Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Экспорт пен импорттың ақшалай құнының айырмашылығы
Difference between the monetary value of exports and imports
Сауда балансын коммерциялық баланс немесе таза экспорт арқылы өлшеуге болады. Сауда балансы – белгілі бір кезең ішінде мемлекеттің экспорты мен импортының ақшалай құны арасындағы айырмашылық. Кейде тауарлар мен қызметтер сауда балансы арасында ажырату жасалады. Сауда балансы белгілі бір уақыт аралығында экспорт пен импорттың ағын ретіндегі айнымалысын өлшейді. Сауда балансы дегеніміз экспорт пен импорттың бір-бірімен «теңгерілгені» дегенді білдірмейді. Егер ел импортқа қарағанда көп экспорттаса, онда ол сауда артығына немесе оң сауда балансына ие болады, ал керісінше, егер ел экспортқа қарағанда көп импорттаса, онда ол сауда тапшылығына немесе теріс сауда балансына ие болады. 2016 жылғы мәліметтер бойынша, 200 елдің шамамен 60-ы сауда артығына ие. Екіжақты сауда тапшылығының өзі жаман екен деген пікірді сауда сарапшылары мен экономистер көпшілігі жоққа шығарады.
Balance of trade can be measured in terms of commercial balance, or net exports. Balance of trade is the difference between the monetary value of a nation's exports and imports over a certain time period. Sometimes a distinction is made between a balance of trade for goods versus one for services. The balance of trade measures a flow variable of exports and imports over a given period of time. The notion of the balance of trade does not mean that exports and imports are "in balance" with each other. If a country exports a greater value than it imports, it has a trade surplus or positive trade balance, and conversely, if a country imports a greater value than it exports, it has a trade deficit or negative trade balance. As of 2016, about 60 out of 200 countries have a trade surplus. The notion that bilateral trade deficits are bad in and of themselves is overwhelmingly rejected by trade experts and economists.
Тарихи мысал
Көптеген еуропалық елдер ерте заманадағы Еуропада меркантилизм саясатын қабылдады, ол сауданың артықшылығы елге пайдалы деген теорияны ұсынды. Меркантилистік идеялар еуропалық мемлекеттердің өз колонияларымен сауда саясатын реттеуіне де әсер етті, табиғи ресурстар мен ақшалай дақылдар Еуропаға экспортталуын, ал өңделген тауарлар колонияларға қайта экспортталуын қолдады. Буллионизм сияқты идеялар еуропалық үкіметтерде меркантилизмнің танымалдылығын арттырды. Сауда балансына қатысты алғашқы мәлімдеме 1549 жылы жарық көрген «Англияның осы мемлекетінің ортақ байлығы туралы әңгіме» еңбегінде айтылды: «Біз әрқашан шет елдерден сатқаннан артық сатып алмауымыз керек, әйтпесе біз өзімізді кедейлендіріп, оларды байытамыз». Сол сияқты, сауда теңгерімінің жүйелі және тұжырымды түсіндірмесі Томас Мунның 1630 жылғы «Шет елдермен сауда арқылы Англияның қазынасы немесе біздің сыртқы сауда теңгерімі – қазынамыздың өлшемі» еңбегінде жарияланды. 1980 жылдардың ортасынан бері АҚШ саудаға жарамды тауарлар бойынша тапшылыққа тап болып келеді, әсіресе Азия елдерімен (Қытай және Жапония) саудада, олар қазір АҚШ-тың үлкен қарыздарын ұстап тұр, бұл тұтынуды ішінара қаржыландырады. АҚШ Австралия сияқты елдермен саудада артықшылыққа ие. Сауда тапшылығы мәселесі күрделі болуы мүмкін. Өндірілген тауарлар немесе бағдарламалық қамтамасыздар сияқты саудаға жарамды тауарлар бойынша туындаған сауда тапшылығы, шикізат бойынша сауда тапшылығынан ішкі жұмыспен қамтуға әсері әртүрлі болуы мүмкін. Ресей халықаралық сауданың «әркімнің жеңісі» емес, «нөлдік жиынтық» ойыны екенін ескере отырып, протекционизмге негізделген саясатты ұстанады: артықшылыққа ие елдер тапшылық елдердің есебінен байиды.
