Кіріспе

Теология мен ғылымда ақиқатты анықтау және бекітуге арналған формалды пікірсайыс әдісі. Орта ғасырлардағы білім берудің схоластикалық жүйесінде дау-дебаттар (латынша: disputationes, жекеше: disputatio) теология мен ғылымда ақиқатты ашу және бекіту үшін формалды пікірсайыс әдісін ұсынды. Бұл процестің қатаң ережелері болды: олар дәстүрлі жазба деректерге сүйенуді және әр тараптың әр аргументін толық түсінуді талап етті.

Діндер арасындағы даулар

Христиан және яһуди теологтары арасындағы маңызды даулар теологиялық және философиялық пікірталастардың, сондай-ақ дін таратудың бір түрі ретінде өтті. Көп жағдайда христиан жағынан яһуди дінінен жаңадан өткен адамдар өкілдік етті. Яһуди тарапының «жеңуінің» жалғыз жолы – христиан жағын жеңіске жету үшін Ескі Ұстазды жоққа шығаруға мәжбүр ету, яғни діни қателік жасау еді. Майкл Кук айтқандай, «Егер дебатта «жеңу» еврей қауымының қауіпсіздігіне қауіп төндіретін болса, еврей дауласушыларының ашық айтқан немесе айтпаған сөздеріне саяси факторлар әсер еткені анық. Бұл іс-шаралардың ресми стенограммалары шындықты толық бейнелемейді; кейбір жағдайларда олар тікелей эфирде болған оқиғаны емес, кейіннен жазылған христиандық polemikалық түзетулерді қамтиды». 1240 жыл: Франция королі Людовик IX (Сент-Луи) тұсында францискан орденінің мүшесі Николас Донин мен Францияның төрт ең көрнекті раввині: Париждің Йехиель, Кусидің Мойсейі, Мелунның Йехудасы және Шато-Тьерридің Самуил бен Соломон арасындағы Париж дауы. Донин бұрын яһуди дінінен христиан дініне ауысып, Папа Григорий IX-ты Талмудты өртеу туралы жарлық шығаруға көндірген еді. Христиан теологтарының комиссиясы Талмудты өртеуге бұйырды. 1244 жылдың 17 маусымында Париж көшелерінде жиырма төрт атқа тіркелген яһуди діни қолжазбалары өртелді. 1263 жыл: Арагон королі Яков I алдында Барселонадағы дау: монах Пабло Кристиани (яһуди дінінен ауысқан) мен раввин Мойсей бен Нахман (сонымен қатар Нахманид деп те аталады) арасында. Дау аяқталған соң король Нахманидке ақшалай сыйлық беріп, «бұрын-соңды мұндай әділетсіз істі осылай көркем қорғаған ешкімді көрмегенін» мәлімдеді. Дегенмен, доминикандықтар жеңіске жеткендерін жариялады, ал Нахманид жер аударылды, оның дау барысы туралы есебі айыпталып, өртелді. Король тағайындаған комиссия Талмудтан оларға ұнамсыз деп тапқан бөлімдерді цензуралады. 1375 жыл: Мұса Коэн де Тордесильяс пен яһуди дініне ауысқан Иоанн Вальядолид және Бургостың Абнер арасында Бургос және Авила қалаларында өткен қоғамдық даулар. Шамамен сол уақытта Памплонада Шем Тоб бен Исаак Шапрут Туделалық кардинал Дон Педро де Лунамен, кейіннен Авиньон Папасы Бенедикт XIII-мен дауласты. Бұл даулар «Ezer ha Emunah» (Мұса) және «Eben Boḥan» кітаптарының тақырыбы болды. 1413 жыл: Испаниядағы Тортоса дауын антипапа Бенедикт XIII ұйымдастырды. Нәтижесінде Папа Талмудтың барлық кітаптарын цензура үшін өзінің қызметкерлеріне тапсыру туралы бұйрық берді.

