Кіріспе
Гүлді өсімдіктер туысы
Туыс
Автоматтық taxobox
|кескін = Syngonium podophyllum DPR.png
|кескін сипаттамасы = Syngonium podophyllum var. podophyllum
|көрсету ата-аналары = 2
|таксон = Syngonium
|авторы = Schott
|синонимдер сілтемесі = – Мексиканың оңтүстігіндегі тропикалық жаңбырлы ормандарда, Батыс Индияда, Орталық және Оңтүстік Америкада табиғи түрде өсетін гүлді өсімдіктер туысы. Олар ағаштарда 10–20 метр немесе одан да биікке дейін өсетін ағаш тәрізді қырықбас өсімдіктер. Олардың жапырақтары өсімдіктің өсу кезеңіне қарай пішінін өзгертеді, ал ересек жапырақтары әдетте кішкентай үй өсімдіктерінде көрінетін жас жапырақтарға қарағанда көп бөлінген болады. Туыстың ғылыми атауы грек тіліндегі σύν (син, қосымша) және γονή (гоне, жатыр) сөздерінен шыққан және аналық гүлдердің біріккен жатырларын білдіреді.
the genus
Automatic taxobox
|image = Syngonium podophyllum DPR. png
|image caption = Syngonium podophyllum var. podophyllum
|display parents = 2
|taxon = Syngonium
|authority = Schott
|synonyms ref = is a genus of flowering plants in the family Araceae, native to tropical rainforests in southern Mexico, the West Indies, Central and South America. They are woody vines growing to heights of 10–20 m or more in trees. They have leaves that change shape according to the plant's stage of growth, and adult leaf forms are often much more lobed than the juvenile forms usually seen on small house plants. The scientific name of the genus comes from the Greek words σύν ( syn plus, z) and γονή ( gone gonada) and refers to the fused ovaries of female flowers.
Өсіру
Сингония түрлері көбінесе үй өсімдіктері ретінде өсіріледі, әдетте жас жапырақтарында ғана. Syngonium podophyllum ең көп өсірілетін түрі, оны көбінесе жай ғана Сингония деп атайды. Сәтті өсуі үшін қысқы ең төменгі температура 16 °C-тан 18 °C-қа дейін (60-65 °F) сақталуы керек, ал өсу маусымында 20 °C-тан 30 °C-қа дейін (68-86 °F) көтерілуі керек. Оларға жоғары ылғалдылық, жапырақтарды үнемі бүрку және жақсы жарық қажет, бірақ тікелей күн сәулесінен сақтау керек; олар төмен жарық деңгейіне де төзімді. Көктемнен күзге дейін суға толы құю керек, қыс айларында азырақ. Көктем мен жазда үнемі қоректендіру қажет. Егер сіз жас жапырақтарды қаласаңыз, өркендеп өсетін барлық сабақтарды кесіп тастаңыз – өсімдік өркендеудің орнына бұталы болып өседі және жапырақтары көбірек жебе пішіндес болады. Әр екінші көктемде ауыстырып отырыңыз. Көбейту кесінділер немесе ауа арқылы жасалады.
Тарату
Сингония түрлері көбінесе тропикалық жаңбырлы ормандарда, субтропикалық ормандарда, қиыршықтау жерлерде, қалың тоғдарларда, қалалық аймақтарда және батпақты жерлерде өседі. Инвазивті түрлер де қиындық тудыратын арамшөптер болып табылады, мысалы, банан егістіктерінде. Сингония түрлері тропикалық Америкаға тән, Мексикадан Бразилияға дейін таралған. Туқымның әртүрлілігінің орталығы Коста-Рика мен Панамада орналасқан, онда барлығы 16 түр (Коста-Рикада 13 және Панамада 11) кездеседі. Түрлердің әртүрлілігі бойынша екінші орында 8 түрі бар Мексика тұр. Ең көп тараған түрі – S. podophyllum, ол Мексикадан Бразилияға дейін қамтиды. Мексика мен Коста-Рикадағы сингония популяциялары ұзақ уақыттан бері оқшауланған деп саналады, бұл бір түрдің өкілдерінде морфологиялық айырмашылықтарға (мысалы, S. podophyllum және S. macrophyllum) әкеледі. S. stopowowa американдық Самоа, Австралия, Микронезия, Француз Полинезиясы, Жаңа Каледония, Ниуэ, Пуэрто-Рико, Сингапур, Оңтүстік Африка, Флорида, Гавай, Багам аралдары, Пасха аралы, Рота, Соломон аралдары және Рождество аралында әсемдік үшін жер жамылғысы ретінде әкелінді. Бұл аймақтардың әрқайсысында ол кеңінен тараған, инвазивті және жергілікті өсімдіктерді ығыстырып шығарады. Сол сияқты, S. angustatum Тынық мұхитының көптеген аралдарында және Үнді мұхитындағы Чагос архипелагында инвазивті түр болып табылады.
