Кіріспе

Бұл күнтізбелер тізімі. Оған тарихи және ұсынылған күнтізбелер кіреді. Тарихи күнтізбелер көбінесе мәдени аймақтарға немесе тарихи кезеңдерге қарай ірі топтарға жіктеледі; О'Нил (1976) мысырлық күнтізбелерді (Ежелгі Мысыр), вавилондық күнтізбелерді (Ежелгі Месопотамия), үнді күнтізбелерін (Үнді субконтинентіндегі индуист және будда дәстүрлері), қытай күнтізбесін және Мезоамерика күнтізбесін бөліп көрсетеді. Бұл нақты күнтізбелер емес, реформаларға ұшыраған немесе аймақтық ерекшеліктерге ие болған тарихи күнтізбелердің тізбегі. Классикалық антикалық дәуірде грек күнтізбелері римдік күнтізбеге, соның ішінде б.з.д. 45 жылы енгізілген күн тәртібімен Юлиан күнтізбесіне әсер етті. Көптеген қазіргі күнтізбе ұсыныстары, соның ішінде 1582 жылы енгізілген Григориан күнтізбесі, Юлиан күнтізбесінен өзгерістер енгізді.

Күнтізбелер тізімі

Төмендегі тізімде нақты күнтізбелер берілген, олар күнтізбе түріне (күн, ай-күн немесе ай), енгізілген уақытына (белгілі болса) және қолданылу контексі мен мәдени немесе тарихи топтамасына (егер қолданылса) сәйкес тізімделген. Қажет болған жағдайда, аймақтық немесе тарихи топ (иудей күнтізбесі, хижри күнтізбесі, сикх, майя, ацтек, мысыр, месопотамия, иран, индуизм, буддизм, Колумбқа дейінгі мезоамерикалық, эллин, юлиан немесе григориан туындысы) көрсетілген. Күнтізбелер төрт түрге бөлінеді: ай-күн, күн, ай және маусымдық. Көптеген ежелгі заманғы күнтізбелер ай-күн күнтізбесіне негізделген. Маусымдық күнтізбелер ай немесе күнді бақылауға емес, қоршаған ортаның өзгеруіне (мысалы, «жаңбырлы маусым», «құрғақ маусым») негізделген. Ислам және кейбір будда күнтізбелері айлық, ал көптеген қазіргі заманғы күнтізбелер күн, олар юлиан немесе григориан күнтізбесіне негізделген. Тізімделген кейбір күнтізбелер григориан күнтізбесімен бірдей, тек айлардың атаулары аймақтық атаулармен ауыстырылған немесе басқа күнтізбелік кезең қолданылған. Мысалы, тай күн күнтізбесі (1888 жылы енгізілген) – басқа дәуірді (б.з.д. 543 ж.) және григориан айларының әртүрлі атауларын (зодиак белгілеріне негізделген тай атаулары) қолданатын григориан күнтізбесі.

Еврей/Иудей күнтізбесі ай-күн Канаан/Месопотамия б.з.д. 3761 ж. Батыс әлемі. Ол айлық айларға негізделген, әр 2-3 жылда қосымша ай қосылып, циклді күн циклына жақындатады. Еврей мерекелерінің күндерін, Тора бөлімдерін оқудың тиісті уақытын, яхрцейтті (туысқанның қайтысын еске алу күндері), күнделікті псалмдарды оқу және көптеген басқа мерекелерді, фестивальдарды және рәсімдік мақсаттарды анықтау үшін қолданылады.

Мысыр күнтізбесі (365 күн) Мысыр қола дәуірі Орта патшалық. Жыл Сириус (Сотис) гелиялық көтерілісіне негізделген және үш маусымға бөлінеді: ахет (су басу), перет (өсу) және шему (орақ). Сотис гелиялық көтерілуі күнтізбедегі бір нүктеге 1460 жылда бір рет оралады (сотикалық цикл деп аталатын кезең).

Умма күнтізбесі ай-күн Месопотамия қола дәуірі Шумер/Месопотамия. Жаңа-Шумер жазбаларында тіркелген (б.з.д. 21 ғасыр), бұрынғы (Ур III) көздерге негізделген болжам жасалған.

Пентаконтадалық күнтізбесі күн Месопотамия қола дәуірі Аморлықтар. Жылды елу күндік жеті кезеңге бөлетін қола дәуірі күнтізбесі, күн жылымен синхрондау үшін он бес немесе он алты күндік жылдық қосымшамен.

