Кіріспе

Мемлекеттер қолданатын қаржылық жазалар

Экономикалық санкциялар – мемлекеттер немесе ұйымдар мемлекеттерге, топтарға немесе жеке тұлғаларға қатысты қолданатын коммерциялық және қаржылық жазалар. Экономикалық санкциялар – экономикалық байланысты бұзу арқылы белгілі бір тұлғаның мінез-құлқына өзгеріс енгізуге бағытталған мәжбүрлеудің бір түрі. Санкциялар мәжбүрлеу (тұлғаның мінез-құлқын өзгертуге талпыныс) немесе ұстау (тұлғаның белгілі бір әрекеттерін тоқтатуға талпыныс) мақсатында болуы мүмкін. Санкциялар бүкіл елге немесе жеке тұлғалар мен топтарға бағытталған болуы мүмкін; соңғы санкция түрі кейде «нақты санкциялар» деп аталады. Экономикалық санкциялардың негізгі түрлеріне сауда кедергілері, активтерді тоңдыру, саяхатқа тыйым салу, қару-жарақ эмбаргосы және қаржылық операцияларды шектеу кіреді. Санкциялардың жоспарланған мақсаттарға жетудегі тиімділігі талқылау тақырыбы болып табылады. Ғалымдар санкциялардың сыртқы саяси салдарына да назар аударды. Елге қатысты санкциялардың гуманитарлық салдары қырғи қабақ соғыс тудырады. Осының салдарынан 1990 жылдардың ортасынан бастап Біріккен Ұлттар Ұйымының Қауіпсіздік Кеңесінің (БҰҰҚ) санкциялары, бұрынғы онжылдықтардағы елге қатысты санкциялардан өзгеше, жеке тұлғалар мен ұйымдарға бағытталды. 1899 және 1907 жылғы Гаага конвенциялары кезінде дипломаттар мен құқық мамандары халықаралық құқықты сақтау үшін үйлестірілген экономикалық қысымды қолдану мәселесін үнемі талқылады. Бұл идея Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейінгі жылдары Латын Америкасы мен Қытайдың халықаралық құқықтанушылары ұсынған реформаларға да енгізілді.

Сын

Санкциялар гуманитарлық тұрғыдан сынға ұшырады, себебі олар ел экономикасына кері әсер етеді және қарапайым азаматтарға да жанама зиян келтіруі мүмкін. Пексен санкциялардың мақсатты елдегі адам құқықтарын нашарлатуы мүмкін екенін айтады. Кейбір саясат талдаушылары сауда шектеулерінің үкіметтік элита емес, қарапайым халыққа көбірек зиян келтіретініне сенімді, ал басқалары осы тәжірибені қоршау соғысына теңейді. Біріккен Ұлттар Ұйымының Қауіпсіздік Кеңесі (БҰҰҚ) 1990 жылдардың ортасынан бері, Иракқа қатысты санкциялардың тиімділігі және азаматтарға келтірген зиянды қозғайтын дауларға байланысты, көбінесе толыққанды санкциялар салудан аулақ болды.

Ақылды санкциялар

Санкциялардан туындайтын гуманитарлық мәселелермен күресу үшін ең көп таралған ұсыныстардың бірі – «ақылды санкциялар» концепциясы, және осы концепция бойынша көптеген зерттеулер жүргізілді, ол мақсатты санкциялар деп те аталады. «Ақылды санкциялар» термині активтерді тоқтату, саяхатқа тыйым салу және қару-жарақ эмбаргосы сияқты шараларды білдіреді, олар бейкүнә азаматтар мен көршілес елдерге кең ауқымды жанама зиян келтірмеу мақсатымен саяси лидерлер мен элиталар сияқты жауапты тараптарды нысанаға алуға бағытталған. Ақылды санкциялар да азаматтарға зиян келтіруді немесе күтпеген салдарларды толыққанды болдырмауда толық сәттілікке жетпеді. Санкциялар нәтижесінде американдық Visa және MasterCard несие карточкалары компаниялары санкцияланған ресейлік банктердің барлық операцияларын тоқтатты, бұл ресейлік қарапайым тұтынушылардың несие карточкаларын қолданудан шығарды. Тауарларды саудаға дайындау, кейде эмбарголық тексеру деп аталатын процесс, импорттаушылар мен экспорттаушылар үшін қиын және уақытты талап ететін болып табылады. Кәсіпкерлік субъектісіне қажетсіз айыппұлдар, салықтар немесе басқа да жазалау шаралары жүктелмеуін қамтамасыз ету үшін көптеген қадамдар жасалуы керек. Эмбарголық тексерулердің жалпы мысалдарына эмбарго тізімдерін қарастыру, мәмілелерді жою және сауда субъектісінің жарамдылығын тексеру кіреді. Бұл процесс, әсіресе эмбарголары үнемі өзгеріп тұратын елдер үшін өте күрделі болуы мүмкін. Жақсырақ құралдар пайда болғанға дейін көптеген компаниялар сәйкестік мәселелерін қадағалау үшін электрондық кестелер мен қолмен жүргізілетін процестерге сүйенді. Бүгінде санкциялар мен саудадағы басқа да қиындықтарды автоматты түрде шешетін бағдарламалық құралдар бар.

