Әлемдік сауда ұйымы: Халықаралық сауданы реттеуші ұйым

Кіріспе

Үкіметаралық сауда ұйымы

Дүниежүзілік сауда ұйымы (ДСҰ) – халықаралық сауданы реттейтін және жеңілдететін, штаб-пәтері Женевада орналасқан үкіметаралық ұйым. Үкіметтер БҰҰ жүйесімен бірлесіп, халықаралық саудаға қатысты ережелерді құру, қайта қарау және орындау үшін осы ұйымды пайдаланады. ДСҰ – 164 мүше мемлекетке ие әлемдегі ең ірі халықаралық экономикалық ұйым, олар әлемдік сауда мен әлемдік ЖІӨ-нің 98%-дан астамын құрайды және олардың заң шығарушы органдарымен бекітілген. ДСҰ сонымен қатар, қатысушылардың сауда келісімдеріне сәйкестігін қамтамасыз ету және саудамен байланысты дауларды шешу үшін тәуелсіз дауларды қарауды жүзеге асырады. Ұйым 1994 жылғы Маракеш келісіміне сәйкес, 1995 жылдың 1 қаңтарында ресми түрде жұмысын бастады, осылайша 1948 жылы құрылған Тарифтер мен сауда жөніндегі жалпы келісімнің (ГАТТ) орнына келді. Оның шешім қабылдаушы ең жоғары органы – Министрлер конференциясы, ол барлық мүше мемлекеттерден тұрады және әдетте екі жылда бір рет шақырылады; барлық шешімдерде консенсусқа баса назар аударылады. Күнделікті жұмыстарды барлық мүшелердің өкілдерінен тұратын Бас кеңес жүргізеді. Бас директор мен төрт орынбасары басқаратын 600-ден астам қызметкерден тұратын хатшылық әкімшілік, кәсіби және техникалық қызметтер көрсетеді. ДСҰ-ның жылдық бюджеті шамамен 220 миллион АҚШ долларын құрайды, мүшелер оған халықаралық саудадағы үлесіне пропорционалды жарна төлейді. Зерттеулер ДСҰ сауданы арттырғанын және сауда кедергілерін азайтқанын көрсетіп тұр. Алайда, сыншылар ДСҰ жеңілдеткен еркін сауданың пайдасы тең бөлінбейтінін айтады.

Тарих

ДСҰ-ның алдындағы Тарифтер мен сауда жөніндегі жалпы келісім (ГАТТ) 1947 жылы Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін 23 елдің көпжақты шарттары арқылы құрылды. Бұл, халықаралық экономикалық ынтымақтастыққа арналған басқа да жаңа көпжақты институттар – мысалы, Әлемдік банк (1944 жылы құрылған) және Халықаралық валюта қоры (1944 немесе 1945 жылы құрылған) құрылғаннан кейін болды. Сауда саласындағы ГАТТ-қа баламалы халықаралық ұйым, Халықаралық сауда ұйымы құрылмады, себебі АҚШ және басқа қол қоюшы елдер құрылтай шартын ратификацияламады, осылайша ГАТТ іс жүзінде халықаралық ұйымға айналды.

ГАТТ келіссөздері Уругвай алдында

ГАТТ аясында келіссөздердің жеті кезеңі өтті (1949-1979 жылдар). ГАТТ-тың алғашқы нақты сауда раундтары (1947-1960 жылдары) тарифтерді одан әрі төмендетуге бағытталды. 60-жылдардың ортасында өткен Кеннеди раунды ГАТТ-тың демпингке қарсы келісімін және даму бөлімін әзірледі. 70-жылдардағы Токио раунды тарифтер емес сауда кедергілерін жоюға және жүйені жақсартуға жасалған алғашқы маңызды әрекет болды. Осы раунд аясында тарифтік емес кедергілерге қатысты бірқатар келісімдер қабылданды, олардың кейбіреуі қолданыстағы ГАТТ ережелерін түсіндірсе, ал енді бірі жаңа бағыттар ашты. ГАТТ мүшелерінің барлығы осы көпжақты келісімдерді қабылдамағандықтан, олар көбінесе бейресми түрде «кодекстер» деп аталды. (Уругвай раундында осы кодекстердің бірнешеуі өзгертіліп, барлық ДСҰ мүшелері қабылдаған көпжақты міндеттемелерге айналды. Тек төртеуі ғана көпжақты болып қалды – мемлекеттік сатып алулар, сиыр еті, азаматтық авиация және сүт өнімдері. Бірақ 1997 жылы ДСҰ мүшелері сиыр еті мен сүт өнімдері жөніндегі келісімдерді тоқтатуға келісіп, нәтижесінде тек екеуі қалды.) 1950-1960 жылдар аралығында халықаралық сауда үшін институционалдық механизм құруға жасалған әрекеттерге қарамастан, ГАТТ шамамен жарты ғасыр бойы жартылай институционалды көпжақты келісімдер режимі ретінде уақытша негізде жұмыс істеді.

