін шешуге емес, өзінің билігін сақтап қалуға көбірек ден қойғандай көрінеді" делінген. 1991 жылы ол 2000 тұтқынды, оның ішінде саяси тұтқындарды және Тазмамарттағы түрмелерді қоса алғанда, жасырын түрмелерде ұсталған адамдарды кешірді. 1998 жылы Хасан басшылығымен алғашқы оппозициялық үкімет сайланды.
Төңкеріске ұмтылу
1970 жылдардың басында Хасан патша екі рет қастандыққа ұшырады. Бұл қастандық әрекеттері Хасанның Мароккодағы билігін нығайтты. Бірінші қастандық әрекеті, бұқаралық ақпарат құралдарында Схират қастандығы деп аталды, 1971 жылдың 10 шілдесінде сағат 14:02-де (GMT) орын алды. Көтерілісшілерге қарсы шайқаста патшалық әскерлері сарайды басып алған соң, қастандық сол күні аяқталды. Кейіннен Марокко билігі жас курсанттарды жоғары шенді офицерлер патшаны қорғау мақсатында әрекет етеді деп ойлатып, жаңылыстырды деп мәлімдеді. Хасанның өзі қастандықты Ливия қолдады деген пікірді қолдады, бұл екі ел арасындағы шиеленісті күшейтті. Келесі күні Хасан қастандық кезінде қаза тапқан роялистік әскерлердің қосылуына қатысты. Екінші қастандық, бұқаралық ақпарат құралдарында "Әуешілер қастандығы" деп аталды, онда Марокко Корольдік әуе күштерінің алты F-5 әскери ұшағы Испанияның Сыртқы істер министрі Грегорио Лопес Бравомен кездесуден кейін Барселонадан Рабатқа бет алғанда, Тетуан қаласының үстінде 3000 метр биіктікте ұшып келе жатқан Корольдің Boeing 727 ұшағына атыс ашты. Атыс салдарынан ұшақтағы сегіз адам қаза тауып, елу адам жараланды. Бір оқ фюзеляжға тиді, бірақ ұшақ қатты зақымданғанмен құлатылған жоқ. Хасан дереу ұшқыштар кабинасына жүгіріп барып, радионы иеленді және, айтуынша, "Атысты тоқтатыңыздар, тиран өлді!" деп айғайлады. Рабат-Сале халықаралық әуежайына шұғыл қонғаннан кейін Хасан Шкираттағы сарайына белгісіз көлікпен қашып кетті. Соғыс екі елдің экономикасына ауыр зиян келтірді, Хасан соғыс салдарынан туындаған экономикалық төмендеуге байланысты азаматтардан Құрбан айт мерекесін тойламауды сұрады. 1969 жылдың 15 қаңтарында бейбіт келісім және қару тоқтату шарты соғысты аяқтады. Хасан II билігі тұсында Марокко 1969 жылы испандықтар бақылауында болған Ифни аймағын қайтарып алды, ал 1975 жылы Жасыл наурыз арқылы бұрынғы испандық Сахараның үштен екі бөлігін бақылауға алды.
Сыртқы саясат
Салқын соғыс дәуірінде Хасан II Марокконы жалпы Батыспен, әсіресе АҚШ-пен одақтастырды. Өлімінен кейін «The New York Times» газеті оны «Батысқа бағытталған монарх» деп атады. Хасанның премьер-министрлік қызметі кезінде Марокко Кеңес Одағының әскери көмегін қабылдап, Мәскеуге қарай ұмтылыс жасады. Сұхбаттарының бірінде Хасан: «Ислам халқы ретінде [Марокконың] көп әйел алу құқығы бар. Біз Шығыс пен Батысқа үйленіп, екеуіне де адал бола аламыз» деді. BMAQ қалада тұратын студенттерге стипендия беріп, мектептер мен балабақшаларды жабдықтармен қамтамасыз етеді. Хасан II Израиль мемлекетімен және Израильдің барлау қызметімен жасырын түрде ынтымақтасқан деген айыптамалар болды. «Ячин» операциясы аясында 1961-1964 жылдары Марокконың қауіпсіздік күштері мен барлау органдарына қару-жарақ пен оқу үшін 97 000-нан астам марокколық еврейдің Израильге көшіп кетуіне рұқсат берді. Америкалық еврей иммигранттарына көмектесу қоғамы (HIAS) қаржыландырған келісім бойынша Хасан II-ге 500 000 доллар, сондай-ақ Израильге көшірілген алғашқы 50 000 марокколық еврейдің әрқайсысына 100 доллар, ал одан кейін әрбір еврей эмигрантына 250 доллар төленді. Бергман сонымен қатар Марокконың DST және Моссадтың 1996 жылы Усама бен Ладенді өлтіру жоспарында ынтымақтасқандарын мәлімдеді. Бұл жоспарға бен Ладенге жақын, DST үшін хабаршы болған әйел қатысты, бірақ Марокко мен Израиль арасындағы қарым-қатынастардың ушығуына байланысты миссия тоқтатылды. Алжирмен қарым-қатынастар бұрынғы Құм соғысы мен Батыс Сахара дауына байланысты күрт нашарлады, Алжир 1973 жылы құрылғаннан бері Полисарио майданына толыққанды қолдау көрсетіп, қаржыландырып келеді. Батыс Сахара дауы кезінде Мавританиямен қарым-қатынас тым жақсы болған жоқ, Марокко Мавританияны тәуелсіз мемлекет ретінде 1969 жылы, Мавритания тәуелсіздік алғаннан шамамен он жыл өткен соң мойындады. Африка Бірлігінің 20-шы съезінде Хасан II сахнаға шығып, Сахрауи Араб Демократиялық Республикасының Африка Бірлігіне қосылуы нәтижесінде Марокконың Африка Бірлігіндегі мүшелігі тоқтатылғанын жариялады. Марокко Буркина-Фасо президенті Томас Санкараның Сахрауи Араб Демократиялық Республикасын мойындауынан кейін дипломатиялық дағдарысқа тап болды. Хасан II Иран шаһы Мұхаммед Реза Пахлавипен жақын қарым-қатынаста болды және тіпті 1979 жылы оны елден қуылғаннан кейін қабылдады.
