Кіріспе

Наупактус шайқасы – Пелопоннес соғысының теңіз шайқасы. Риумдағы афиналықтардың жеңісінен бір апта өткен соң өткен шайқаста, Афинаның Формио басқаратын жиырма кемеден тұратын флоты, Кнемус басқаратын жетпіс жеті кемеден тұратын Пелопоннес флотына қарсы шықты. Шайқас барысында пелопоннезиялықтар Коринф шығанағына жүзіп, Афинаның маңызды базасы Наупактусқа шабуылдайтын сыңаймен қимылдап, афиналықтарды Антирриумдағы бекінісінен шығарып алды. Афиналықтар олардың қозғалысын ұстап, шығанақтың солтүстік жағалауымен шығысқа қарай ілесіп жүрді. Кенеттен шабуылдап, пелопоннезиялықтар тоғыз афиналық кемені жағаға тіреп, қалғандарын Наупактусқа қарай қуды; жеңіс олардың қолында сияқты болды. Алайда, Наупактус портының кіреберісінде соңғы афиналық кеме, тікелей қуып жете келген сауда кемесінің айналысына өтіп, оны соғып батырып, жағдайды өзгертіп жіберді. Пелопоннезиялықтар арасында шатасу туды, ал афиналықтар оларға қарсы шабуылдап, жеңіске жетті. Нәтижесінде, афиналықтар тоғыз жағаға тірелген кемесінің барлығын қайта басып алып, алты пелопоннезиялық кемені тасып алды. Бұл күтпеген жеңіс Афинаның теңіздегі үстемдігін сақтап, Наупактусты қауіпсіз қалдырды; жақын арада тағы жиырма афиналық кеменің келуі жеңісті бекітті және Спартаның Солтүстік-Батыста шабуылға тырысуына нүкте қойды.

Кіріспе

429 жылға дейін Спарта үкіметі наварх Кнемуске Коринф шығанағы мен Солтүстік-Батыс Грецияға шабуыл жасауға бұйрық берді. Спарталықтар афиналықтардың Наупакттағы базасын басып алуды жоспарлаған, себебі афиналықтар сол жерден Коринф кемелерін мазалаған. Бірақ бұл шабуыл күтпеген сәтсіздікке ұшырады: Кнемус Страттарда Акарнандар тарапынан тоқтатылды, ал қырық жеті кемеден тұратын Пелопоннес флоты Риумде Формионың жиырма кемесімен жеңіліске ұшырады. Бұл күтпеген жағдайға наразы болған Спарта үкіметі Кнемустің шабуылды қайта бастауын қадағалау үшін бірнеше кеңесші (агрессивті және дарынды Брасидас қоса) жіберді. Формио, сондай-ақ, Афинаға күш сұрап хабарлады, нәтижесінде жиырма кеме жіберілді. Оларға алдымен Критке барып Кидонияға шабуыл жасау тапсырылды, сондықтан шайқасқа уақытында келмеді. Кнемус пен кеңесшілер Кнемустің Стратқа алып кеткен кемелерін, Риумнан қайтып келген кемелермен біріктіріп, Спартаның шығанақтағы одақтастарынан қосымша кемелер жинады. Осылайша, жеті жиырма жеті кемеден тұратын флот құрылды. Адмиралдар бұл флотпен Ахаядағы Панормға бет алды, онда Пелопоннес жаяу әскерімен кездесті. Формио, сонымен қатар, кемелерін Риум бұғазы арқылы Пелопоннеске қарсы Антирриумға жеткізді. Ол қарсылас флоты батысқа ашық теңізге шығуға тырысса, оларға қарсы тұруға дайын болды. Егер ол олардың қашуына рұқсат берсе, Афина теңіздегі үстемдігінен айырылар еді және Наупактта блокадада қалуы мүмкін еді.