Many countries in early modern Europe adopted a policy of mercantilism, which theorized that a trade surplus was beneficial to a country. Mercantilist ideas also influenced how European nations regulated trade policies with their colonies, promoting the idea that natural resources and cash crops should be exported to Europe, with processed goods being exported back to the colonies in return. Ideas such as bullionism spurred the popularity of mercantilism in European governments. An early statement concerning the balance of trade appeared in Discourse of the Common Wealth of this Realm of England, 1549: "We must always take heed that we buy no more from strangers than we sell them, for so should we impoverish ourselves and enrich them." Similarly, a systematic and coherent explanation of balance of trade was made public through Thomas Mun's 1630 "England's treasure by foreign trade, or, The balance of our foreign trade is the rule of our treasure". Since the mid 1980s, the United States has had a growing deficit in tradeable goods, especially with Asian nations (China and Japan) which now hold large sums of U. S debt that has in part funded the consumption. The U. S. has a trade surplus with nations such as Australia. The issue of trade deficits can be complex. Trade deficits generated in tradeable goods such as manufactured goods or software may impact domestic employment to different degrees than do trade deficits in raw materials. Russia pursues a policy based on protectionism, according to which international trade is not a "win win" game but a zero sum game: surplus countries get richer at the expense of deficit countries.
Адам Смит сауда теңгерімі туралы
Осы тараудың басында мен сауда жүйесінің қағидаларына сүйене отырып, сауда теңгерімінің зиянды деп есептелетін елдерден тауар импортына ерекше шектеулер қоюдың қажеттігі жоқ екенін көрсетуге тырыстым. Дегенмен, осы сауда теңгерімі туралы тұтас доктринадан артық абсурдты нәрсе жоқ, себебі осы шектеулер ғана емес, сауданың көптеген басқа да ережелері осыған негізделген. Егер екі ел бір-бірімен сауда-саттық жүргізсе, бұл [ақылға сыймас] доктрина теңгерім орынды болса, ешқайсысы да зиян тартпайды немесе пайда көре алмайды дейді; бірақ егер ол бір жаққа ең болмаса сәл ғана иілсе, онда біреуі зиян көреді, ал екіншісі дәл тепе-теңдіктен оның ауытқуына пропорционалды түрде пайда көреді.
In the foregoing part of this chapter I have endeavoured to show, even upon the principles of the commercial system, how unnecessary it is to lay extraordinary restraints upon the importation of goods from those countries with which the balance of trade is supposed to be disadvantageous. Nothing, however, can be more absurd than this whole doctrine of the balance of trade, upon which, not only these restraints, but almost all the other regulations of commerce are founded. When two places trade with one another, this [absurd] doctrine supposes that, if the balance be even, neither of them either loses or gains; but if it leans in any degree to one side, that one of them loses and the other gains in proportion to its declension from the exact equilibrium.|Smith, 1776, book IV, ch. iii, part ii
Кейнс теориясы