Протестантизмнің пайда болуы (15181550)

Мартин Лютер 1517 жылғы 31 қазанда 95 тезисі бойынша пікір таласу ұйымдастыруды талап ету арқылы протестанттық реформацияны бастады. Бұл талаптар қалыпты академиялық пікірсайысқа шақыру ретінде ұсынылғанмен, мұндай шара өткенін көрсететін ешқандай дерек жоқ.

Гейдельберг даусы (1518)

1518 жылы сәуір айында Гейдельбергте өткен конгресте Лютер 28 теологиялық және 12 философиялық тезис тақырыбында пікір таластың бастамасын берді. Ол Йоханнес Бренцті және доминикан Мартин Бусерді өз жағына тарта алды.

Лейпциг даусы (1519)

Иоганн Эк Андреас Карлштадтпен әдеби дауға түсіп, қарсыласын ашық пікірталасқа шақырды. Лейпцигте университет факультеті наразылық білдірсе де, Мерзебург және Бранденбург епископтары тыйым салып, экскоммуникация жасағанына қарамастан, пікірсайыс Саксония герцогы Георгтың қамқорлығымен өтті. Эк Лейпцигке бір серігімен келді, ал Лютер мен Карлштадт қалаға көптеген студенттерден құралған қолдаушылар тобымен бірге кірді. 27 маусым мен 4 шілде (1519) аралығында Эк пен Карлштадт ерік бостандығы және құдайдың рақымымен ынтымақтасу мүмкіндігі тақырыбын талқылады. Эк қарсыласын жаңа лютерандық ілімді жоққа шығаратын мойындауға мәжбүр етті, содан кейін Лютер Римнің құдайлық құқықпен билігі туралы догмаға қарсы шығу үшін алға келді. Папалық үстемдік туралы пікірталастан кейін тазару, кешірім, тәубе және т.б. мәселелері талқыланды. 14 және 15 шілдеде Карлштадт ерік бостандығы және ізгі амалдар туралы пікірталасты қайта бастады. Ақырында Герцог Георг пікірсайысты аяқталды деп жариялады, және әрбір тарап әдеттегідей жеңіске жеткенін мәлімдеді. Соңғы шешімді қабылдауға міндетті екі университеттен Эрфурт университеті араласудан бас тартып, құжаттарды қайтарды, ал Париж университеті Лютердің еңбектерін қарап, оның әр пікіріне теологиялық айып тақты. Лютер Меланктонның қолдауын алды. Лейпцигтегі пікірсайыс – католик доктринасына қайшы келетін ешқандай ұстанымды алға жылжытпауға ант берудің ежелгі дәстүрінің соңғы реті болды. Католиктер мен протестанттар арасындағы барлық келесі пікірталастарда тек қана Киелі кітаптың мәтіні ғана авторитет ретінде қабылданды. Бұл католиктерді ұтысқа жақын жағдайға түсірді. Бұл әсіресе Швейцарияда байқалды, онда Цвингли және оның серіктері протестантизмге көшкен қалалық кеңестердің төрағалығымен бір жақты пікірталастарды ұйымдастырды. Осыған ұқсас пікірталастар 1523 жылы Цюрихте, 1526 жылы Швейцарияның Баден қаласында және 1528 жылы Бернде өтті. Олардың барлығы католиктердің құлшылығын тоқтатуға және олардың пікірінше, шіркеулер мен діни мекемелерді ұстамауға әкелді.

Регенсбургтік соты (1541)