Доха раунды (Доха күн тәртібі): 2001 жылдан қазіргі уақытқа дейін

ДСҰ 2001 жылдың қараша айында Катардың Доха қаласында өткен төртінші министрлік конференциясында қазіргі келіссөздер раундын, Доха даму раундын бастады. Бұл жаһандануды көбірек қамтуға және әлемдегі кедейлерге, әсіресе ауыл шаруашылығындағы кедергілер мен субсидияларды қысқарту арқылы көмектесуге бағытталған амбициялы күш-жігер болды. Бастапқы күн тәртібінде сауданы одан әрі либерализациялау және жаңа ережелерді қабылдау қарастырылды, оған дамушы елдерге маңызды көмек көрсетуді күшейту міндеттемелері негіз болды. Дамыған елдер мен маңызды дамушы елдердің арасындағы өнеркәсіптік тарифтер және саудаға кедергі жасайтын тариф емес шаралар, әсіресе Еуроодақ пен АҚШ арасындағы және олардың ауыл шаруашылығына берілетін субсидияларды сақтауы – бұл субсидиялар тиімді сауда кедергілері ретінде қарастырылды – мәселелеріндегі келіспеушіліктер прогрестің тоқтауына әкелді. Келіссөздерді жандандыруға жасалған көптеген әрекеттер сәтсіз аяқталды, бірақ 2013 жылы қабылданған Бали министрлік декларациясы саудадағы бюрократиялық кедергілерді шешуге көмектесті. 2012 жылдың мәліметі бойынша, Доха раундының болашағы белгісіз қалды: жұмыс бағдарламасында 2005 жылғы 1 қаңтардағы мерзімнен өткен 21 тақырып тізімделген, және раунд әлі де аяқталған жоқ. Өнеркәсіптік тауарлар мен қызметтер бойынша еркін сауданы қамтамасыз етуге қарсы, дамыған елдердің отандық ауыл шаруашылығы салаларын қолдау үшін ауыл шаруашылығы субсидияларын сақтау қалауы, сондай-ақ дамушы елдердің ауыл шаруашылығы өнімдеріне қатысты әділ сауданы қамтамасыз ету талаптары негізгі кедергілер болып қалуда. Бұл тұйыққа қалу ДСҰ-да Доха даму раундынан кейін жаңа келіссөздерді бастауға мүмкіндік бермейді. Осының салдарынан, үкіметтер арасында екіжақты еркін сауда келісімдерінің саны артып келеді. 2012 жылдың мәліметі бойынша, ДСҰ жүйесінде қазіргі тоқтап тұрған ауыл шаруашылығы сауда келіссөздері үшін түрлі келіссөз топтары жұмыс істеді.

Дүниежүзілік сауда туралы есеп

Дүниежүзілік сауда есебі – ДСҰ-ның маңызды жарияланымдарының бірі. Ол қазіргі сауда тенденциялары мен саяси мәселелерін зерттейді, сондай-ақ жаһандық көпжақты сауда жүйесінің өзгеру динамикасы мен оның әлеуметтік-экономикалық әсерлері туралы толық мәліметтер ұсынады.

ДСҰ-ның жылдық есебі

ДСҰ-ның жылдық есебі ұйымның бір жыл ішіндегі қызметі, операциялары және үлкен жетістіктерінің толық шолуын ұсынады. ДСҰ-ның бюджеті мен штаттық құрамы туралы толық мәліметтер жаһандық сауданы басқарудағы ашықтық пен жауапкершілікке берілгендігін көрсетеді.