1807 жылғы АҚШ ембарголық актісі

1807 жылғы АҚШ эмбаргосы – АҚШ Конгресінің (1806–1808 жылдары) президент Томас Джефферсонның екінші мерзімінде қабылдаған бірнеше заңнан тұрады. Ұлыбритания мен Франция Төртінші коалиция соғысында болды; АҚШ екі тарапқа да бейтарап болу және сауда жасауды қалады, бірақ екі ел де Американың екінші жақпен сауда жасауына келіспеді. Америка саясатының мақсаты – жаңа заңдарды соғыстан қашу үшін пайдалану және Франция мен Ұлыбританияны американдық құқықтарды құрметтеуге мәжбүрлеу болатын. Эмбарго өз мақсатына жете алмады, ал Джефферсон 1809 жылдың наурыз айында бұл заңдарды күштен шығарды.

АҚШ-тың Кубаға ембаргосы

Кубаға қарсы АҚШ ембаргосы 1958 жылдың 14 наурызында, Куба революциясы кезінде Фидель Кастроның диктатор Фульгенсио Батистаны құлатуы барысында басталды. Бастапқыда ембарго тек қару-жарақ сатуға қатысты болды, бірақ кейіннен басқа да импортты қамтыды, соңында 1962 жылдың 7 ақпанында барлық саудаға дейін жетті. Куба "el bloqueo" (блокада) деп атаған АҚШ-тың Кубаға қатысты ембаргосы 2022 жылға дейін заманауи тарихтағы ең ұзақ сақталған ембарголардың бірі болып табылады. АҚШ-тың аз ғана одақтастары бұл ембаргоны қолдады, ал көптегендері оның Куба үкіметінің мінез-құлқын өзгертуде тиімсіз болғанын айтты. Кубамен шектеулі экономикалық қарым-қатынасқа мүмкіндік беру үшін бірқатар қадамдар жасалса да, АҚШ президенті Барак Обама 2011 жылы бұл саясатты қайта бекітті, Кубаның қазіргі үкіметі адам құқықтары мен бостандықтарын жақсартпаса, ембарго "АҚШ-тың ұлттық мүддесіне" сай келеді деп мәлімдеді.

Ресейге санкциялар

Ресей саяси мақсаттарына қол жеткізу үшін экономикалық санкцияларды пайдаланатыны белгілі. Ресейдің назары негізінен бұрынғы Кеңес Одағы мемлекеттерінің батысқа бағытталған үкіметтеріне қарсы санкциялар салуға шоғырланған. Кремльдің мақсаты әсіресе Украина, Молдова және Грузия сияқты Еуропалық Одақ және НАТО-ға қосылуды көздейтін мемлекеттерге қатысты. Ресей «Ресей азаматтарының адам құқықтары мен бостандықтарын бұзуға» қатысқан АҚШ азаматтарына қарсы санкцияларды анықтайтын «Дима Яковлев заңы» деп аталатын заң қабылдады. Онда Ресейге кіруіне тыйым салынған АҚШ азаматтарының тізімі келтірілген.

Ресейдің Украинаға қарсы санкциялары

2003 жылы Украинаның үшінші президенті болып сайланған Виктор Ющенко өкіметтік мерзімінде НАТО мен ЕО-ға қабылдану үшін күш салды. Ющенко билікке келгеннен кейін Ресей Киевтен Батыс Еуропа елдеріне сатқан бағамен төлеуді талап етті. Бұл Украинаның энергия төлемдерін бір түндік ішінде төрт есеге арттырды. Украина экономикасы қиындыққа тап болғанда, Ющенконың халықтың қолдауы күрт төмендеді; 2010 жылғы сайлауға дейін бір санға дейін түсті; Мәскеуге жақын болған Виктор Янукович 2010 жылғы сайлауда жеңіске жетіп, Украинаның төртінші президенті болды. Ол сайланғаннан кейін газ бағасы айтарлықтай төмендеді. Ресей Грузияға қатысты бірнеше санкциялар енгізді, оның ішінде «Газпром» арқылы табиғи газ бағасын көтеру және Грузия экономикасына, әсіресе грузин шарабы, цитрус жемістері және минералды су экспортына әсер ететін кең ауқымды сауда санкциялары. 2006 жылы Ресей Грузиядан барлық тауар импортын тоқтатты, бұл грузин экономикасына ауыр соққы берді. Санкциялардың сипаты әртүрлі болуы мүмкін, олар қаржылық, саудалық немесе қару-жарақ шектеулерін қамтуы мүмкін. Санкция енгізу себептері де әртүрлі болуы мүмкін, гуманитарлық және экологиялық алаңдаушылықтардан бастап, ядролық қару таралуын тоқтатуға бағытталған күш-жігерге дейін. Біріккен Ұлттар Ұйымы 1945 жылы құрылғаннан бері жиырмадан астам санкция шарасын қолданды.