Өмірінің соңғы жылдары Джон Мейнард Кейнс халықаралық саудадағы тепе-теңдік мәселесімен шұғылданды. Ол 1944 жылы Бреттон-Вудс халықаралық валюталық басқару жүйесін құрған Біріккен Ұлттар Ұйымының ақша-несие және қаржы конференциясына британдық делегацияның жетекшісі болды. Ол Халықаралық Клирингтік Одақ үшін «Кейнс жоспары» деп аталатын ұсыныстың негізгі авторы еді. Жоспардың екі басқарушы принципі – өтімді қалдықтарды реттеу мәселесі қосымша «халықаралық ақшаны» «жасау» арқылы шешілуі керек, ал борышкер мен кредитор тепе-теңдікті бұзушылар ретінде шамалы дараланатын еді. Бірақ бұл жоспарлар, ішінара, «американдық пікірдің борышкер мен кредитор арақатынастарындағы мұндай жаңа принципті қабылдауға құлшынбауы» себепті қабылданбады. Жаңа жүйе еркін саудаға (сыртқы сауданы либерализациялауға) емес, керісінше халықаралық сауданы реттеуге негізделген, сауда тепе-теңсіздіктерін жою мақсатында: артықшылығы бар елдер оны жоюға күшті ынталандыруға ие болар еді, және осылайша басқа елдердің тапшылықтарын автоматты түрде жояр еді. Ол өзінің валютасын шығаратын жаһандық банк ұсынды – банкор, ол ұлттық валюталармен бекітілген бағаммен айырбасталатын болып, елдер арасындағы есептесу бірлігіне айналар еді, яғни елдің сауда тапшылығын немесе сауда артықшылығын өлшеу үшін қолданылар еді. Әр елдің Халықаралық Клирингтік Одақтағы банкор шотында ашық есептесу мүмкіндігі болар еді. Ол артықшылықтардың жаһандық жалпы сұраныстың әлсіреуіне әкеп соғатынын атап көрсетті – артықшылығы бар елдер сауда серіктестеріне «теріс сыртқы эффектіні» тигізеді және тапшылығы бар елдерге қарағанда жаһандық өркендеуге үлкен қауіп төндіреді. «Ұлттық өзін-өзі қамтамасыз ету» (The Yale Review, 22-том, 4-сан, 1933 жылғы маусым) мақаласында ол еркін сауданың тудырған проблемаларын бұрыннан көрсетіп берген. Оның пікірін сол кезде көптеген экономистер мен сарапшылар қолдады, кредитор елдер де борышкер елдер сияқты айырбастағы тепе-теңсіздікке жауапты болуы мүмкін және екеуі де сауданы тепе-теңдікке келтіруге міндетті болуы керек еді. Олай етпеген жағдайда, оның салдары ауыр болуы мүмкін. «Экономист» журналының сол кездегі редакторы Джеффри Кроутердің сөзімен айтқанда: «Егер ұлттар арасындағы экономикалық қатынастар қандай да бір жолмен тепе-теңдікке жақын болмаса, онда әлемді хаостың кемсітуші салдарынан құтқаратын қаржылық келісімдер жиынтығы жоқ». Бұл идеялар Ұлы депрессияға дейінгі оқиғалармен байланысты болды, онда Кейнс пен басқалардың пікірінше, халықаралық несие беру, негізінен АҚШ-тан, салауатты инвестициялау қабілетінен асып, өнімді емес және спекулятивті мақсаттарға бұрылып, дефолт пен несие беру процесінің кенеттен тоқтауына әкелді. Кейнстің ықпалымен соғыстан кейінгі экономикалық оқулықтар саудадағы тепе-теңдікке ерекше мән берді. Мысалы, танымал оқулық «Ақшаның негізгі сипаттамалары» екінші басылымы он тараудың соңғы үшеуін валюталық басқару мәселелеріне, әсіресе «тепе-теңдік мәселесіне» арнады. Бірақ соңғы жылдары, 1971 жылы Бреттон-Вудс жүйесінің аяқталуынан бастап, 1980 жылдары монетаристтік ойлау мектептерінің ықпалының күшеюімен, әсіресе сауда теңгерімінің үлкен және тұрақты болмауына байланысты, бұл алаңдаушылықтар – әсіресе ірі сауда артықшылықтарының тұрақсыздандырушы әсерлері туралы алаңдаушылықтар – негізгі экономикалық дискурстан жоғалып кетті және Кейнстің түсініктері көзден тайып кетті. 2007-2008 жылдардағы қаржы дағдарысынан кейін олар қайтадан назар аударуда.