Дүниежүзілік сауда статистикасының шолуы

Дүниежүзілік сауда статистикасының шолуы бұрын жарияланған Халықаралық сауда статистикасының орнын басты. Бұл шолу ҒСТ-ның жылдық сауда деректерінің негізгі көзі болып табылады және әлемдік саудадағы соңғы дамуларға қатысты жан-жақты талдау мен статистика ұсынады, осылайша әлемдік сауда туралы ақпараттың таптырмас ресурсына айналады.

Шешім қабылдау

ДСҰ өзін "ережелерге негізделген, мүшелер басқаратын ұйым" деп сипаттайды. Барлық шешімдер мүше мемлекеттердің үкіметтерімен қабылдалады, ал ережелер мүшелер арасындағы келіссөздердің нәтижесі болып табылады. ДСҰ келісімі консенсусқа қол жеткізу мүмкін болмаған жағдайда дауыс беруді көздейді, бірақ консенсус принципі шешім қабылдау процесінде басымдық құрайды. Ричард Гарольд Штайнберг (2002) ДСҰ-ның консенсусқа негізделген басқару моделі заңға сүйенген бастапқы келіссөздерге мүмкіндік берсе де, сауда кезеңдері Еуропа мен АҚШ-ты артықшылыққа ие ететін күшке негізделген келіссөздермен аяқталады және Парето тиімділігіне жеткізбеуі мүмкін екенін айтады.

Дауды реттеу

ДСҰ-ның дауларды шешу жүйесі "1947 жылғы БЖТК аясында жарты ғасырға жуық уақыт бойы дамыған ережелердің, процедуралардың және тәжірибелердің қалыптасуының нәтижесі болып табылады". 1994 жылы ДСҰ мүшелері 1994 жылы Маракеште қол қойылған "Қорытынды актіге" қосымша, дауларды реттеудің ережелері мен процедуралары туралы түсіністікке (ДСҮ) келісті. ДСҰ дауларды шешуді көпжақты сауда жүйесінің орталық тірегі және "жаһандық экономиканың тұрақтылығына ерекше үлес" ретінде қарастырады. ДСҰ мүшелері егер олар өзге мүшелер сауда ережелерін бұзады деп санса, бір жақты шаралар қолданудың орнына дауларды шешудің көпжақты жүйесін пайдалануға келісті. ДСҰ-ның дауларды шешу процесінің жұмыс істеуіне дауларды шешу органы (ДСҰ), Апелляциялық орган, Бас директор және ДСҰ хатшылығы тағайындаған төрешілер, сарапшылар мен кеңесшілер қатысады. Дауларды шешуге басымдық беріледі, мүмкіндігінше тараптардың өзара келісімімен, ал процестің тиімді және уақтылы жүргізілуі үшін шаралар қабылданды. Сондықтан, "егер мәселе сотта қаралатын болса, әдеттегі жағдайда бір панель шешімі бір жылдан аспауы керек, ал шағымдану жағдайында – 16 айдан аспауы керек. Егер шағымданушы мәселені шұғыл деп санаса, оның қаралу мерзімі одан да қысқа болуы мүмкін. ДСҰ мүше мемлекеттері осы процесті эксклюзивті және міндетті деп қабылдауға міндетті. 2018 жылы "Journal of Politics" журналында жарияланған зерттеуге сәйкес, мемлекеттер ДСҰ ережелерінің бұзылуына қатысты мәселелерді оларға кең ауқымды әсер ететін жағдайларда жүзеге асыруға көбірек бейім емес және олардың іс-қимылы баяулайды. Бұл мемлекеттердің сот процесін жүргізуде ұжымдық қиындықтарға тап болуына байланысты: олардың барлығы сот шығындарын басқа мемлекеттер көтереді деп күтеді. Дегенмен, дауларды шешу жүйесі саяси келіспеушіліктерден туындаған сауда дауларын шешу үшін қолданыла алмайды. Катар БАӘ-нің қабылдаған шараларына қатысты дауларды қарау үшін төрелік алқа құруды сұрағанда, GCC елдері мен АҚШ оның өтінішін саяси мәселе деп қарастырып, ұлттық қауіпсіздік мәселелері саяси сипатта екенін және ДСҰ дауларды шешу жүйесіне жатпайтынын мәлімдеді.