Сомалиге қарсы санкциялар, 1992 жыл

БҰҰ Сомалиге қарсы санкцияларды 1992 жылдың сәуірінен бастап енгізді, бұл 1991 жылы Сомалидегі азаматтық соғыс кезінде Сиад Барре режимінің құлатылуынан кейін болды. БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесінің 751 қаулысы бойынша, мүше мемлекеттерге Сомалиге әскери жабдық сатуға, оны қаржыландыруға немесе беруге тыйым салынды.

Солтүстік Кореяға қарсы санкциялар, 2006 жыл

БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесі 2006 жылы Корея Халық Демократиялық Республикасының (ҚХДР) Ядролық қаруды таратпау туралы келісімді бұза отырып жүргізген ядролық сынағына жауап ретінде 1718 қаулыны қабылдады. Бұл қаулы әскери және сәндік тауарларды сатуға тыйым салды және мемлекеттік активтерді мұздатып қойды. Одан бері БҰҰ Солтүстік Кореяға қатысты санкцияларды кеңейтетін бірнеше қаулы қабылдады. 2016 жылғы 2270 қаулы Солтүстік Кореяға қызмет ететін көлік персоналы мен көлік құралдарына шектеулер қойды, сондай-ақ табиғи ресурстар мен ұшақтарға арналған отын сатуды шектеді. Солтүстік Кореяның 2006 жылғы қаулыдан кейінгі он жылда ядролық сынақтарды жалғастыруына байланысты мұндай санкциялардың тиімділігі күмәндануға себеп болды. Джорджтаун университетінің профессоры Уильям Браун «бір ұрпақтан бері дерлік банкрот болған экономикаға санкциялардың әсері шамалы» деп мәлімдеді.

Ливияға қарсы санкциялар

2011 жылдың 26 ақпанында БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесі Ливияға қатысты қару-жарақ эмбаргосын Бірінші Ливия азамат соғысында болған гуманитарлық құқық бұзушылықтарына жауап ретінде, Қауіпсіздік Кеңесінің 1970 жылғы қарары арқылы енгізді. Бұл эмбарго кейіннен 2018 жылдың ортасына дейін ұзартылды. Эмбарго салдарынан Ливия тауар импорты үшін жеке секторға тәуелділігі артып, ауыр инфляцияны бастан өткерді. Санкциялар денсаулық сақтау және білім беру салаларын қысқартуға алып келді, бұл әлеуметтік жағдайдың нашарлауына себеп болды. Санкциялар адам құқықтарын қорғау мақсатында қолданылғанымен, олардың тиімділігі шектеулі болды.

Оңтүстік Африкаға апартеидтік санкциялар

Оңтүстік Африканы әлеуметтік-жазылымдық саясаты үшін жазалау мақсатында 1987 жылғы 20 қарашада Біріккен Ұлттар Ұйымының Бас Ассамблеясы Оңтүстік Африкаға қарсы ерікті халықаралық мұнай эмбаргосын қабылдады; бұл эмбаргоны 130 ел қолдады. Оңтүстік Африка жауап ретінде Sasol компаниясының синтетикалық шикі мұнай өндірісін кеңейтті. Біріккен Ұлттар Ұйымының Оңтүстік Африкаға қатысты барлық санкциялары әлеуметтік-жазылымдықты тоқтату бойынша келіссөздер, 919-шы қарар және 1994 жылғы Оңтүстік Африка сайлауларымен аяқталды, оның нәтижесінде Нельсон Мандела әлеуметтік-жазылымдықтан кейінгі алғашқы президент болып сайланды. 1993 жылы экономикалық санкциялар әлеуметтік-жазылымдықты жоюға көмектесті ме деп сұрағанда Мандела: «О, күмән жоқ» деп жауап берді.