Морфологиясы мен анатомиясы
Бұл ұзын, көтерілетін немесе жататын шөптесін мәңгі жасыл өсімдік, биіктігі 10–20 м (33–66 фут), симподиалды өсу түрімен, бұтақтары жоқ (бұтақтану тек апикальды меристемге зақым келгеннен кейін ғана болады), көлденең қимасы цилиндрліден овалға дейін. Гүлшоғырлары сабақтың жоғарғы жағынан көтерілгеннен кейін өсу тоқтатылады, ал сабақтың жоғарғы жағынан екі түйін төмен орналасқан бүйірлік бүршіктен жаңа негізгі өркен пайда болады. Жас өсімдіктерде сабақтың диаметрі бірнеше миллиметрге жетеді, ал ересек өсімдіктерде 6 см-ге дейін (орташасы 1–2 см). Жас өсімдіктерде сабақ жасыл және фотосинтез жасайды, бірақ жасқа толумен өсімдік жасушалары хлорофиллді жояды. Көтерілген сабақтарда ұзын аралықтары болады және белгілі бір деңгейде серпімді, бірақ иілгеннен кейін сабақтың қабығы жиі жарылып, қоңыр немесе сарғыш түске өтеді. Сабақтың қимасында сабақ қабығының астында өсімдіктің анық қабаты көрінеді. Колленхима мен сабақтың арасындағы шекара анық емес. Паренхимада крахмал дәндері кездейсоқ таралады. Сабақ тінінде кальций оксалаты кристалдары мен друзалары бар идиобастар да бар. Сабақта таниндер мен сүт шырыны бар секреторлық жасушалар да бар, ол ауада қатаяды. Әр түйіннің астында екі түрлі қосымша тамырлар орналасқан: жабысқақ тамырлардың шоғыры және бір тамыр, олардың функциясы – өсімдікті қоректік заттармен қамтамасыз ету. Жапырақтар 2/25 бұрылыспен өседі, кейде сабақтың сәл бұрылуымен бұзылады. Жапырақ тіліктері әрқашан ортасынан дерлік құйрықтың жоғарғы жағына дейін жететін анық, кең қынапты құрайды. Қынаптың жоғарғы жағы көбінесе бірте-бірте аяқталады, ұшы дөңгелек немесе сүйір болады. Oblongatum бөліміне жататын түрлердің жапырақ тіліктері кеңейіп, пластинканың негізінен асып түседі. Жапырақ тіліктерінің тіндерінде көптеген жасушааралық ауа қуыстары бар, бұл оларды жұмсақ және сынғыш етеді. Көлденең қимада жапырақ тіліктері осьтік жағынан дөңгелек, ал радиалдық жағынан қырлы болады. Жас жапырақтардың құйрықтары көбінесе ойысқан. Жапырақ пластинкалары жас, аралық және ересек бұтақтарда әртүрлі, пластинканың пішінімен ерекшеленеді. Өсімдіктер көбінесе ересек жапырақтары пайда болғанға дейін гүлдеуді бастайды, бұл жаңа бұтақтардың түрлерін жаңылыстыруға әкелді. 3-тен 5 жеке өткізгіш шоғырға жиналатын бастапқы қанатты тырнақтар. Пластинка шетінен ең алыс орналасқан шеттік желі ең ірісі, ол ең төменгі жақтағы тамырлар арқылы қалыптасады. Содан кейін кішігірім шеттік желілер жоғарырақ, кішігірім негізгі тамырлар немесе екіншілік тамырлар арқылы қалыптасады. Көбінесе төртінші және бесінші шеттік талшықтар қалың көзбен көрінбейді. Дистальды жүйенің қолданылуы торлы қабықшаны құрайды.