The WTO's dispute settlement system "is the result of the evolution of rules, procedures and practices developed over almost half a century under the GATT 1947". In 1994, the WTO members agreed on the Understanding on Rules and Procedures Governing the Settlement of Disputes (DSU) annexed to the "Final Act" signed in Marrakesh in 1994. Dispute settlement is regarded by the WTO as the central pillar of the multilateral trading system, and as a "unique contribution to the stability of the global economy". WTO members have agreed that, if they believe fellow members are violating trade rules, they will use the multilateral system of settling disputes instead of taking action unilaterally. The operation of the WTO dispute settlement process involves case specific panels appointed by the Dispute Settlement Body (DSB), the Appellate Body, The Director General and the WTO Secretariat, arbitrators, and advisory experts. The priority is to settle disputes, preferably through a mutually agreed solution, and provision has been made for the process to be conducted in an efficient and timely manner so that "If a case is adjudicated, it should normally take no more than one year for a panel ruling and no more than 16 months if the case is appealed If the complainant deems the case urgent, consideration of the case should take even less time. WTO member nations are obliged to accept the process as exclusive and compulsory. According to a 2018 study in the Journal of Politics, states are less likely and slower to enforce WTO violations when the violations affect states in a diffuse manner. This is because states face collective action problems with pursuing litigation: they all expect other states to carry the costs of litigation. However, the dispute settlement system cannot be used to resolve trade disputes that arise from political disagreements. When Qatar requested the establishment of a dispute panel concerning measures imposed by the UAE, other GCC countries and the US were quick to dismiss its request as a political matter, stating that national security issues were political and not appropriate for the WTO dispute system.

Кiру және мүшелік

ДСҰ-ға мүше болу процесі әрбір үміткер ел үшін ерекше, ал мүшелік шарттары елдің экономикалық даму сатысына және қолданыстағы сауда режиміне байланысты. Бұл процесс орташа есеппен бес жылға созылады, бірақ егер ел бұл процеске толыққанды қатыспаса немесе саяси мәселелер кедергі келтірсе, ұзаққа созылуы мүмкін. Ең қысқа келіссөздер Қырғыз Республикасымен болды, ал ең ұзақ – Ресеймен, ол алғаш рет 1993 жылы ГАТТ-қа қосылуға өтініш беріп, 2011 жылдың желтоқсанында мүшелікке қабылданды және 2012 жылдың 22 тамызында ДСҰ мүшесі болды. Қазақстан да ұзақ келіссөздер жүргізді. Қазақстанға қосылу жөніндегі жұмыс тобы 1996 жылы құрылып, 2015 жылы мүшелікке қабылданды. Екінші ең ұзақ келіссөздер Вануатумен болды, оның жұмыс тобы 1995 жылдың 11 шілдесінде құрылды. Жұмыс тобының 2001 жылдың қазан айында өткен соңғы отырысынан кейін Вануату қосылу шарттарын қарастыру үшін қосымша уақыт сұрады. 2008 жылы ол ДСҰ-ға қосылу процесін қайта бастау және аяқтау ниетін білдірді. Вануатудың ДСҰ-ға кіруі жөніндегі жұмыс тобы 2011 жылдың 4 сәуірінде бейресми түрде қайтадан шақырылып, Вануатудың болашақ мүшелігін талқылады. Қайта құрылған жұмыс тобы 2011 жылдың 2 мамырында өкілеттіктерін аяқтады. Бас кеңес 2011 жылдың 26 қазанында Вануатудың қосылу пакетін ресми түрде мақұлдады. 2012 жылдың 24 тамызында ДСҰ Вануатуды 157-ші мүшесі ретінде қабылдады. Қосылу туралы ұсыныс тек мүдделі тараптар арасында консенсусқа қол жеткізілгеннен кейін ғана беріледі. 2017 жылғы зерттеуде «мүшелікке кім қосылады, оны сауда аймағындағы функционалдық пайдалар емес, саяси байланыстар анықтайды» делінеді және «геосаяси сәйкестік мүшеліктің сұраныс және ұсыныс жақтарын қалай қалыптастыратынын» көрсетеді. Бұл талдау «мемлекеттердің ең алдымен ГАТТ/ДСҰ-ға қосылу үшін сауданы либерализациялайтыны туралы көзқарасты жоққа шығарады. Керісінше, демократия және сыртқы саясаттың ұқсастығы мемлекеттерді қосылуға ынталандырады». ДСҰ-ға кіргісі келетін ел Бас кеңеске өтініш береді және ДСҰ келісімдеріне қатысты сауда және экономикалық саясатының барлық аспектілерін сипаттауы тиіс. Өтініш ДСҰ-ға меморандум түрінде ұсынылады, оны ДСҰ-ның барлық мүдделі мүшелеріне ашық жұмыс тобы қарастырады. Барлық қажетті ақпарат жиналғаннан кейін жұмыс тобы ДСҰ ережелері мен өтініш берушінің халықаралық және ішкі сауда саясаты мен заңдары арасындағы айырмашылықтарды анықтайды. Жұмыс тобы өтініш беруші елдің ДСҰ-ға кіру шарттарын белгілейді және елдерге ДСҰ ережелерін орындау үшін белгілі бір кезеңдерді қарастыруы мүмкін. Арменияның экономикалық және сауда көрсеткіштерінің өсуі 2010 жылғы алғашқы шолудан бастап байқалды, әсіресе 2008 жылғы әлемдік қаржы дағдарысынан кейін жандануы, кейбір ауытқуларға қарамастан, орташа жылдық ЖІӨ өсу қарқыны 4% құрады. Армения экономикасы төмен инфляциямен, кедейліктің азаюымен және макроэкономикалық тұрақтылықты нығайтудағы маңызды прогресімен сипатталады, онда тауарлар мен қызметтер саудасы, яғни ЖІӨ-нің 87%-ы, маңызды рөл атқарады. Екіжақты келіссөздер аяқталғаннан кейін жұмыс тобы Бас кеңеске немесе Министрлер кеңесіне жұмыс тобының барлық отырыстарының қорытындысын, Қосылу хаттамасын (мүшелік шартының жобасы) және міндеттемелердің тізімін ("кестелерді") қамтитын қосылу пакетін жібереді. Бас кеңес немесе Министрлер кеңесі қосылу шарттарын мақұлдағаннан кейін, өтініш беруші елдің парламенті мүшелікке кіру үшін Қосылу хаттамасын ратификациялауы керек. Мысалы, Вьетнам сияқты кейбір елдерге келіссөздер басқа ДСҰ мүшелерімен келісімдерге қол жеткізудегі қиындықтарға байланысты ұзақ және күрделі процесске тап болуы мүмкін, нәтижесінде 2007 жылдың қаңтар айында ғана ресми мүше болды.