In the last few years of his life, John Maynard Keynes was much preoccupied with the question of balance in international trade. He was the leader of the British delegation to the United Nations Monetary and Financial Conference in 1944 that established the Bretton Woods system of international currency management. He was the principal author of a proposal – the so called Keynes Plan – for an International Clearing Union. The two governing principles of the plan were that the problem of settling outstanding balances should be solved by 'creating' additional 'international money', and that debtor and creditor should be treated almost alike as disturbers of equilibrium. In the event, though, the plans were rejected, in part because "American opinion was naturally reluctant to accept the principle of equality of treatment so novel in debtor creditor relationships". The new system is not founded on free trade (liberalisation of foreign trade) but rather on the regulation of international trade, in order to eliminate trade imbalances: the nations with a surplus would have a powerful incentive to get rid of it, and in doing so they would automatically clear other nations' deficits. He proposed a global bank that would issue its own currency – the bancor – which was exchangeable with national currencies at fixed rates of exchange and would become the unit of account between nations, which means it would be used to measure a country's trade deficit or trade surplus. Every country would have an overdraft facility in its bancor account at the International Clearing Union. He pointed out that surpluses lead to weak global aggregate demand – countries running surpluses exert a "negative externality" on trading partners, and posed far more than those in deficit, a threat to global prosperity. In "National Self Sufficiency" The Yale Review, Vol. 22, no. 4 (June 1933), he already highlighted the problems created by free trade. His view, supported by many economists and commentators at the time, was that creditor nations may be just as responsible as debtor nations for disequilibrium in exchanges and that both should be under an obligation to bring trade back into a state of balance. Failure for them to do so could have serious consequences. In the words of Geoffrey Crowther, then editor of The Economist, "If the economic relationships between nations are not, by one means or another, brought fairly close to balance, then there is no set of financial arrangements that can rescue the world from the impoverishing results of chaos." These ideas were informed by events prior to the Great Depression when – in the opinion of Keynes and others – international lending, primarily by the U. S., exceeded the capacity of sound investment and so got diverted into non productive and speculative uses, which in turn invited default and a sudden stop to the process of lending. Influenced by Keynes, economics texts in the immediate post war period put a significant emphasis on balance in trade. For example, the second edition of the popular introductory textbook, An Outline of Money, devoted the last three of its ten chapters to questions of foreign exchange management and in particular the 'problem of balance'. However, in more recent years, since the end of the Bretton Woods system in 1971, with the increasing influence of monetarist schools of thought in the 1980s, and particularly in the face of large sustained trade imbalances, these concerns – and particularly concerns about the destabilising effects of large trade surpluses – have largely disappeared from mainstream economics discourse and Keynes' insights have slipped from view. They are receiving some attention again in the wake of the financial crisis of 2007–08.
Монетаристік теория
20-ғасырдың монетаристік теориясына дейін 19-ғасырдың экономисі және философы Фредерик Бастиа сауда тапшылығының шығын емес, керісінше пайданың көрінісі екенін айтты. Ол мысал ретінде француз ретінде француз шараптарын экспорттап, британ көмірін импорттап пайда табуы мүмкін екенін келтірді. Ол Францияда тұрғанын және 50 франк тұратын шарап бөшегін Англияға жібергенін болжады. Кедендік кеңсе 50 франк экспортты тіркемелі. Егер Англияда шарап 70 франкқа (немесе фунттың баламасына) сатылса, ол сомаға көмір сатып алып Францияға импорттаса (кедендік кеңсе 70 франк импортты тіркемелі), ал Францияда көмірдің құны 90 франкқа бағаланса, ол 40 франк пайда табар еді. Бірақ кедендік кеңсе импорт құны экспорттан асып түсетінін және Францияның есебі бойынша 20 франк сауда тапшылығы бар екенін көрсетер еді. Бұл ағымдағы шотқа қатысты дұрыс емес, себебі ол жағдайда ағымдағы шотта артық түсім болар еді. Бастиа абсурдқа дейін редукция жасап, ұлттық сауда тапшылығының сәтсіз экономиканың емес, табысты экономиканың белгісі екенін дәлелдеді. Бастиа табысты және өсіп келе жатқан экономика сауда тапшылығының өсуіне, ал сәтсіз және құлдырап бара жатқан экономика сауда тапшылығының төмендеуіне әкелетінін болжады. Бұл пікірді кейін 20-ғасырда экономист Мильтон Фридман қайталады. 