Төрт маусым және сегіз түйін күн қытай қола дәуірі (?) Қытай. Жыл төрт маусымға бөлінеді, әр маусым мерекесі мен үш айға бөлінеді. Әр маусымның басы мен ортасы – жылдың басты түйіні.

Гезер күнтізбесі белгісіз Месопотамия б.з.д. 1000 ж. Израиль/Канаан. Жылдар айлық немесе екі айлық кезеңдерге бөлінеді және әрқайсысына егін жинау, егу немесе белгілі бір дақылдарды күту сияқты міндеттер жүктеледі.

Рим күнтізбесі ай-күн Рим б.з.д. 713 ж. Рим Республикасы. Нума Помпилий енгізген реформаларға негізделген (б.з.д. 713 ж.).

Алты көне күнтізбе ай-күн қытай темір дәуірі Қытай. Алты классикалық (Жоу дәуірі) күнтізбелер: Хуанди, Чжуансу, Ся, Инь, Жоу күнтізбесі және Лу.

Нисгаа маусымдық / ай-күн Солтүстік Американың жергілікті халқы Нисгаа. Нисгаа күнтізбесі азық-түлік пен пайдаланылатын тауарларды жинаумен байланысты. Бастапқы жыл жыл бойы әр түрлі айлардан кейін пайда болды.

Инуит маусымдық Солтүстік Американың түпкілікті тұрғындары Инуиттер күнтізбесі алты мен сегіз маусымға негізделген, өйткені полярлық аймақтарда күн мен айдың уақыт өлшеу әдістері жұмыс істемейді.

Хааб' белгіленді (365 күн) Колумбияға дейінгі (Мая) б.з.д. 1-мыңжылдық Мая.

Цолк'ин белгіленді (260 күн) Колумбияға дейінгі (Мая) б.з.д. 1-мыңжылдық Мая.

Сиухоуалли белгіленді (365 күн) Колумбияға дейінгі (Ацтек) Ацтектер.

Тональпоуалли белгіленді (260 күн) Колумбияға дейінгі (Ацтек) Ацтектер.

Аттик күнтізбесі ай-күн (354/384 күн) Эллиндік б.з.д. 6 ғасыр Классикалық Афина. Жыл жазғы күн тұтылудан кейінгі жаңа аймен басталады. Оны б.з.д. 432 жылы астроном Метон енгізді. Эпистема академиясы қайта құрды.

Ескі парсы күнтізбесі ай-күн (?) Ирандық б.з.д. 4 ғасыр (?) Парсы империясы. Бұрынғы Вавилон/Месопотамия үлгілеріне негізделген.

Селевкид күнтізбесі ай-күн Эллиндік/Вавилондық б.з.д. 4 ғасыр Селевкид империясы. Вавилон күнтізбесінің, ежелгі македониялық (эллиндік) ай атауларының және Селевкид дәуірінің үйлесімі.

Жаратылыс күнтізбесі ай-күн қытай Хан әулеті Қытай. «орталық климатсыз ай - аралық» ережесін енгізді; 365385/1539 күнді құрайтын күн жылы мен 2943/81 күнді құрайтын ай айына негізделген (19 жыл = 235 ай = 693961/81 күн).

Птолемей күнтізбесі күн Мысыр б.з.д. 238 ж. Птолемей Египеті. 238 б.з.д. Канопиялық реформа әр төртінші жыл сайын көшпелі жылды енгізді. Реформа 26/25 жылы Августтың «Александрия күнтізбесі» (немесе Юлиан күнтізбесі) енгізуімен күшіне енді, ол 22 жылы бірінші рет 6-шы эпагоменальді күнді қамтыды.

Юлиан күнтізбесі күн Римдік б.з.д. 45 ж. Батыс әлемі. Рим Республикасының күнтізбесін қайта қарау, Рим империясында және христиан орта ғасырларында қолданылды және Шығыс православие шіркеулерінің діни күнтізбесі ретінде қолданылып келеді.

Күрд күнтізбесі күн Күрдстан Күрдстан облысы Ирактағы Күрдстан аймағында ислам және григориан күнтізбелерімен қатар қолданылады. Бұл айдың бірінші күні «Наурыз» деп аталады, ол «Жаңа күн» дегенді білдіреді. Күнтізбенің басталуы Ассириялықтарды Медтер мен Вавилондықтардың б.з.д. 612 жылы жеңгенімен белгіленеді.

Копт күнтізбесі күн Мысыр 1 ғасыр Копт православие шіркеуі. Птолемей күнтізбесі мен Юлиан күнтізбесіне негізделген.