Экономика
Экономикалық жағынан Хасан II нарықтық экономиканы қабылдады, онда ауыл шаруашылығы, туризм және фосфат өндіру салалары маңызды рөл атқарды. 1967 жылы ол 1 миллион гектардан астам жерді қамтитын суару жобасын бастады. Хасан Франциямен, әсіресе француздық БАҚ пен қаржы элитасының бір бөлігімен жақсы қарым-қатынас орнатты. 1988 жылы Касабланканың Ұлы мешітінің құрылысына келісімшарт жасалды, бұл жоба ауқымды болды және міндетті жарналар есебінен қаржыландырылды. Келісімшарт Францияның ең беделді бизнесмендерінің бірі және корольдің жеке досы Франсис Буйгуске берілді. Алайда, 1990 жылы Жиль Перроның «Біздің досымыз – король» атты кітабы жарық көргеннен кейін Франциядағы оның беделі төмендеді. Кітапта жазушы Тазмамарт түрмесіндегі тұтқындардың жағдайын, солшыл оппозиция мен сахаралықтарды қудалауды, саяси кісі өлтірулерді, сондай-ақ марокколықтардың көпшілігінің әлеуметтік жағдайын және кедейлігін сипаттады. 1973 жылдың 3 наурызында Хасан II «Марокколандыру» саясатын жариялады, оған сәйкес мемлекеттік активтер, ауыл шаруашылығы жерлері және 50 пайыздан астам шетелдік меншігінде болған кәсіпорындар тартып алынып, жергілікті компаниялар мен кәсіпкерлерге берілді. 1990 жылдардан бастап король және монархияның экономикалық кеңесшісі Андре Азуле басқаруымен мемлекеттік компанияларды жекешелендіруге ірі масштабты операция жүргізілді. Осының нәтижесінде француздық Accor тобы Мороккодағы Moussafir желісінің алты қонақ үйін және Фестегі Jamaï Palace басқаруын сатып алды. Бұл жекешелендіру операциясы үкіметке жақын марокколықтарға ең ірі мемлекеттік компанияларды бақылауға мүмкіндік берді, ал француз компаниялары ел экономикасына қайта оралды. Корольдік отбасы Monagem кен өндіруші тобын сатып алды.
Адам құқықтары
Хасанның билігі адам құқықтарының нашар жағдайымен танымал болды, оны BBC "өте қайғылы" деп сипаттады. Ең нашар кезеңі 1960 жылдардан 1980 жылдардың соңына дейінгі аралықта болды, бұл кезең "қорғасын жылдары" деп аталды және мыңдаған диссиденттер түрмеге қамалып, өлтіріліп, жер аударылып немесе күштеп жоғалып кетті. Осы уақыт аралығында Марокко әлемдегі ең репрессивті және демократиялық емес елдердің бірі болды. Алайда, Freedom House Марокконы "жартылай еркін" деп бағалады, тек 1992 және 2014 жылдары ел тиісінше "еркін емес" деп танылды. 1990 жылдардың басында елдің адам құқықтары жағдайына байланысты күшті халықаралық қысым мен айыптаулар күшейген кезде Марокко демократиялық реформаларға бет бұрды. Басқа елдер мен адам құқықтары жөніндегі ұйымдардың қатаң сын-ескертпелерінен және халықаралық оқшалану қаупінен Хасан II уақыт өте келе елді демократияландыруға көшті. Одан бері Марокконың адам құқықтары жағдайы шамалы жақсарды, ал Хасан II қайтыс болғаннан кейін айтарлықтай жақсарды. Хасан II Халық күштерінің ұлттық одағының көптеген мүшелерін түрмеге қамап, партия басшыларының бірі Мехди Бен Барканы өлім жазасына кесті. 1965 жылдың қазан айында Хасан II-нің басты саяси қарсыласы және қатал сыншысы Мехди Бен Барка Парижде ұрланып, із-түссіз жоғалып кетті.
Өлім
1999 жылдың 23 шілдесінде сағат 16:30-да (Гринвич уақыты бойынша) Хасан II Рабат қаласындағы Ибн Сина ауруханасында миокард инфарктінен қайтыс болды деп жарияланды. Ол күні бұрын жедел интерстициалды пневмонитке байланысты ауруханаға түскен еді; ол 70 жаста болған. Марокко үкіметі қырық күндік аза тұтуға бұйрық берді, ойын-сауық және мәдени шаралар тоқтатылып, патшаның қазасы туралы хабардан кейін мемлекеттік мекемелер мен көптеген кәсіпорындар жабылды. Бірнеше елде де, оның ішінде көптеген араб мемлекеттерінде аза тұту күндері жарияланды. Оның орнына үлкен ұлы VI Мұхаммед келді. Хасан 25 шілдеде Рабатта өткен мемлекеттік жерлеу рәсімінен кейін Мұхаммед V мазарында ағаштан жасалған табытқа қойылды. Хасанның қазасынан бір апта өткен соң VI Мұхаммед Марокконың заңды королі болып жарияланды.
Құрметті сыйлықтар
2022 жылдың 1 қарашасында Хасан Африка одағының құрылуына және панафриканизм идеясын дамытуға қосқан үлесі үшін қаза болғаннан кейін Панафрикалық жүлдемен марапатталды.