1980-жылдары Нобельдік сыйлықтың лауреаты, экономист және монетаризмнің жақтаушысы Фридман сауда тапшылығына қатысты алаңдаушылықтардың кейбіреуі экспорттаушы салаларға артықшылық беретін макроэкономикалық саясатты ілгерілету үшін жасалған әділетсіз сын екенін мәлімдеді. Фридман сауда тапшылығы міндетті түрде маңызды емес екенін айтты, себебі жоғары экспорт валютаның құнын арттырады, бұл жоғарыда аталған экспортты төмендетіп, импорт үшін керісінше әсер етеді, соның салдарынан инвестицияларға байланысты емес сауда тапшылығы табиғи түрде жойылады. 1971 жылдан бастап, Никсон әкімшілігі тұрақты валюта бағамын жою туралы шешім қабылдағаннан бері Американың ағымдағы шотындағы жинақталған сауда тапшылығы 2010 жылға қарай 7,75 триллион долларды құрады. Бұл тапшылық АҚШ-қа келіп жатқан инвестициялармен өтелді. Төлем балансының анықтамасына сәйкес, кез келген ағымдағы шот тапшылығы шетелдік инвестициялардың ағынымен өтеледі. 1970-жылдардың соңы мен 1980-жылдардың басында АҚШ-та жоғары инфляция болды және Фридманның саяси ұстанымдары сол кездегі доллардың күшін қорғауға бағытталған. Ол бұл сауда тапшылығы сол кездегі экономикаға зиян келтірмейтініне сенді, себебі валюта елге қайта оралады (А елі В еліне сатады, В елі А елінен тауар сатып алатын С еліне сатады, бірақ сауда тапшылығы тек А мен В арасында есептеледі). Дегенмен, бұл активтерге шетелдік бақылаудың болуы мүмкін, оның салдарын ескеру қажет. Оның пікірінше, валюта ешқашан бастапқы еліне қайтып оралмаса, бұл "нашар сценарий" емес, керісінше ең жақсы нәтиже: ел тауарларын арзан қағазбен айырбастау арқылы сатып алады. Фридман айтқандай, бұл экспорттаушы ел тапқан долларды өртеп жібергенмен тең нәтиже береді, осылайша ол айналымға қайта оралмайды. Бұл позиция Дэвид Юм алғаш ашқан теореманың жетілдірілген нұсқасы болып табылады. Юм Англия экспорттан тұрақты пайда таба алмайды деп мәлімдеді, себебі алтынды (яғни валютаны) жинап алу Англияда алтынды көп етіп, ағылшын тауарларының бағасын көтеріп, оларды экспорт үшін аз тартымды, ал шетелдік тауарларды импорт үшін тартымды етеді. Осылайша елдердің сауда балансы теңеседі. Фридман сауда балансын талдауды "Таңдауға еркіндік" атты еңбегінде ұсынды, ол оның ең маңызды және танымал еңбегі саналады.
Prior to 20th century monetarist theory, the 19th century economist and philosopher Frédéric Bastiat expressed the idea that trade deficits actually were a manifestation of profit, rather than a loss. He proposed as an example to suppose that he, a Frenchman, exported French wine and imported British coal, turning a profit. He supposed he was in France and sent a cask of wine which was worth 50 francs to England. The customhouse would record an export of 50 francs. If in England, the wine sold for 70 francs (or the pound equivalent), which he then used to buy coal, which he imported into France (the customhouse would record an import of 70 francs), and was found to be worth 90 francs in France, he would have made a profit of 40 francs. But the customhouse would say that the value of imports exceeded that of exports and was trade deficit of 20 against the ledger of France. This is not true for the current account that would be in surplus. By reductio ad absurdum, Bastiat argued that the national trade deficit was an indicator of a successful economy, rather than a failing one. Bastiat predicted that a successful, growing economy would result in greater trade deficits, and an unsuccessful, shrinking economy would result in lower trade deficits. This was later, in the 20th century, echoed by economist Milton Friedman. In the 1980s, Friedman, a Nobel Memorial Prize winning economist and a proponent of monetarism, contended that some of the concerns of trade deficits are unfair criticisms in an attempt to push macroeconomic policies favorable to exporting industries. Friedman argued that trade deficits are not necessarily important, as high exports raise the value of the currency, reducing aforementioned exports, and vice versa for imports, thus naturally