Император Карл V католик және протестант діни қайраткерлерінің конференциясы арқылы Германиядағы діни дауларды "жылдам және бейбіт түрде" аяқтауға тырысты. Протестанттар Аугсбургтік мойындау шарттарына адал болатындарын жариялады, сондай-ақ Рим папасының билігін ресми түрде мойымады және "дауға Иса Мәсіхтен басқа төреші жоқ" деді; Папа Павел III және Лютер сәтсіздікке ұшырауын болжады. Бірақ император мен оның інісі Фердинанд патша сотты жалғастырғандықтан, папа өзінің нунциусы Джованни Моронеге 1540 жылдың маусым айында Шпейерге барып, онда жиналуға рұқсат берді. Қала індетке шалдыққандықтан конференция Хагенауда өтті. Саксонияның курфюрсі мен Гессеннің ландграфы қатысуға көндірілмеді. Меланхтон ауруға шалдыққандықтан қатыса алмады. Конференциядағы жетекші протестанттық теологтар Буцер, Бренц, Освальд Миконий, Амброзиус Бларер және Урбан Регий болды. Католиктер тарапынан ең белгілілері Вена епископы Иоганн Фабер және Эк болды. Женевадан қуылған Иоанн Кальвин де қатысты, ол Франция королінің құпия хабаршысы ретінде келді. Бір айдан кейін король Фердинанд конференцияны 28 қазан күні Вормста қайта жиналуға ұзартты. Хагенаудағы конференцияның сәтсіздігіне қарамастан, император Вормстағы коллоквиумның табысты болуы үшін одан да көп күш жұмсады. Ол өзінің кеңесшісі Гранвелл мен елшісі Ортисті Рим папасының сарайына жіберді. Соңғысы иезуит Питер Фаберді әкелді. Папа кардиналдың інісі Фелтре епископы Томасо Кампеджио мен Моронеге қатысуға бұйырды. Олар пікірталасқа қатыспауға, оқиғаны мұқият бақылап, Римге хабарлауға тиіс болды. Гранвелла 25 қарашада Вормста ашық және келісімді сөзбен келісімді бастады. Ол "бір кезде адалдығымен, дінімен, құлшынысымен және құдайға табынуымен барлық елдердің алдында тұрған" Германияға келген апатты суреттеді және тыңдаушыларын: "Егер сендер өздеріңе және халқыңа келетін барлық апаттарда, ескі түсініктерге жабысып, келісімді жаңартуға кедергі келтірсеңдер, онда сендер оның авторлары ретінде айыпталады" деп ескертті. Протестанттардың атынан Меланхтон "батыл жауап" берді, ол жаңа Евангелиені қабылдамағандықтары үшін барлық кінәні католиктерге талады. Тәртіптік мәселелерді талқылауға көп уақыт жұмсалды, соңында Эк католиктердің, ал Меланхтон протестанттардың өкілі болуға келісті. Пікірталас 1541 жылдың 14 қаңтарында басталды. Конференцияның негізі Аугсбургтік мойындау болды, бірақ 1540 жылғы Аугсбургтік мойындау 1530 жылғы мойындаудан өзгеше болды, өйткені Меланхтон оны Евхаристияға қатысты сакраментариандық көзқарасына сәйкес өзгертті. Эк пен Меланхтон төрт күн бойы түпкі күнә мен оның салдары тақырыбын талқылады, екі тарап та келіскен формула жасалды, протестанттар бір ғана ескерту жасады. Осы кезде Гранвелла конференцияны Регенсбургте қайта бастау үшін тоқтатты, онда император диета шақырды және оған жеке қатысуға уәде берді. Императордың керемет нәтижелер күткен бұл диета 1541 жылдың 5 сәуірінде басталды. Рим папасының легаты ретінде кардинал Контарини, оған нунций Мороне көмектесті. Кальвин Лүнбургтің өкілі ретінде келді, бірақ шындығында Францияның мүддесін қорғап, араздық тудырды. Бір мезгілде өткен діни конференцияда Карл католиктер тарапынан Эк, Пфлюг және Гропперді, протестанттар тарапынан Меланхтон, Буцер және Писториустарды тағайындады. Бранденбургтың Иоахим патшасы келісімнің негізі ретінде құпия шыққан Регенсбург кітабын ұсынды. Кейіннен белгілі болғандай, бұл жинақ Вормста өткен құпия конференциялардың нәтижесі болды, онда бір жағынан протестанттар Буцер мен Вольфганг Капито, екінші жағынан лютерандық Гроппер мен императордың Велтвик есімді хатшысы кездесті. Ол жиырма үш тараудан тұрады, онда әр тарап өз көзқарасын білдіру үшін даулы ілімдерді қалыптастыруға тырысты. Шарль мен Гранвелланың мәмілеге қаншалықты қатысы болғаны белгісіз, бірақ олар оны білгені және мақұлдағаны анық. Бранденбургтың сайлаушы патшасы "Кітапты" Лютер мен Меланхтонның қарауына тапсырды, олардың оған деген жеңілсіздігі оның табысқа жете алмайтынын көрсетеді. Оны легат пен Моронеге көрсеткенде, соңғысы оны бірден қабылдамауға шақырды, ал Контарини оннан кейін ондаған түзетулер енгізіп, 14-бапта трансбұғаландыру туралы догманы ерекше атап көрсетті, содан кейін "жеке тұлға ретінде" оны қабылдай алатынын мәлімдеді, бірақ легат ретінде католик теологтарымен кеңесуі керек еді. Эк ақталу ілімінің қысқаша баяндамасын қамтамасыз етті. Осылайша түзетулер енгізілген "Кітапты" Гранвелла талқылаушыларға қарастыру үшін ұсынды. Адамның күнәға батқанға дейінгі жағдайы, ерік бостандығы, күнәнің пайда болуы және түпкі күнә туралы алғашқы төрт бап қабылданды. Ақталу туралы бесінші бап талқыланғанда пікірталас күшті басталды. Ұзақ және қызу пікірталастан кейін Буцер ұсынған формула қабылданды, ол католиктер мен лютерандықтардың түсіндіруіне мүмкіндік беретіндей етілді. Әрине, ол екі тарапқа да қанағаттандырмады. Рим папасы оны айыптады және Контариниге оған қарсылық көрсетпегені үшін қатты сөгіс айтты. Басқа маңызды баптар бойынша да табысқа қол жеткізілмеді. 22 мамырда конференция аяқталды және императорға келісілген және келісімге келе алмаған баптар туралы хабарланды. Шарль өте көңілі тоймады, бірақ одан артық ештеңе істей алмады. 28 шілдеде 1541 жылы жарияланған Регенсбургтік келісім императордың теологтар келіскен баптарды екі тарапқа да сақтауын талап етті, бірақ екі тарап та оған құлақ аспады. Шарльдың Регенсбургте шақырған соңғы конференциясы да нәтижесіз аяқталды, ол 1546 жылы Шмалькальд соғысының басталуына дейін өтті.