Гүлдер
Моногүлді өсімдіктер, 1-11 гүлшоғыры, құты түрінде. Гүлшоғырлары әрқашан басты сабақтың жоғарғы жағында қалыптасады. Оларға көбінесе тік және үшбұрышты немесе көлденең қимасы бойынша цилиндр тәрізді, бір жағынан ашық қабырғасы бар гүлсабақтар ілеседі. Гүлсабақтары салыстырмалы түрде қысқа, бірақ гүлдер ұрықтанғаннан кейін ұзарады және пісіп жетілген жемістің салмағынан жерге иіледі. Гүлдеу кезінде гүлшоғыры созылып, қынаптың артқы жағында дөңгелек пішіндес "кесе" құрайды. Қынаптың ішкі жағы әдетте ақ немесе жоғарғы бөлігінде сүттей ақ, ал камера деңгейінде жиі қызыл немесе күлгін түсті болады. Кейбір түрлерде (мысалы, S. neglectum) қынап артқа қарай иіліп, түйіндісін толық ашады. Гүлдері сарғалғаннан кейін қабығы жабылады және жоғарғы бөлігі кеулейді. Гүлшоғыр құтысы, қынаптан әлдеқайда қысқа, үш бөлікке бөлінеді: ең төменгісі, жасыл немесе ақшыл-қызыл түсті аналық гүлдермен жабылған, ұзындығы 7-48 мм аралығында, орталық ашылуы, кейде кең, тозаңдықтарымен жабылған және кеңейтілген жоғарғы бөлігі, ақ аталық гүлдермен жабылған. Әрбір аналық гүл екі (сирек жағдайда үш) біріккен карпельден тұрады. Тозаңдықтары көбінесе құнарлы аталық гүлдердің мөлшерінде, бірақ пішіні дұрыс емес. Аталық гүлдер 4 тораптан тұрады, олар көбінесе немесе аздап синандрийде біріккен, қысқартылған төбесі және ромб пішіндес, бесбұрышты немесе алтыбұрышты жиектері бар, сирек тісті. Тозаңдықтары қалың жалғаумен байланысқан, олар жалғаудың астындағы қысқа жарық арқылы ашылады.
Жемістер
Жемісі - жұмыртқа тәрізді, көп қырлы жеміс жиынтығы, вагинальді гүлшоғыр камерасымен қоршалған, ол кейде жарылып, иіліп, әдетте қоңыр және өте хош иісті жемісті ашады (сүтқоректілер таратып беретін тұқымдар) немесе ақ (S. mauroanum, S. triphyllum және S. wendlandii, құстар таратып беретін тұқымдар). Әрбір жемісте 50-ден 100-ге дейін тұқым болады, олар көбінесе жұмыртқа тәрізді немесе цилиндрлі, 5–10 × 3–6 мм өлшемдес, ұштары дөңгелек. Тұқым қабығы қара немесе қоңыр, жұқа, жылтыр. Тұқымдар кептірілгеннен кейін өнімділік қабілетін жоғалтады.
Туысқан тұқымдар
Филодендрон туысының өкілдерінен егіздер негізінен біріккен, 1-3 камералы аналық гүлдермен (филодендрон туысының аналық гүлдері бос және көп камералы) және эндоспермі жоқ тұқымдарымен ерекшеленеді. Гүлдемеген кезде, Syngonium-ды филодендрондардан жапырақтарының шетінен 3-10 мм қашықтықта орналасқан, өспейтін және анық көрінетін жапырақ шетінің астындағы жіпшесімен ажыратуға болады.