Шайқас

Флоттар бір-бірінен қашықтап, теңіз бойында тікұшақта тұрғанда, Пелопоннес тұрғындары шайқасты бастады, себебі олар афиналық күшейткіштер келгенге дейін әрекет жасағысы келді. Сондықтан Риумда алты-жеті күн болған соң, спартандық әскер басшылары өз флотын шығысқа қарай, Коринф шығанағына қарай бастап кетті. Алдыңғы шайқаста ашық теңізде өздерінің жоғары маневрлік қабілетін пайдалана алған афиналықтар шығанақтың тар суларына кіруге асықпады, бірақ қалашықты қалдырған Наупактусты қорғау үшін Пелопоннеспен бірге жүруге мәжбүр болды. Жиырма афиналық кеме солтүстік жағалауда бір қатарда жүзіп шығанаққа кірді; Наупактан келген мессендік гоплиттер жағалауда олардың қасында жүрді. Оңтүстік жағалауда Пелопоннес флоты жағалауға параллель төрт қатарда жүзіп жүрді. Осы қатарлардың оң жағында, шығанаққа қарай алға жылжуды бастаған, флоттағы ең жақсы және жылдам жиырма кеме болды. Афиналықтардың бір қатар болып, шығанақта жүзіп келе жатқанын көрген Кнемус кемелеріне шабуыл жасауға белгі берді. Пелопоннес флоты бірден бұрылып, афиналықтарға қарай асығып кетті. Афиналықтар қашуға тырысты, бірақ тек он бір жетекші кеме Пелопоннес оң қанатын айналып өтіп, Наупактусқа қарай қаша алды; қалған тоғызын қоршап, жағаға тіреп, тұтқынға алды, ал оң қанаттың жиырма элиталық Пелопоннес кемелері қашып бара жатқан афиналық он бір кемеге қарай жолға шықты. Афиналық он кеме Наупактусқа аман-есен жетіп, порттың аузында тұрып, қақпалары сыртқа қараған, портқа кіруге тырысқан кез келген адамды қорғауға дайын болды. Афиналықтардың соңғы кемесі портқа қарай қашып бара жатқанда, пелопоннезиялықтар (ол кезде жеңіс әнін айқайлап жүрген) оны тығыз қуып жүрді, ол порттың сыртында зәкірленген сауда кемесімен қатар келді. Афиналық капитан сауда кемесін айналып бара жатқанда оның екі жағын қорғауға пайдаланып, кемесін 270 градусқа бұрып, өзінің алдыңғы қатарлы қуғыншысын жағына соғып, суға батты. Пелопоннес әскерлері әлі де сан жағынан басым болғанмен, осы бір ғана әрекет, Пелопоннес әскерлерінің ынтылысын түсіріп, афиналықтардың күшін қайтадан көтерген, шайқастың ағындысын өзгертуге жеткілікті болды. Пелопоннес аралдарында алауыздық пайда болды; алдыңғы кемедегі кейбір егушілер негізгі кемеге өздеріне жету үшін егулерін тастады, осылайша өздерін қозғалмайтын және жау күштерінің алдында осал қалдырды; басқа кемелер капитандарының жағалауды білмеуінің салдарынан суға батып кетті. Афиналық он кеме порттан шығып, шабуылға қосылды, және пелопоннезиялықтардың күші бірден жойылды. Афиналықтар қуғын-сүргін кезінде алты кемені тұтқынға алды және бұрын тұтқынға алынған барлық өз кемелерін қайтарып алды. Екі жақ та жеңіске қол жеткізді деп мәлімдесе де, кім жеңгені анық болды; Пелопоннес, афиналықтардың күшейткіштер келгеннен қорқып, шайқастан бірнеше күн өткеннен кейін қараңғылық астында Коринфке кері қайтты, ал афиналықтар Наупактусты ұстап, шығанақты билеп отырды.

Салдары

Афиналықтардың Наупакттағы жеңісі Спартаның Коринф шығанағы мен Солтүстік-Батыста Афинаға қарсы тұру әрекетіне нүкте қойды және Афинаның теңіздегі үстемдігін бекітті. Наупактта афиналықтар қиын жағдайда болды; онда жеңіліске ұшыраса, Афина Коринф шығанағындағы бағыныштылығын жоғалтар еді және пелопоннесликтерді теңізде одан әрі агрессивті әрекеттер жасауға ынталандырар еді. 428 жылға қарай спартандықтар Формиодан алған жеңілістерінің әсерінен соншалықты қорқып, сол жылы Афинаның бүлікшіл қаласы Митиленге ешқандай көмек жібермеді. 427 жылы олар, ақыры, флот жібергенде, командирі афиналықтардан теңізде ұсталып қалудан қорқып, ештеңе істемей үйіне қайтып кетті.