Басқа көпжақты санкциялар

1940-1941 жылдары АҚШ, Ұлыбритания, Қытай Республикасы және Нидерланды Жапонияға қарсы санкциялар салды. Мұнай, темір кені және болатқа қолжетімділіктен айырылған Жапония, ресурстарға бай Голландиялық Шығыс Үндістігін басып алу үшін әскери қимылдарды жоспарлай бастады, бұл үшін Перл-Харборға алдын ала шабуыл жасау қажет болды, осылайша Америка Тынық мұхиты соғысына қатысты. 1973-1974 жылдары ОАПЕК АҚШ-қа және Йом-Киппур соғысында Израильді қолдаған басқа да өнеркәсіптік елдерге мұнай эмбаргосы арқылы 1973 жылғы мұнай дағдарысын тудырды. Нәтижесінде мұнай бағасы мен ОПЕК кірістерінің күрт өсуі, энергияны үнемдеудің төтенше шаралары, әлемдік экономикалық рецессия, кең ауқымды сақтау жұмыстары және табиғи газ, этанол, ядролық және басқа да баламалы энергия көздеріне ұзақ мерзімді көшу болды. Дегенмен, Израиль Батыс елдерінен қолдау ала берді. 2010 жылы Еуропалық Одақ Иранның ядролық бағдарламасына қатысы барлығы үшін оған санкция салу туралы шешім қабылдады. Тереза Пападеметриоу Еуропалық Одақтың Иранға қатысты қойған нақты шектеулерін былай атап көрсетті: "сақтандыру қызметтерін көрсетуге тыйым салу, Иранға және одан ақша аудару бойынша күшейтілген шектеулер мен талаптар, белгілі бір мұнай және газ кен орындарында пайдаланылатын технология мен жабдықтарды жеткізуге немесе тасымалдауға шектеулер, мұндай кен орындарында инвестиция салуға тыйым салу, Иранға тауар мен технологияны жеткізуге қатысты алдын ала рұқсат алу қажеттілігі немесе толық тыйым салу, жаңа визалық шектеулер". Бұл санкциялар Иранды өз ядролық қаруларын сынақтан өткізуден тыйым салып, елге қару-жарақ жеткізуге эмбарго салды. Бұл санкциялар Иран экономикасындағы макроэкономикалық құлдырауға әкелді, оның ішінде ЖІӨ-нің тұрақсыздығы, жұмыссыздық деңгейінің өсуі және инфляцияның жоғарылауы.

Нысаналы іс-әрекет бойынша

2015 жылдың 1 сәуірінде кибершабуылдарға жауап ретінде президент Обама алғашқы экономикалық санкцияларды белгілейтін жарлық шығарды. Жарлық АҚШ-тың ұлттық қауіпсіздігіне, сыртқы саясатына, экономикалық әл-ауқатына немесе қаржылық тұрақтылығына қауіп төндіретін кибершабуылдарға жауапты жеке және заңды тұлғаларға («белгіленгендерге») әсер етуді мақсат етті. Атап айтқанда, жарлық Қаржы министрлігіне белгіленгендердің активтерін тоқтатуға рұқсат берді. Еуропалық Одақ 2020 жылы киберқызметке қатысты алғашқы бағытталған қаржылық санкцияларды енгізді. 2016 жылғы АҚШ сайлауына Ресейдің хакерлік шабуылдары мен араласуы туралы барлау мәліметтеріне жауап ретінде президент Обама демократиялық сайлауларға қауіп төндіретін киберқызметке жауап ретінде санкция салу үшін президенттік өкілеттігін кеңейтті. Алғашқы жарлықтың мақсаты маңызды инфрақұрылымды қорғау болғандықтан, сайлау процесі бастапқы жарлыққа қосылуы тиіс еді деп айтуға болады.

Екі жақты сауда даулары

Вьетнам 1990-шы жылдардағы капиталистік ықпалдың нәтижесінде және Камбоджаға қарсы санкциялар салғаннан кейін, жауапкершілікпен алынған санкцияларды қабылдауға дайын. Бразилия 2010 жылдың наурыз айында АҚШ-қа қарсы санкциялар енгізді. Бұл санкциялар АҚШ үкіметінің Дүниежүзілік сауда ұйымы ережелерін бұза отырып, мақта өсірушілеріне өнімдері үшін төлем жасауына байланысты болды. Санкциялар мақтадан бөлек, автомобильдерге, шайнамалы таңғышқа, жеміс-жидектерге және көкөніс өнімдеріне де қатысты. Қазіргі таңда ДСҰ мемлекеттер арасында санкцияларды жою жөніндегі келіссөздерді қадағалап отыр.