Көбейту
Сингонийді көбейту оңай, және оны кесу арқылы су немесе топырақ тамырында оңай өсіруге болады. Жарайтын кесіндіні алып, суға немесе топыраққа отырғызып, ең жақсы күтім жағдайларын жасаңыз.
Биология және экология
Көпжылдық, мәңгі жасыл таушайып өсетін өсімдіктер және жартылай өсетін өсімдіктер. Кейде өсімдіктер, мысалы, сабағы сынғаннан кейін, эпифиттерге айналады. Тұқымдардың өсіп-өнуінен кейін, ол әрқашан жерде болады, өсімдік біраз уақыт бойы розетка сатысында қалады, өте қысқа аралықтары бар жұқа сабағымен. Жапырақтары алдымен жұмыртқа тәрізді, кейін уақыт өте келе, түбінде жүрекшелі болады. Содан кейін сабағы тез өсіп, ең көлеңкелі жерлерге қарай жатып өседі. Ағаштың діңіне жеткеннен кейін сабағы жарыққа қарай тез көтеріле бастайды, ал өсімдік ірі жапырақтарды қалыптастыра бастайды. Өсімдіктер тиісті биіктікке жеткеннен кейін жапырақтары пісіп, гүлдейді. Өсу конусы зақымдалғанда, әдетте бұтақталмайтын өсімдік бүйірлік өрмелерді қалыптастыра бастайды. Сабақтың жоғарғы бөлігі тірегінен айырылған жағдайда, өсімдік тар және ұзын аралықтары бар, кіші жапырақтар шығара бастайды. Өсімдіктің гүлдері протогиниялы. Гүлдеу кезінде өсімдіктер термогенез механизмін пайдаланады. Өсімдіктер 3 күн бойы гүлдейді. Циклдің бірінші күні түскі уақытта гүлшоғыр қабығы ұзындығының 1/2 - 2/3 бөлігіне дейін ашылады, бұл жәндіктерге аналық гүлдерге қол жеткізуге мүмкіндік береді. Жолақтардың белгілері ылғалданып, колбаның температурасы қоршаған ортадан сәл жоғарылайды. Циклдің екінші күні таңертең колбаның температурасы тез көтеріледі (орташа температурадан шамамен 12°C жоғары), ал гүлдер өткір иіс шығарып, жәндіктерді тарта бастайды. Бұл күй шамамен 12 сағатқа созылады, содан кейін гүлшоғырдың температурасы төмендейді, бірақ сыртқы жағдайдан шамамен 2°C жоғары болып қалады. Үшінші күні колбаның температурасы тағы да сәл көтеріледі, ал қабық тұқымшалар мен аналық гүлдердің бойымен иіліп, олардың тозаң қабылдауын тоқтатады. Содан кейін аталық гүлдер ашылып, ұзын жіп тәрізді тозаңдарды шығарады, ол аналық бездің төменгі бөлігінде пайда болған камераға түседі. Осы уақытта колбаның температурасы қоршаған орта деңгейіне дейін төмендейді. Гүлдерді, әсіресе Rutelinae және Dynastiniae тұқымдастарына жататын қоңырқайлар тозаңдатады. Syngonium podophyllum көбінесе вегетативтік жолмен көбейеді, бұл оның жаулап алу қабілетіне ықпал етеді.
Уыттылық
Түйінділердің тіндерінде өткір кальций оксалаты кристалдары болады. Өсімдікпен тікелей жанасу, әсіресе оның кездейсоқ зақымдануы теріде қабынуға себеп болуы мүмкін, бұл қышыну, күйдіру сезімі, бөртпе және көпіршіктер пайда болуымен білінеді. Өсімдіктің шырыны көзге тисе, күйдіріп, жас шығарады. Ауыздың шырышты қабықтарына өсімдік тисе, қатты тітіркену тудырады, ол өткір, қуып күйдіретіндей ауырсыну және ісіну түрінде көрінеді. Өсімдікті жұту асқазан-ішек жолының шырышты қабығына қабыну тудырады.