The process of becoming a WTO member is unique to each applicant country, and the terms of accession are dependent upon the country's stage of economic development and the current trade regime. The process takes about five years, on average, but it can last longer if the country is less than fully committed to the process or if political issues interfere. The shortest accession negotiation was that of the Kyrgyz Republic, while the longest was that of Russia, which, having first applied to join GATT in 1993, was approved for membership in December 2011 and became a WTO member on 22 August 2012. Kazakhstan also had a long accession negotiation process. The Working Party on the Accession of Kazakhstan was established in 1996 and was approved for membership in 2015. The second longest was that of Vanuatu, whose Working Party on the Accession of Vanuatu was established on 11 July 1995. After a final meeting of the Working Party in October 2001, Vanuatu requested more time to consider its accession terms. In 2008, it indicated its interest to resume and conclude its WTO accession. The Working Party on the Accession of Vanuatu was reconvened informally on 4 April 2011 to discuss Vanuatu's future WTO membership. The re convened Working Party completed its mandate on 2 May 2011. The General Council formally approved the Accession Package of Vanuatu on 26 October 2011. On 24 August 2012, the WTO welcomed Vanuatu as its 157th member. An offer of accession is only given once consensus is reached among interested parties. A 2017 study argues that "political ties rather than issue area functional gains determine who joins" and shows "how geopolitical alignment shapes the demand and supply sides of membership". The "findings challenge the view that states first liberalize trade to join the GATT/WTO. Instead, democracy and foreign policy similarity encourage states to join." ]]