removing trade deficits not due to investment. Since 1971, when the Nixon administration decided to abolish fixed exchange rates, America's Current Account accumulated trade deficits have totaled $7.75 trillion as of 2010. This deficit exists as it is matched by investment coming into the United States – purely by the definition of the balance of payments, any current account deficit that exists is matched by an inflow of foreign investment. In the late 1970s and early 1980s, the U. S. had experienced high inflation and Friedman's policy positions tended to defend the stronger dollar at that time. He stated his belief that these trade deficits were not necessarily harmful to the economy at the time since the currency comes back to the country (country A sells to country B, country B sells to country C who buys from country A, but the trade deficit only includes A and B). However, it may be in one form or another including the possible tradeoff of foreign control of assets. In his view, the "worst case scenario" of the currency never returning to the country of origin was actually the best possible outcome: the country actually purchased its goods by exchanging them for pieces of cheaply made paper. As Friedman put it, this would be the same result as if the exporting country burned the dollars it earned, never returning it to market circulation. This position is a more refined version of the theorem first discovered by David Hume. Hume argued that England could not permanently gain from exports, because hoarding gold (i. e., currency) would make gold more plentiful in England; therefore, the prices of English goods would rise, making them less attractive exports and making foreign goods more attractive imports. In this way, countries' trade balances would balance out. Friedman presented his analysis of the balance of trade in Free to Choose, widely considered his most significant popular work.
Сауда теңгерімінің елдің ЖІӨ-не әсері
Экспорт елдің сауда теңгерімін тікелей арттырады, ал импорт тікелей азайтады (яғни таза экспорт). Сауда артығы – сауда теңгерімінің оң көрсеткіші, ал сауда тапшылығы – теріс көрсеткіші. Сауда теңгерімі елдің жалпы ішкі өнімін (ЖІӨ) есептеудің шығыс тәсілі арқылы есептеуге тікелей қосылатындықтан, сауда артығы елдің ЖІӨ-сіне үлес қосады, ал сауда тапшылығы оны төмендетеді; алайда, шетелде жасалған тауарлардың сатылуы (мысалы, бөлшек сауда арқылы) жалпы ЖІӨ-ге үлес қосады.
Exports directly increase and imports directly reduce a nation's balance of trade (i. e. net exports). A trade surplus is a positive net balance of trade, and a trade deficit is a negative net balance of trade. Due to the balance of trade being explicitly added to the calculation of the nation's gross domestic product using the expenditure method of calculating gross domestic product (i. e. GDP), trade surpluses are contributions and trade deficits are "drags" upon their nation's GDP; however, foreign made goods sold (e. g., retail) contribute to total GDP.
Сауда балансы мен төлем балансы
Сауда балансы Төлем балансы Тек көрінетін импорт пен экспортты, яғни тауарлардың импорты мен экспортын қамтиды. Экспорт пен импорт арасындағы айырма сауда балансы деп аталады. Импорт экспорттан көп болса, бұл кейде теріс сауда балансы деп аталады. Экспорт импорттан көп болса, бұл кейде оң сауда балансы деп аталады. Бұл тауарлардың экспорты мен импортынан басқа елден экспортталатын және елге импортталатын барлық көрінетін және көрінбейтін тауарлар мен қызметтерді қамтиды. Тауарлардың импорты мен экспортынан түскен немесе төленген кірістерді қамтиды. Бұл тек кіріс баптарын көрсетеді. Көрінетін немесе көрінбейтін барлық кіріс және капитал баптарын қамтиды. Сауда балансы төлем балансының бір бөлігі болып табылады.
Balance of trade Balance of payments Includes only visible imports and exports, i. e. imports and exports of merchandise. The difference between exports and imports is called the balance of trade. If imports are greater than exports, it is sometimes called an unfavourable balance of trade. If exports exceed imports, it is sometimes called a favourable balance of trade. Includes all those visible and invisible items exported from and imported into the country in addition to exports and imports of merchandise. Includes revenues received or paid on account of imports and exports of merchandise. It shows only revenue items. Includes all revenue and capital items whether visible or non visible. The balance of trade thus forms a part of the balance of payments.