Ге'ез күнтізбесі күн Эфиопия 1 ғасыр Эфиопия және Эритрея шіркеулерімен байланысты күнтізбе, Копт күнтізбесіне негізделген.

Бербер күнтізбесі күн Юлиан Рим дәуірінде Солтүстік Африка. Юлиан күнтізбесі ауыл шаруашылығы жұмыстары үшін қолданылды.

Құмран күнтізбелік мәтіндері белгіленді (364 күн) — б.з.д. 1 ғасыр Екінші храм Иудаизмі. Жылды 364 күнге бөлудің сипаттамасы, сондай-ақ псевдоэпиграфикалық Енох кітабында («Енох күнтізбесі») айтылған.

Колиньи күнтізбесі ай-күн Галлдар/Кельттер темір дәуірі Галлдар/Кельттер. Б.з.д. 200 ж. бронзолық тақтада қолданылған ежелгі күнтізбе, бірақ бұрынғы ғасырлардан бұрын пайда болған болуы мүмкін.

Зороастрия күнтізбесі белгіленді (365 күн) Ирандық 3 ғасыр Сасанид Персиясы. Ескі парсы және Селевкид (Эллиндік) күнтізбелеріне негізделген. 226 ж. енгізілді, 272 ж. реформаланды және 5-7 ғасырларда бірнеше рет қайта реформаланды.

Қытай күнтізбесі, Дамин бастауы ай-күн қытай 510 ж. Қытай. Зу Чунчжи жасаған, өнертапқыш кезінде әлемдегі ең дәл күнтізбе.

Жапон күнтізбесі ай-күн қытай туындысы 6 ғасыр Жапония. Жапонияда тарихи және қазіргі уақытта қолданылатын күнтізбелердің шатыр термині, 6 ғасырда қытай күнтізбесінен туындаған.

Қытай күнтізбесі, Уин бастауы ай-күн қытай 619 ж. Қытай. Нағыз ай қозғалысын қолданған алғашқы қытай күнтізбесі.

Ислам күнтізбесі (Айлық Хижри күнтізбесі) ай Мұсылман 632 ж. Ислам. Ислам алдындағы Арабияда қолданылған байқауға негізделген ай-күн күнтізбелеріне негізделген. Қазіргі уақытта Ислам әлемінің көп бөлігінде діни мақсаттар үшін қолданылады.

Пью күнтізбесі ай-күн Индуизм/Буддизм туындысы 640 ж. Оңтүстік-Шығыс Азия. 19 ғасырға дейін қолданылған Оңтүстік-Шығыс Азияның дәстүрлі күнтізбесі. Дәстүрлі түрде 640 ж. (күнтізбелік дәуір) Шри Кшетра патшалығында, Бірманың Пью қалалық мемлекеттерінің бірінде пайда болды деп айтылады.

Византия күнтізбесі күн Юлиан 988 ж. Константинопольдің Экуменикалық патриархаты. Юлиан күнтізбесі Анно Мунди дәуірімен 691 ж. шамамен 1728 ж. дейін қолданылды.

Армян күнтізбесі белгіленді (365 күн) Ирандық орта ғасыр Армения. Орта ғасырлық Арменияда қолданылған күнтізбе және Армян апостолдық шіркеуінің діни күнтізбесі ретінде. Зороастри...

Стандарттан тыс апталар

Дәстүрлі аптаның ұзақтығы Бали әртүрлі Игбо 4 күн Игбо дәстүрлі аптасы төрт нарық күнінен тұрады: эке, ори, афор және нкво. Йоруба 4 күн Йорубаның дәстүрлі күнтізбесі Корея 5 күн Кореядағы дәстүрлі базарлар, мысалы, әр бес күнде ашылады. Жава (Пасаран) 5 күн Дискордиан 5 күн Акан 6 күн Грегориандық жеті күндік аптамен біріктірілген дәстүрлі "алты күндік апта" 42 күндік цикл тудырды. Ежелгі Рим 8 күн Римдік нундинал циклы. Бірма 8 күн Кельт 8 күн (қайта құрастырылған). Балтық 9 күн Тілдік реконструкция; Гедиминаның таяғы Гедимина патшаның тұсында апта тоғыз күнге дейін созылғанын көрсетеді. Қытай 10 күн Египет күнтізбесі 10 күн 10 күндік кезең ондықтар немесе онжылдықтар деп аталды. Француз Республикасы күнтізбесі 10 күн Ацтектер 13 күн Трецена, Тоналпохуаллидің 260 күндік кезеңінің бөлігі.