A country wishing to accede to the WTO submits an application to the General Council, and has to describe all aspects of its trade and economic policies that have a bearing on WTO agreements. The application is submitted to the WTO in a memorandum which is examined by a working party open to all interested WTO Members. After all necessary background information has been acquired, the working party focuses on issues of discrepancy between the WTO rules and the applicant's international and domestic trade policies and laws. The working party determines the terms and conditions of entry into the WTO for the applicant nation and may consider transitional periods to allow countries some leeway in complying with the WTO rules. Armenia's economic and trade performance growth was noted since its first review in 2010, especially its revival from the 2008 global financial crisis, with an average annual 4% GDP growth rate, despite some fluctuations. Armenia's economy was marked by low inflation, diminishing poverty, and essential progress in enhancing its macroeconomic steadiness in which trade in goods and services, which is the equivalent of 87% of GDP, played a growing role. When the bilateral talks conclude, the working party sends to the general council or ministerial conference an accession package, which includes a summary of all the working party meetings, the Protocol of Accession (a draft membership treaty), and lists ("schedules") of the member to be commitments. Once the general council or ministerial conference approves of the terms of accession, the applicant's parliament must ratify the Protocol of Accession before it can become a member. Some countries may have faced tougher and a much longer accession process due to challenges during negotiations with other WTO members, such as Vietnam, whose negotiations took more than 11 years before it became an official member in January 2007.

Келісімдер

ДСҰ халықаралық құқықтық мәтін мәртебесіне ие шамамен 60 түрлі келісімді қадағалайды. Мүше елдер ДСҰ-ға қосылу кезінде барлық келісімдерге қол қойып, ратификациялауға міндетті. Ең маңызды келісімдердің кейбіреулері төменде талқыланады. Ауыл шаруашылығы жөніндегі келісім 1995 жылдың басында ДСҰ құрылған кезде күшіне енді. АОА үш негізгі тұжырымға немесе "тіреуге" ие: ішкі қолдау, нарыққа қол жеткізу және экспорттық субсидиялар. Қызметтер саудасы жөніндегі жалпы келісім, Тарифтер мен сауда жөніндегі жалпы келісім (ГАТТ) тауарлар саудасы үшін жүйе ұсынғандай, қызмет көрсету секторына көпжақты сауда жүйесін кеңейту үшін жасалған. Келісім 1995 жылдың қаңтарында күшіне енді. Санаткерлік меншік құқықтарының саудаға қатысты аспектілері туралы келісім зияткерлік меншік (ЗМ) реттеуінің көптеген түрлері үшін ең төменгі стандарттарды белгілейді. Ол 1994 жылы ГАТТ-тың Уругвай раундының соңында келісілді. Санитарлық және фитосанитарлық шараларды қолдану туралы келісім (СФС келісімі деп те аталады) ГАТТ-тың Уругвай раундында келісілді және 1995 жылдың басында ДСҰ құрылған кезде күшіне енді. СФС келісіміне сәйкес, ДСҰ мүше елдерінің азық-түлік қауіпсіздігіне (бактериялық ластану, пестицидтер, тексеру және таңбалау) және жануарлар мен өсімдіктердің денсаулығына (импортталған зиянкестер мен аурулар) қатысты саясатына шектеулер қояды. Саудадағы техникалық кедергілер туралы келісім – Дүниежүзілік сауда ұйымының халықаралық шарты. Ол ГАТТ-тың Уругвай раундында келісілді және 1994 жылдың соңында ДСҰ құрылған кезде күшіне енді. Бұл келісім техникалық келіссөздер мен стандарттардың, сондай-ақ сынақ пен сертификаттау рәсімдерінің саудаға қажетсіз кедергілер тудырмауын қамтамасыз етеді. Кедендік бағалау туралы келісім, ресми түрде ГАТТ-тың VII-бабын іске асыру туралы келісім деп аталады, мүшелер орындауы тиіс кедендік бағалау әдістерін белгілейді. Көбінесе, ол "мәміле құны" тәсілін қабылдайды. 2013 жылдың желтоқсан айында ДСҰ-ның ішіндегі ең ірі келісімге қол қойылды, ол Бали пакеті деп танылды.