Киелі кітаптағы дау

"Диспут" сөзі Киелі кітаптың "Король Яков" аудармасында екі рет кездеседі. "Сол кезде Пауыл мен Барнаба олармен қатты дауласып, пікір таластырды, содан кейін Пауыл мен Барнаба, және тағы басқалары Иерусалимге елшілер мен қарттарға осы мәселе бойынша баруға бел буды." (Елшілердің істері 15:2). "Іріксіздерді қабылдаңдар, бірақ күмәнді талас-тартыстарға түспеңдер." (Римдіктерге арналған хат 14:1).

Ұлы Акбардың даулары

Ұлы Акбар, Үндістандағы мұсылман Моғол императорларының үшіншісі (1542–1605), өзінің билігінің бастапқы жылдары индуистер мен басқа діндерге қатысты төзімсіздік танытты, бірақ кейіннен қатаң шариғат заңдарының бір бөлігін жеңілдетіп, ислам емес діндерге төзімділік көрсетті. Одан кейін ол діни пікірсайыстарды ұйымдастырды, онда мұсылман ғалымдары индуистермен, джайндармен, зороастрийлермен және португалдық католик иезуиттерімен діни мәселелерді талқылады. Ол осы дін өкілдерін олардың нанымына қарамастан, үлкен құрметпен қабылдады және оларды құрметтеді.

Көркем шығармаларда

Умберто Эконың "Гүлдің аты" (1980) романы. Сюжетте францискандықтар мен доминикандықтардың шіркеудің байлығы және Иса мен апостолдардың қандай да бір материалдық иеліктері болғандығы туралы пікір таласы бейнеленген. Хайам Маккобидің "Пікірсайыс" пьесасы. 1263 жылы Барселонада өткен пікірсайысты сахналық қойылым түрінде бейнелейді. 1986 жылы Channel 4 телеарнасы үшін бейімделіп, Кристофер Ли, Боб Пек және Алан Доби бас рөлдерде ойнады.