Кіріспе

Құс түрлері

Көк басты қарлығаш (Vireo solitarius) – Солтүстік және Орталық Америкада кездесетін, көшіп-қонып жүретін ән салайтын құс. Қазіргі таңда көк басты қарлығаштың екі танылған түршесі бар. Оның ареалы Канада, АҚШ-тың шығыс жағалауы, Мексика және Орталық Американың бір бөлігін қамтиды. Ол мәңгі жасыл және жапырақты ағаштардың араласқан үлкен қоңыржай ормандарында мекендейді. Аты айтқандай, көк басты қарлығаштың ерекшелігі – көк сұр басы және жарқын сары қанат жолақтары. Екі жынысы да түсі мен мөлшері жағынан өте ұқсас. Жастар да сондай түске ие. Көк басты қарлығаш популяциясы 1970 жылдардан бері тұрақты түрде өсіп келеді. Сондықтан 2004 жылы бұл түр "Алаңдаушылық тудырмайтын" түр ретінде жіктелді.

Сипаттама

Көк баслы вирейдің жыл бойы қауырсындары ұқсас және көбейту маусымында сыртқы түрі күрт өзгермейді. Оны зәйтүн жасыл түсті жоғарғы денесі, қанатының жиегінен төмен қарай екі айқын сары жолағы және оның атын алған терең көк сұр тажы сипаттайды. Жасы кішкентай көк баслы вирейлердің қауырсыны ересектерге ұқсас, айқын ерекшеліктері жоқ. Бұл құстың сыртқы түрі жақын туысы Кассиннің виреосына (Vireo cassinii) ұқсас болғанымен, Кассиннің виреосын оның ашық сары түсті дақтары, кішірек, жұқарақ мүсілі және қоңыр сұр тажы арқылы ажыратуға болады. Еркектер мен ұрғашылар арасында жыныстық диморфизм шамалы, себебі екеуі де қауырсын түсі мен мөлшері жағынан ұқсас. Көптеген виреолар сияқты, көк баслы вирей де салыстырмалы түрде кішкентай құс, ұзындығы шамамен алғанда, қанаттарының ені әдетте 5 см, ал салмағы шамамен 5 граммды құрайды. V. s. solitarius және V. s. alticola түршелері арасында кейбір айырмашылықтар бар. Екі түршеден үлкені – V. s. alticola, оның қанат ұзындығы 5 см, мүсілінің ұзындығы 5 см және арқасы қараңғырақ. Керісінше, V. s. solitarius сәл кішкентай, қанат ұзындығы 5 см, мүсілінің ұзындығы 5 см. Көк баслы вирейдің екі танылған түршесі бар: Қыс айларында көк баслы вирейлер қарағай және жапырақты ағаштардың аралас ормандарында қоныстанады. Оларды жағалау және су тасқыны жазықтарындағы батпақтарда, төменгі бұталы өсімдіктерде де кездестіруге болады. Халықтың тығыздығы, ең алдымен, қандай типтегі орманға қоныстанғанына байланысты.

Әндіктер

Көк баслы вирейдің негізгі әні қарапайым, баяу, монотонды әуен болып табылады, және ол көбінесе жылдамдығымен ерекшеленетін қызыл көзді вирейдің (Vireo olivaceus) әнімен шатастырылады. Негізгі әнді тек ата вирейлер ғана орындайды, әдетте көбейту маусымында. Ата вирейлер көбейту маусымында өте әсерлі болады, ән жиілігі жұптасу алдында ең жоғары деңгейге жетеді, ал жұптасудан кейін төмендейді. Екі жыныс та ұяларын қорғау, түрлер арасындағы бәсекелестік және жұптасқан вирейлердің жем іздеу кезіндегі байланысы үшін қолданылатын шақырулар жиынтығын бөліседі.

Диета

Көк бас виреолар негізінен жәндіктермен қоректенеді, бірақ олардың құрамында ет тәрізді жидектер мен жемістер де болады. Олардың қатты қабықшасы бар, мысалы, қоңыздар сияқты жәндіктерді өңдеуге арналған қысқа, күшті мүңкідері бар. Азық іздеу көбінесе ағаштардың ортаңғы қабатында жүреді. Азық іздеп жүрген көк бас вирео бір бұтақтан екінші бұтаққа секіріп, сосын жемін ұстау үшін ұшып барады.

Көбею

Сәуір айының ортасында көбейту орнына келген еркек виреолар үлкен, жеке аумақтарды иеленеді, олардың мөлшері әртүрлі болуы мүмкін. Аналықтар жұптасу үшін еркекті оның аумақты қорғау және бақылау қабілетіне қарай таңдайды. Басқа еркектерден аумағын қорғағанда, еркек виреолар аналықтарды тарту үшін негізгі ән айтады. Шешімін қабылдамаған аналықтарды бәсекелес еркектердің аумақтарының шеттерімен ұшып жүргенін көруге болады, бұл көбінесе екі еркекті аналықпен жұптасу құқығы үшін тікелей қақтығысқа түсіреді. Зерттеулер көрсеткендей, егер олардың тестостерон деңгейі жоғары болса, бұл еркектерде ата-аналық қамқорлық азаяды. Керісінше, пролактин – гипоталамуспен реттелетін пептид гормоны, және ол инкубацияның көп бөлігін өз мойнына алатын құстарда жоғары деңгейде табылды. Көк бас виреолардың еркектері көбейту маусымының басында төмен тестостерон деңгейіне ие және маусым бойы осы төмен деңгейді сақтайды. Бұл төмен деңгей виреоның басқа еркектермен аумақ үшін бәсекелесу қабілетіне әсер етпейді, себебі жоғары тестостерон деңгейі аумақ құру үшін қажет емес деп анықталды. Маусымның басында еркектердің пролактин деңгейі жоғары болып табылады және маусым бойы осы деңгей сақталады. Пролактиннің жоғары деңгейі және тестостеронның төмен деңгейі көк бас виреолардың ұя салуға, күндізгі инкубацияға және ұядағы балаларды тамақтандыруға соншалықты белсенді қатысуын түсіндіреді.

Жауыздық

Көк бас виреолардың ұя салу табыстылығы төмен, шайбадан шыққан балапандардың шамамен 10–30% тірі қалады. Көк бас виреоның жұмыртқалары мен балапандарына қатысты негізгі жыртқыштарға көк жарғақтар, қарғалар және батпақ тышқандары жатады. Көбінесе, көк жарғақ ұяға шабуыл жасағанда, атасы мен анасы жақындап келе жатқан жыртқышқа үйлесімді шабуыл жасайды. Әдетте, жұптардың біреуі көк жарғаққа қарай сүңгіп, екінші жұпты шақырып, содан кейін екінші шабуылды жүзеге асырады. Көк бас виреолары өздеріне зиян келтірмейтін жыртқыш құстарға жақын ұя салуға бейім. Олар жыртқыш құстарды, өз кезегінде, батпақ тышқандарынан қорғану үшін пайдаланады деп саналады, ал оларды осы жыртқыш құстар аулайды. Көк бас виреоның ұя салу табыстылығының төмендігіне ең үлкен себеп – паразиттік қоңыр баслы ковбирд (Molothrus ater). Бұл құстар көбінесе өздерінің ірі жұмыртқаларын ұядағы балапандардың үстіне салады, нәтижесінде ата-аналар ковбирдті тамақтандырып, нәресте виреолар аштан өледі.