The WTO oversees about 60 different agreements which have the status of international legal texts. Member countries must sign and ratify all WTO agreements on accession. A discussion of some of the most important agreements follows. The Agreement on Agriculture came into effect with the establishment of the WTO at the beginning of 1995. The AoA has three central concepts, or "pillars": domestic support, market access and export subsidies. The General Agreement on Trade in Services was created to extend the multilateral trading system to service sector, in the same way as the General Agreement on Tariffs and Trade (GATT) provided such a system for merchandise trade. The agreement entered into force in January 1995. The Agreement on Trade Related Aspects of Intellectual Property Rights sets down minimum standards for many forms of intellectual property (IP) regulation. It was negotiated at the end of the Uruguay Round of the General Agreement on Tariffs and Trade (GATT) in 1994. The Agreement on the Application of Sanitary and Phytosanitary Measures—also known as the SPS Agreement—was negotiated during the Uruguay Round of GATT, and entered into force with the establishment of the WTO at the beginning of 1995. Under the SPS agreement, the WTO sets constraints on members' policies relating to food safety (bacterial contaminants, pesticides, inspection, and labeling) as well as animal and plant health (imported pests and diseases). The Agreement on Technical Barriers to Trade is an international treaty of the World Trade Organization. It was negotiated during the Uruguay Round of the General Agreement on Tariffs and Trade and entered into force with the establishment of the WTO at the end of 1994. The object ensures that technical negotiations and standards, as well as testing and certification procedures, do not create unnecessary obstacles to trade". The Agreement on Customs Valuation, formally known as the Agreement on Implementation of Article VII of GATT, prescribes methods of customs valuation that Members are to follow. Chiefly, it adopts the "transaction value" approach. In December 2013, the biggest agreement within the WTO was signed and known as the Bali Package.

Бюджет

ДСҰ-ның жылдық бюджетіне түсетін түсімдердің көп бөлігі мүшелерінің жарналарынан құралады. Бұл жарналар халықаралық саудадағы олардың үлесіне негіделген формула бойынша есептеледі. +2023 Дүниежүзілік сауда ұйымының (ДСҰ) топ-10 мүшесінің біріктірілген бюджетке жасаған жарнасы:

| Әлдеме | Ел | CHF | Пайыз (%) |
|---|---|---|---|
| 1 | 22,808,985 | 11.667% |
| 2 | 21,031,890 | 10.758% |
| 3 | 14,058,405 | 7.191% |
| 4 | 7,411,405 | 3.791% |
| 5 | 7,387,945 | 3.779% |
| 6 | 7,274,555 | 3.721% |
| 7 | 5,778,980 | 2.956% |
| 8 | 5,501,370 | 2.814% |
| 9 | 5,350,835 | 2.737% |
| 10 | 4,940,285 | 2.527% |
| Басқалары | 93,955,345 | 48.059% |
| БАРИ | 195,500,000 | 100% |

Сын

ГАТТ және ДСҰ арқасында тарифтер мен басқа да сауда кедергілері айтарлықтай төмендегенімен, еркін сауда экономикалық өсуді жылдамдатады, кедейлікті азайтады және адамдардың табысын арттырады деген үмітке көптеген сыншылар күмәнмен қарады. Экономист Ха Чжун Чанг еркін саудаға байланысты неолибералдық нанымдарда "қарама-қайшылық" бар екенін айтады, себебі дамып келе жатқан елдердің экономикалық өсімі 1960-1980 жылдары 1980-2000 жылдарға қарағанда жоғары болды, тіпті олардың сауда саясаты бұрынғыдан гөрі әлдеқайда еркін болса да. Сонымен қатар, зерттеулер көрсетіп тұр, жаңа елдер сауда кедергілерін белсенді түрде тек қана айтарлықтай байығаннан кейін ғана азайтады. Зерттеу нәтижелеріне сүйене отырып, ДСҰ-ны сынаушылар сауданы либералдау экономикалық өсуге кепілдік бермейді және, әрине, кедейлікті жеңуге де көмектеспейді деп санайды.

Әсері

Зерттеулер көрсеткендей, ДСҰ сауданы жандандырды. Зерттеулер көрсеткендей, ДСҰ болмаған жағдайда, орташа елдің экспортына салынатын тарифтер 32 пайыздық тармаққа артады. Дүниежүзілік сауда ұйымындағы дауларды реттеу механизмі – сауданы көбейтудің бір жолы. 2017 жылы "Халықаралық экономикалық құқық журналында" жарияланған зерттеуге сәйкес, "жақындағы барлық преференциялық сауда келісімдері (PTA) ДСҰ-ға тікелей сілтеме жасайды, көбінесе бірнеше тарауларда ондаған рет. Сонымен қатар, осы келісімдердің көптеген түрлерінде келісімдердің маңызды бөліктері – кейде тараудың көп бөлігі – ДСҰ келісімінен сөзсіз көшірілген. ДСҰ-ның PTA-лардағы рөлі уақыт өте келе артқан."